Kontent qismiga oʻtish

Bahoiy taʼlimotlari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Bahoiy taʼlimotlari  — Bahoiy Eʼtiqodi asoschisi Bahaʼulloh tomonidan joriy etilib, uning ketma-ket rahbar vorislari: Abdul-Baho, Bahoullohning oʻgʻli va Abdul-Bahoning nabirasi Shavqiy Effendilar tomonidan aniqlik kiritilgan koʻplab teologik, axloqiy, ijtimoiy va ruhiy gʻoyalarni ifodalaydi. Bu taʼlimotlar turli Bahoiy Bitiklarida yozilgan[1]. Bahoiy Eʼtiqodining taʼlimotlari oʻtmishdagi qator dinlarning (zardushtiylik, hinduizm, iudaizm, buddizm, nasroniylik va islom) asl taʼlimotlari bilan birgalikda, Bahoiylar tomonidan Xudo tomonidan nozil qilingan deb hisoblanadi[1].

Bahoiy taʼlimotlari Xudo, Uning paygʻambarlari/elchilari va insoniyat haqidagi teologik bayonotlarni, shuningdek axloqiy-ijtimoiy taʼlimotlarni ham oʻz ichiga oladiki, ular jumlasiga jinsi, irqi, millati, rangi va ijtimoiy tabaqasidan qatʼi nazar, barcha insonlarning tengligi, ilm-fan va dinning uygʻunligi, gender tengligi, majburiy taʼlim va haddan ortiq boylik va qashshoqlikka barham berish kabilar kiradi[1][2].

Xulosa

Bahoiy taʼlimotiga oid boʻlgan eng ahamiyatli va oʻziga xos tamoyillardan, mehr-muhabbat va birdamlik boʻlib, u Oltin qoida misolida keltiriladi, shuningdek koʻplab boshqa ijtimoiy tamoyillar bor[2][3].

1921–1957-yillarda din rahbari etib tayinlangan Shogʻiy Effendi, Bahoulloh taʼlimotining oʻziga xos tamoyillari haqidagi oʻz xulosasida, ular qonunlari va farmoyishlardan iborat boʻlmish Kitobi-Aqdas bilan birgalikda Bahoiy Eʼtiqodining tamal toshini tashkil etishini yozgan:

Xurofot yoki urf-odatlar bilan cheklanmasdan, haqiqatni mustaqil izlash; Eʼtiqodning asosiy tamoyili va negiz doktrinasi boʻlmish butuninson naslining birligi; barcha dinlarning oʻz asosidagi birligi; diniy, irqiy, sinfiy yoki milliy boʻlishidan qatʼi nazar, xurofotning barcha shakllariga barham berish; din va fan oʻrtasida mavjud boʻlishi kerak boʻlgan hamohanglik; erkak va ayollar tengligi, insoniyat qushining parvozidagi ikki qanot; majburiy taʼlimni joriy etish; universal yordamchi tilni qabul qilish; boylik va qashshoqlikning haddan ortiqligini yoʻqotish; davlatlar oʻrtasidagi nizolarni murosaga keltiruvchi jahon tribunalining taʼsis etilishi; xizmat ruhida bajarilgan ishning, ibodat darajasiga koʻtarilishi; adolatni insoniyat jamiyatining hukmron tamoyili, dinni esa barcha xalqlar va millatlar himoyasi uchun tayanch sifatida ulugʻlash; hamda butun insoniyatning oliy maqsadi sifatida, barqaror va umumbashariy tinchlikni oʻrnatish — [Bahoulloh eʼlon qilgan] muhim elementlar sifatida mana shular ajralib turadi[4].

