Kontent qismiga oʻtish

Luka Pacholi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Luca Pacioli, O.F.M.
Rohib Luca Pacioli portreti
Luka Pacholining sur'ati, Jacopo de' Barbari qalamiga mansub deb hisoblanadi, 1495-yil[1]
Tavalludi 1447-yil[2]
Sansepolcro, Florensiya Respublikasi
Vafoti 19-iyun 1517-yil
Sansepolcro, Florensiya Respublikasi
Fuqaroligi Florentine
Kasbi Rohib, matematik, yozuvchi
Mashhur ishlari Summa de arithmetica,
Divina proportione,
ikki yoqlama buxgalteriya tizimi

Luka Bartolomeo de Pahioli, O. F.M. (baʼzan Paccioli yoki Paciolo; 1447-yil — 1517-yil 19-iyun) — italiyalik matematik, fransiskan rohibi, Leonardo da Vincining hamkori boʻlgan[3]. U bugungi kunda buxgalteriya hisobi deb nomlanuvchi sohaga ilk hissa qoʻshgan olimlardan biridir. U buxgalteriya hisobi va buxgalteriya yuritishning otasi deb ataladi. U Yevropada ikkiyoqlama yozuv usuli haqida asar nashr etgan birinchi shaxsdir. Shuningdek, Luka Pacholi tugʻilgan joyi Borgo Sansepolcro uning sharafiga Luca di Borgo deb atalgan.

Hayoti

Paciolining yogʻoch oʻymakorligidagi tasviri, bu tasvir Summa de arithmetica asarida bir necha bor uchraydi[4].

Luca Pacioli 1446 – 1448-yillar oraligʻida Toskana provinsiyasidagi Sansepolcro shahrida tugʻilgan. U yerda Luka Pacholi abbako taʼlimini olgan. Bu taʼlim lotin tilida emas, balki xalq tilida olib borilgan va savdogarlar uchun zarur boʻlgan bilimlarga yoʻnaltirilgan edi. Uning otasi Bartolomeo Pacholi boʻlgan. Biroq, Luka Pacholi bolaligida Sansepolcroda Befolci oilasi bilan yashagan degan maʼlumotlar bor[5]. 1464-yil atrofida u Venetsiyaga koʻchib oʻtgan. U yerda bir savdogarning uch nafar oʻgʻliga ustozlik qilish bilan birga oʻz taʼlimini davom ettirgan. Aynan shu davrda u oʻzi oʻqitayotgan bolalar uchun arifmetika boʻyicha oʻzining birinchi kitobini yozgan. 1472 – 1475-yillar oraligʻida u fransiskan rohibiga aylangan. Shuning uchun unga nisbatan Fra („Rohib“) Luka deb murojaat qilinishgan.

1475-yilda u Perugiada xususiy oʻqituvchi sifatida dars bera boshlagan. 1477-yilda esa matematika boʻyicha birinchi kafedra mudiri boʻlgan. Bu vaqt ichida u talabalari uchun xalq tilida mukammal darslik yozgan. Shu bilan birga matematika boʻyicha xususiy o'qituvchilik sifatida ishlashni davom ettirgan. 1494-yilda uning birinchi kitobi — Summa de arithmetica, geometria, Proportioni et proportionalita Venetsiyada nashr etilgan. 1497-yilda gersog Ludovico Sforza taklifini qabul qilib, Milanga ishlashga borgan. U yerda u Leonardo da Vinci bilan uchrashgan, unga matematikani oʻrgatgan. Leonardo bilan hamkorlik qilgan va birga yashagan. 1499-yilda Louis XII Milanni egallab, ularning homiysini haydab chiqargach, Pacioli va Leonardo shaharni tark etishga majbur boʻlishgan. Ularning yoʻllari taxminan 1506-yilda butunlay ayrilgan. Pacioli taxminan 70 yoshida, 1517-yil 19-iyunda vafot etgan. Katta ehtimol bilan, u hayotining soʻnggi yillarini Sansepolcro oʻtkazgan va shu shahrida vafot etgan[5].