Birlik

Din taʼlimotida baʼzan „uch birlik“ deb ataladigan Bahoiy eʼtiqodining uchta asosiy taʼkidi markaziy oʻrinni egallaydi. Ularga Ollohning Yagonaligi, Dinning Yagonaligi va Insoniyatning Yagonaligi kiradi[5]. Ular, shuningdek, Xudoning birligi, dinning birligi va insoniyat birligi deb ham yuritiladi. Bahoiy bitiklarida yagona, qudratli Xudo borligi aytiladi, u oʻz xabarini yagona ilohiy dinni ochib berguvchi qator izchil ilohiy elchilar yoki murabbiylar orqali insoniyatga, yaʼni barchasi idrokli ruhga ega boʻlgan va bir-biridan faqat rangi va madaniyati bilan farq qiladigan yagona insoniyatga ochib beradi. Bu gʻoya nafaqat Bahoiylikdagi tamoyillarini tushuntirish uchun, balki bahoiylarning boshqa dinlarga boʻlgan munosabatini tushuntirishda ham muhim, zero ular barcha dinlarni ilohiy ilhomlantirilgan deb biladilar. Dunyodagi har bir irq va madaniyatning qabul qilinishi Bahoiy demografiyasining xilma-xilligini keltirib chiqarib, uni dunyodagi ikkinchi eng keng tarqalgan eʼtiqodga aylantirdi[6] va Bahoiy adabiyoti 800 dan ortiq tillarga tarjima qilindi[7].

Xudoning yagonaligi

Asosiy maqol: Xudo (Bahoiylik)

Bahoiylarning Xudo haqidagi qarashlari mohiyatan monoteistikdir. Xudo butun mavjudlikning manbai boʻlgan zavol bilmas, yaratilmagan Zotdir[6][8] U „shaxsan Xudo, anglab boʻlmas, erishib boʻlmas, barcha Zuhurlarning manbai, abadiy, hamma narsani biluvchi, hamma joyda mavjud va hammadan qudratli“ deya taʼriflangan[9] [10]. Garchi transsendent va bevosita erishib boʻlmaydigan boʻlsa-da, uning siyrati uning yaralmishida aks etadi. Yaratilmishning yaratilishdan maqsadi, oʻz yaratuvchisini anglash va sevish qobiliyatiga ega boʻlishdir[11].

Bahoiy eʼtiqodida, garchi Xudo va Uning tabiati haqidagi tushunchalar insonlarning madaniyati va dinlaridan kelib chiqqan holda farq qilsa-da, garchi Xudoga nisbatan murojaat turlicha boʻlsada, ular bari bir Zotga tegishlidir. Bu farqlarga bir-birini istisno qiladigan madaniy tuzilmalarning murosasizligi sifatida emas, balki ilohiy xabar nozil qilingan jamiyatlarning turli ehtiyojlarini maqsadli ravishda qondirishni aks ettiradi, deb qaraladi[12].

Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, odamlar Xudo toʻgʻrisida aniq tasavvurga ega boʻlishi uchun, U haddan tashqari buyukdir. Bahoiylik tushunchasiga binoan, Xudoni Qudratli va Mehribon deb atab, unga bu sifatlarni berish, insonning kuch va sevgi haqidagi cheklangan tajribasidan kelib chiqadi. Bahoulloh, Xudo haqidagi bilim biz uchun faqatgina oʻzimizga maʼlum boʻlgan sifat va xislatlar bilan chegaralanishini va shu sabab biz Xudoni toʻgʻridan-toʻgʻri anglay olmasligimizni oʻrgatadi. Bundan tashqari, Bahoulloh Ollohning sifatlari haqidagi bilim insoniyatga Uning elchilari orqali nozil boʻlishini aytadi[13][14].

Bizning narsalar, hatto yaratilgan va cheklangan narsalar haqidagi bilimimiz ularning mohiyatini emas, balki sifatlarini bilish ekan, oʻz mohiyatida cheksiz boʻlgan Ilohiy Reallikni qanday qilib anglashimiz mumkin? . . . Demak, Ollohni bilish Uning haqiqiy voqeʼligini emas, balki sifatlarini anglash va bilishdir. Bu sifatlarni bilish ham insonning qobiliyati va qudratiga mutanosibdir; bu mutlaq emas[15][16].

Bahoiy bitiklari shaxsiyatli Xudo, yaʼni Xudoning shaxsiyatli (jumladan, idrok va sevgi qobiliyatiga ega) Zot ekanligini oʻrgatsa-da, bu Uning insoniy yoki jismoniy shaklda ekanligini anglatmaydi, deya aniq taʼkidlaydi[9]. Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, ibodat, meditatsiya, muqaddas bitiklarni oʻrganish va xizmat qilish orqali Xudoga yaqinlashish mumkin[6].

Insoniyatning yagonaligi

Bahoiy yozuvlaridan iqtibos

Asosiy maqol: Bahoiylik va insoniyatning yagonaligi

Bahoiy bitiklarida insoniyatning yagonaligi va barcha odamlarning Xudo oldida teng ekanligi taʼkidlanadi. Bahoiy dini irq, millat, jins, tabaqa va ijtimoiy sinfning barcha boʻlinmalaridan ustun turadigan insoniyat birligini taʼkidlaydi va uning xilma-xilligini nishonlaydi[5]. Abdul-Bahoning taʼkidlashicha, insoniyatning birlashishi, hozirgi „dunyoda diniy va siyosiy sharoitidagi eng dolzarb masala va savoldir“[6]. Bahoiy bitiklari insoniyatning biologik, siyosiy va ruhiy birligini tasdiqlaydi. Bahoulloh shunday yozadi:

Sizlar bir daraxtning mevalari-yu, bir novdaning yaproqlarisiz. Bir-biringizga mutlaq mehr-muhabbat va hamjihatlik, doʻstu-birodarlik ruhida munosabatda boʻling[17][18]

. Bahoiy bitiklariga binoan, biologik birlikka kelganda, turli irq, millat va etnik guruhlar oʻrtasidagi farqlar yoki yuzaki qarash (teri rangiga qarab), yoxud insonlarning farqli kelib chiqishi, olgan taʼlim-tarbiyasining natijasidir[19]m Bahoiy taʼlimotining asosiy tamoyili xurofotning barcha shakllarini yoʻq qilishdir, bu nafaqat irqiy xurofotni, balki gender diskriminatziyasi kabi boshqa notoʻgʻri qarashlarga ham barham berishni nazarda tutadi[20].

Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, etnik va madaniy xilma-xillik mavjud boʻlsa-da, insoniyatning birinchi sodiqligi irq, millat yoki etnik guruh kabi har qanday yordamchi guruh emas, balki inson nasliga nisbatan boʻlishi kerak. Shunda, nafaqat urushlar, balki guruhlararo raqobat ham tugaydi.

Bahoiy bitiklari dunyo va uning xalqlarining birligi haqida gapirsa-da, birlik bir xillikka tenglashtirilmaydi, aksincha, Bahoiy bitiklari madaniy, milliy va individual xilma-xillikning qadr-qimmatini " Xilma-xillikdagi birlik " tamoyili orqali tasdiqlab, ionsoniyatning birligini tan olgan holda, madaniy xilma-xillikni olqishlash kerak deydi[5]. Xilma-xillikdagi birlik Bahoiy bitiklarida odatda, bir bogʻdagi gullarga qiyos orqali tasvirlangan, bu yerda gullarning turli xil ranglari bogʻning goʻzalligiga joziba qoʻshadi[21]

. U [Eʼtiqod] dunyo xalqlari va millatlarini bir-biridan ajratib turuvchi etnik kelib chiqishi, iqlimi, tarixi, tili va anʼanalari, tafakkuri va odatlarining xilma-xilligini eʼtibordan chetda qoldirmaydi va ularni bostirishga urinmaydi. . . Uning negizi — xilma-xillikdagi birlikdir[22] [23].

Dinning yagonaligi

Asosiy maqola: Bahoiylik va dinning yagonaligi

Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, insoniyatning yetukligi va uning tushunish qobiliyati oʻsib borishiga qarab, Xudoning paygʻambarlari/elchilari orqali insoniyatga bosqichma-bosqich nozil boʻlib boradigan yagona din mavjud[5][6]. Bahoiy bitiklarida aytilishicha, dinlardagi tashqi tafovutlar din nozil boʻlgan vaqt va joyning zarurati bilan bogʻliq[6]. Bahoulloh taʼkid etadiki, U Iso, Budda, Muhammad kabi ilohiy murabbiylar qatorida eng soʻnggisi boʻlib, valekin oxirgisi emasdir[5][6].