Matematika

Divina proportione asarida nashr etilgan rombokubooktaedrning birinchi bosma tasviri, muallif: Leonardo da Vinci

Pacholi matematika boʻyicha bir qancha asarlarni nashr etgan, jumladan:

  • „Tractatus mathematicus ad discipulos perusinos“ (Vatikan kutubxonasi qoʻlyozmasi, Lat. 3129) — bu 1477-yildan 1480-yilgacha Pacholi dars bergan Perugia universiteti talabalari uchun yozilgan 600 sahifaga yaqin darslik. Qoʻlyozma 1477-yil dekabr va 1478-yil 29-aprel oraligʻida yozilgan. U savdo arifmetikasiga oid 16 boʻlimni, jumladan, ayirboshlash, almashuv, foyda, metallarni aralashtirish va algebrani oʻz ichiga oladi. Zamonaviy transkripsiyasi Calzoni va Cavazzoni (1996) tomonidan, boʻlish muammolari bobi qisman tarjimasi bilan birga nashr etilgan[6].
  • „Summa de arithmetica, geometria. Proportioni et proportionalita“ (Venetsiya, 1494) — Shimoliy Italiya maktablarida qoʻllash uchun moʻljallangan darslik. Bu oʻz davrining matematik bilimlari sintezi boʻlib, unda xalq tilida yozilgan algebrani oʻz ichiga olgan birinchi bosma asar mavjud edi. Shuningdek, u Italiya Renessansi davrida Venetsiya savdogarlari qoʻllagan buxgalteriya usulining, yaʼni ikki yoqlama yozuv usulining ilk nashr bilan ham mashxurdir. U nashr etgan tizim bugungi kunda bizga maʼlum boʻlgan buxgalteriya siklining koʻp qismini qamrab olgan. U jurnallar va bosh daftarlardan foydalanishni tushuntirib, debet va kreditlar tenglashmaguncha odam kechasi uxlashga yotmasligi kerakligi haqida ogohlantirgan[7]. Uning bosh daftarida aktivlar (jumladan, debitorlik qarzlari va zaxiralar), majburiyatlar, kapital, daromadlar va xarajatlar uchun hisobvaraqlar mavjud edi — bu toifalar mos ravishda tashkilotning buxgalteriya balansi va foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobotida aks ettiriladi. U yil yakunidagi yopuvchi oʻtkazmalarni koʻrsatib berdi. Bosh daftarni isbotlash uchun sinov balansidan foydalanishni taklif qildi. Bundan tashqari, uning traktati buxgalteriya etikasidan tortib ishlab chiqarish tannarxi hisobigacha boʻlgan keng koʻlamli mavzularga toʻxtalib oʻtadi. U John Napier va Briggsdan 100 yildan koʻproq vaqt oldin 72 qoidasini joriy qildi[8]. Kitobdagi mashqlar asosan Piero della Francescaning avvalroq yozilgan Trattato d’abaco asaridan manbasiz koʻchirilgan edi[9]. Shuningdek, ushbu asar Renessans davrida matematikada standart belgiga aylangan plyus va minus belgilarini keng tarqalishiga xizmat qildi[10].
  • „De viribus quantitatis“ (Bolonya universiteti qoʻlyozmasi, 1496–1508) — matematika va sehr haqidagi traktat. 1496 – 1508-yillar oraligʻida yozilgan ushbu asarda karta fokuslari haqida ilk bor maʼlumot berilgan. Shuningdek, jonglyorlik qilish, olov yeyish va tangalarni oʻynatish boʻyicha koʻrsatmalar keltirilgan. Bu Leonardo da Vincining chapaqay boʻlganligini qayd etgan birinchi asardir. „De viribus quantitatis“ uchta boʻlimga boʻlingan: matematik masalalar, topishmoqlar va fokuslar, shuningdek, maqollar va sheʼrlar toʻplami. Kitob zamonaviy sehr-jodu va raqamli topishmoqlarning asosi deb taʼriflangan. Biroq u hech qachon nashr etilmagan va Bolonya universiteti arxivlarida qolib ketgan. U yerda Oʻrta asrlar davomida faqat sanoqli olimlargina u bilan tanishish imkoniga ega boʻlgan. Kitob matematik David Singmaster 19-asrga oid qoʻlyozmada unga ishorani uchratib qolganidan soʻng qayta kashf etilgan. Inglizcha tarjimasi birinchi marta 2007-yilda nashr etilgan[11].
  • Geometry (1509-yil) — Evklidning „Elements“ asarining lotincha tarjimasi.
  • „Divina proportione“ (1496 – 1498-yillarda Milanda yozilgan, 1509-yilda Venetsiyada nashr etilgan). Asl qoʻlyozmaning ikki versiyasi hozirgacha saqlanib qolgan. Biri Milandagi Ambroziana kutubxonasida, ikkinchisi Jenevadagi Ommaviy va universitet kutubxonasida saqlanadi. Asar matematik va badiiy mutanosiblikka, xususan, oltin kesim va uning me’morchilikda qoʻllanilishiga bagʻishlangan. Kitob Piero della Francesca qalamiga mansub „De quinque corporibus regularibus“ kitobining toʻliq tarjimasini manba koʻrsatmasdan oʻz ichiga olgan[9]. Leonardo da Vinci Pacholi bilan birga yashab, undan matematika darslarini olayotgan vaqtda „Divina proportione“ asaridagi muntazam koʻpyoqliklarning rasmlarini chizgan. Leonardoning chizmalari, ehtimol, jismlarning old va orqa tomonlarini osongina farqlash imkonini beruvchi skeletli jismlarning birinchi tasvirlaridir. Shuningdek, asarda Piero della Francesca, Melozzo da Forlì va Marco Palmezzano kabi rassomlar tomonidan perspektivadan foydalanilgani muhokama qilinadi. Nyu-York shahridagi Metropolitan san’at muzeyi suvenir buyumlarini bezashda foydalanadigan „M“ logotipi (muzey uni „Renessans M“ deb ataydi) dastlab [„[Divina proportione“]] asaridagi tasvirdan olinganini daʼvo qiladi [12].