Bahoiy bitiklarida aytilishicha, elchilarning mohiyati ikki xil: ular bir vaqtning oʻzida insoniy va ilohiydir. Ularning ilohiyligi shundaki, ularning barchasi yagona xudodan kelgan boʻlib, uning taʼlimotini yetkazadilar va binobarin, ularni mana shunday nur ostida koʻrish kerak, lekin ayni paytda, ular turli nomlar bilan tanilib, oʻzlariga ishonib topshirilgan aniq vazifalarni bajargan va maxsus Zuhur ila taqdirlangan alohida shaxslardir[6]. Bahoulloh koʻp oʻrinlarda Ollohning biron-bir paygʻambarini inkor etish ularning hammasini va Ollohning oʻzini inkor qilish bilan barobar ekanligini taʼkidlagan. Bahoiylar „Xudoning Mazharlari“ deb ataydigan bu murabbiylarning oʻzaro munosabatlari haqida Bahoulloh shunday yozadi:

Olloh buyuradiki, ushbu muqaddas Zotlarni bilish Uning Oʻz Zotini bilish bilan teng. Kimki Ularni eʼtirof etsa, Ollohni eʼtirof etdi demak. Kimki ularning daʼvatiga quloq solsa, Ollohning Ovoziga quloq solgan boʻladi va kimki ular Zuhurining haqiqatiga guvohlik bergan boʻlsa, Ollohning Oʻzining haqiqatiga guvohlik bergan boʻladi. Kimki ulardan yuz oʻgirsa, Ollohdan yuz oʻgirganlardan va kimki ularga kufr keltirsa, Allohga kofir boʻlganlardandir… . Ular Ollohning insonlar orasidagi Zuhurlari, Uning Haqlqatining dalillari va Uning sharafining nishonalaridir[24][25].

Progressiv zuhur

Asosiy maqola: Progressiv zuhur

Bahoiylar ishonadilarki, Xudo Oʻz irodasini insoniyatga umuman olganda, muntazam va davriy ravishda Xudoning Mazharlari deyilmish elchilar/paygʻambarlar orqali ochib beradi. Har bir elchi oʻz navbatida, ahd bogʻlab, dinga asos soladi. Ushbu zuhurning nozil boʻlish jarayoni ham, Bahoiy bitiklariga koʻra[26], hech qachon toʻxtamaydi, bu oʻz paygʻambari/elchisining yakuniyligiga ishonadigan boshqa koʻplab eʼtiqod tizimlaridan farq qiladi. Olloh Mazharlari tomonidan asos solingan ketma-ket va uzluksiz dinlarning umumiy mavzusi shundaki, evolyutsiya tendentsiyasi mavjud boʻlib, Xudoning har bir Mazhari insoniyatga avvalgisidan koʻra koʻproq miqyosdagi Zuhurni (yoki dinni) olib keladi[27]. Ollohning Mazharlari keltirgan Zuhurdagi tafovutlar, Mazharning xususiyatlariga xos boʻlmay, balki turli dunyoviy, ijtimoiy va insoniy omillarga bogʻliq deb hisoblanadi;[27]. Bu tafovutlar zamonaning „zayli“ va turli „talab-ehtiyojlari“dan, hamda insoniyatning „maʼnaviy salohiyati“ga mutanosib ravishda kelib chiqadi[27]. Bu tafovutlar zarur deb qaraladi, chunki insoniy jamiyat asta-sekin va bosqichma-bosqich ravishda, oiladan qabilaga, keyin esa, xalqqa aylanib, birlashishishning yuqori bosqichlarini bosib oʻtib kelgan[27].

Demak, diniy haqiqat mutlaq emas, balki qabul qiluvchilarga nisbatan nisbiydir; Paygʻambarlar har bir elchi tomonidan yangilanadigan abadiy axloqiy va maʼnaviy haqiqatlarni eʼlon qilish bilan birga, elchi paydo boʻlgan paytdagi insoniyatning oʻziga xos maʼnaviy va moddiy evolyutsiyasini aks ettirish uchun oʻz xabarlarini oʻzgartirdilar[26]. Bahoiy nuqtai nazariga koʻra, insoniyatning maʼnaviy qobiliyati va qabul qilish qobiliyati vaqt oʻtishi bilan ortib borgani sababli, bu ruhiy haqiqatlarni tushuntirish darajasi oʻzgaradi[27].

Bahoʻullohning taʼkidlashicha, elchilarning birin-ketin paydo boʻlishi avvalgi elchining taʼlimotlarini eʼtiborsiz qoldirgan dunyoga yangi hayot olib keladigan har yili bahor kelishiga oʻxshaydi[26]. Shuningdek, u dunyoni inson tanasi sifatida, vahiyni esa „adolat va hikmat“ libosi sifatida oʻxshatishni qoʻllagan.

Bahoulloh "Kitobi-Iqon" da Xudo tomonidan „Xudoning Shahri“ taxminan har ming yilda yangilashini eslatib oʻtgan va Bahoʼulloh xabarining 1000 yilligi ichida Xudoning yangi Mazhari paydo boʻlmasligini alohida taʼkidlab oʻtgan[28].

Din maktab sifatida

Dinning eng qadimgi shakllari, koʻpgina Bahoiy bitiklarida boshlangʻich maktabga oʻxshatiladi.[29] Shu nuqtai nazardan, insoniyat, xuddi bola kabi, yillar oʻtib, maktabni tugatib, murakkab gʻoyalarni idrok etish qobiliyatiga ega boʻladi. Har safar ilohiy elchi paydo boʻlganida, xabar insoniyatning kamolot darajasiga mos keladigan darajada berilgan[29]. Bu nuqtai nazarga koʻra, har bir dinda haqiqat taʼlimotni oluvchilarning ehtiyojlariga qarab turlicha tushuntirilgan boʻlishi mumkin.

Ahd

Asosiy maqol: Bahoullohning Ahdi

Bahoiy dinidagi ahd Xudo va inson oʻrtasidagi ikkita alohida majburiy shartnomani anglatadi[30]. Xudodan kelgan har bir elchi va uning izdoshlari oʻrtasida keyingi davr haqida tuzilgan Katta Ahd va Paygʻambar vafot etganidan keyin dinda hokimiyatning vorisligi bilan bogʻliq boʻlgan Kichik Ahd oʻrtasida farq bor[30].

Katta ahd Xudodan kelgan har bir elchi oʻrtasida tuzilgan ahdga ishora qiladi, buni Bahoiy Eʼtiqodi adabiyotida Xudoning Mazharlari va uning izdoshlari uchun Xudodan keyingi keladigan Mazhar haqidagi ahd deyiladi[30]. Bahoullohning soʻzlariga koʻra, Xudo insoniyatga hidoyat koʻrsatish uchun ketma-ket izchillikda elchilar yuborishini vaʼda qilgan[31]m Bahoiylik eʼtiqodida, bu ahd har bir dinning diniy kitobidagi bashoratlarda ifodalangan koʻrinadi va Ibrohim, Muso, Iso, Muhammad, Bob va Bahoulloh kabi Xudoning har bir Mazhari, oʻzidan keyingi Mazharni bashorat qilganlar. Binobarin, har bir dinning izdosi navbatdagi Mazharning daʼvolarini tadqiq etish majburiyatiga ega[30].

Kichik ahd — bu, elchini tan olish, uning taʼlimotlarini qabul qilish va dindagi hokimiyatning vorisligiga oid qonunlarni qoʻllash bilan bogʻliq boʻlgan ahd[30]m Bahoiylik eʼtiqodida, Bahoulloh Ahdining aniq-ravon bayon qilinish uslubi, dinning asosiy belgilovchi xususiyati boʻlib, Bahoiy Eʼtiqodi va uning izdoshlari orasidagi birlikning kuchli himoyachisi sifatida qaraladi[30].

Ijtimoiy printsiplar

Quyidagi tamoyillar, koʻpincha, Bahoiy taʼlimotining qisqacha xulosasi sifatida keltiriladi. Ular Abdul-Bahoning 1912-yilda Yevropa va Shimoliy Amerika boʻylab safari chogʻida qilgan nutqlari stenogrammasidan olingan[2]. Roʻyxat vakolatli emas va bunga oʻxshash boshqal roʻyxatlar ham uchrab turadi[32][33].