Buxgalteriya va biznesga taʼsiri

Pacholi Italiyaning ayrim qismlarida qoʻllaniladigan ikki yoqlama buxgalteriya yozuvini tavsiflash orqali buxgalteriya amaliyotiga keskin taʼsir koʻrsatdi. Bu korxonalarning oʻz faoliyatini nazorat qilish usulini butunlay oʻzgartirdi. Samaradorlik va daromadlilikni oshirishga imkon berdi. „Summa“ asarining buxgalteriyaga oid boʻlimi 16-asr oʻrtalariga qadar xalqaro miqyosda darslik sifatida ishlatilgan. Ikki yoqlama buxgalteriya hisobining asoslari 500 yildan ortiq vaqt davomida deyarli oʻzgarishsiz qolgan. „Davlat buxgalteriyasi, sanoat va notijorat tashkilotlaridagi buxgalteriya amaliyotchilari, shuningdek, investorlar, kredit tashkilotlari, biznes firmalari va moliyaviy maʼlumotlarning barcha boshqa foydalanuvchilari buxgalteriya hisobi rivojlanishidagi ulkan xizmatlari uchun Luka Pacholini minnatdorlik bilan eslaydilar“.

Chartered Accountants' Hall binosidagi ICAEW kutubxonasining nodir kitoblar kolleksiyasida Luka Pacholining nashr etilgan barcha asarlari saqlanadi. Britaniya kutubxonasi tomonidan ishlab chiqilgan „Turning the Pages“ interaktiv vositasi yordamida Paciolining „Summa de arithmetica“ va „Divina proportione“ kitoblaridan parchalarni onlayn tarzda koʻrish mumkin[13].

Shaxmat

1500-yil Pacholi shaxmat haqida nashr etilmagan traktat — „De ludo scachorum“ („Shaxmat oʻyini haqida“) asarini yozgan. Koʻp vaqt davomida yoʻqolgan deb hisoblangan ushbu qoʻlyozma 2006-yilda Goritsiya shahridagi graf Guglielmo Coronini-Cronbergning 22 000 jildli kutubxonasidan qayta topildi. Kitobning faksimile nashri 2008-yilda Pacholining tugʻilgan shahri Sansepolcroda chop etildi. Leonardo da Vincining muallif bilan uzoq yillik hamkorligi va uning „Divina proportione“ asariga bezak berganini hisobga olib, baʼzi olimlar Leonardo qoʻlyozmadagi shaxmat masalalarini chizgan yoki masalalarda qoʻllanilgan shaxmat donalarini loyihalashtirgan deb taxmin qiladilar[14][15][16][17].

Manbalar

  1. ↑ „The Enigma of Luca Pacioli's Portrait“. RitrattoPacioli. Qaraldi: 2015-yil 30-yanvar.
  2. ↑ Di Teodoro, Francesco Paolo (2014). "Pacioli, Luca" (it). Dizionario Biografico degli Italiani. 80. Treccani. http://www.treccani.it/enciclopedia/luca-pacioli_%28Dizionario-Biografico%29/. <!--->
  3. ↑ Tarquini, Luca. il Falco e il Topo Manualetto di Gestione Aziendale. Lulu.com, 23 December 2016. ISBN 9781326893934. 
  4. ↑ MacKinnon, Nick (1993). "The Portrait of Fra Luca Pacioli". The Mathematical Gazette 77 (479): 132, 160. doi:10.2307/3619717. https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1993-07_77_479/page/132. 
  5. ↑ 5,0 5,1 „Pacioli biography“. www-groups.dcs.st-and.ac.uk. 2016-yil 4-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 24-mart.
  6. ↑ Heeffer, 2010
  7. ↑ Chiappetta, Barbara; Larson, Kermit D.. Fundamental Accounting Principles: Student Learning Tools. McGraw-Hill Higher Education, 1995-11-15 — 209-bet. ISBN 9780256207484. Qaraldi: 2023-yil 10-noyabr. 
  8. ↑ St-and.ac.uk A Napierian logarithm before Napier, John J OʻConnor and Edmund F Robertson
  9. ↑ 9,0 9,1 Davis, Margaret Daly. Piero Della Francesca's Mathematical Treatises: The Trattato D'abaco and Libellus de Quinque Corporibus Regularibus (en,it). Longo Editore, 1977 — 64-bet. 
  10. ↑ Salvador Cruz Rambaud, José García Pérez, Robert A Nehmer, Derek J S Robinson. Algebraic Models for Accounting Systems. World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd., March 2010 — 2-bet. ISBN 978-981-4287-11-1. 
  11. ↑ McDonald, Lucy. „And that's renaissance magic ...“ (2007-yil 10-aprel). Qaraldi: 2015-yil 30-yanvar.
  12. ↑ „Renaissance 'M' bookmark“. The Met Store (Metropolitan Museum of Art shopping catalog).
  13. ↑ „Turning the Pages: ICAEW's collection of rare books“. ICAEW.com. ICAEW. Qaraldi: 2020-yil 22-iyun.
  14. ↑ Times Online: Renaissance chess master and the Da Vinci decode mystery
  15. ↑ „International Herald Tribune: Experts link Leonardo da Vinci to chess puzzles in long-lost Renaissance treatise“.
  16. ↑ „Winnipeg Free Press: Chess“. 2016-yil 5-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 7-aprel.
  17. ↑ „Experts link Leonardo da Vinci to chess puzzles - USATODAY.com“. usatoday30.usatoday.com. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Luka_Pacholi&oldid=586367" dan olindi