Ayollar va erkaklar tengligi

Asosiy maqolq: Bahoiylik va gender tengligi

Bahoiy dini gender tengligini tasdiqlaydi; yaʼni erkaklar va ayollarning tengligi. Bahoulloh erkaklar va ayollarning ruhiy mavqelarida hech qanday farq yoʻqligini taʼkidladi[34]. Abdul-Baho fazilat va aql-zakovat bobida, ham erkaklarning, ham ayollarning salohiyati bir xil deb yozgan va ikki jinsni tsivilizatsiya taraqqiyoti qushning ikki qanoti bilan taqqoslagan, bunda parvoz uchun har bir qanot hissa qoʻshadi[35]. Bu maʼnoda, jinslar tengligi Bahoiylar tomonidan sayyoramizni birlashtiruvchi va dunyo tartibotini rivojlantiruvchi muhim maʼnaviy va axloqiy meʼyor sifatida qaraladi va bu tamoyilni shaxs, oila va jamiyatda amalga oshirish muhimligi inobatga olinadi.

Din va fan hamohangligi

Asosiy maqol: Bahoiylik va fan

Fan va dinning uygʻunligi Bahoiy taʼlimotining asosiy tamoyilidir[36]. Bu tamoyilda haqiqat bir, shuning uchun ham haqiqiy ilm va haqiqiy din uygʻun boʻlishi kerakligi, shu bilan ilm va din bir-biriga zid, degan qarashni rad etishi taʼkidlanadi[37]. Abdul-Bahoning taʼkidlashicha, dinsiz ilm materializmga, ilmsiz din esa xurofotga olib boradi[37]; u, shuningdek, din haqiqatlarini tushunish uchun tafakkurning kuchi kerakligini tasdiqladi[36]. Abdul-Baho faqatgina moddiy tushuncha va ishonchlarga asoslangan sivilizatsiyalarni qoralab, uning axloqiy muammolarni keltirib chiqarishini aytadi[36].

Umumjahon majburiy taʼlim

Asosiy maqol: Bahoiylik va taʼlim

Bahoiy dinida taʼlim mavzusiga juda katta eʼtibor berilgan. Uning adabiyotida umumiy yoki majburiy taʼlim tamoyili beriladi[38]. Bahoiy taʼlimoti sanʼat, hunar, fan va kasblardan tashqari, axloqiy va maʼnaviy tarbiyani targʻib qilishga qaratilgan. Bahoʻulloh har bir shaxsning maʼnaviy imkoniyatlariga maʼnaviy tarbiyasiz erishib boʻlmaydi, shuning uchun bolalar erta bosqichdanoq maʼnaviy/diniy taʼlimga ega boʻlishlari kerakligini yozgan. Shuningdek, u insonning mehnati va kasbi ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligida dunyoviy taʼlimning muhimligini taʼkidlaydi. Bahoiy taʼlimoti ota-onalarning farzandlarining taʼlim olishini taʼminlash majburiyati va qizlarning taʼlim olishiga alohida eʼtibor berish kerakligini taʼkidlaydi[38].

Umumjahon yordamchi til

Asosiy maqol: Bahoiylik va yordamchi til

Insoniyat birligiga eʼtibor qaratishning bir qismi sifatida[39]. Bahoiy taʼlimoti butun dunyodagi xalqlar oʻrtasidagi aloqani yaxshilashni dunyo birligi va tinchligining muhim qismi deb biladi[40]. Bahoiy taʼlimotlari hozirgi koʻp tillarni birlikka toʻsqinlik qiladigan asosiy toʻsiq sifatida koʻradi, chunki juda koʻp tillarning mavjudligi maʼlumotlarning erkin oqimini toʻxtatadi va oʻrtacha odamning dunyo voqealariga universal nuqtai nazarga ega boʻlishini qiyinlashtiradi[41].

Bahoulloh umumiy tilning yoʻqligi dunyo birligiga asosiy toʻsiqdir, chunki turli tillardagi xalqlar oʻrtasidagi muloqot tilni notoʻgʻri tushunish tufayli dunyo tinchligi yoʻlidagi saʼy-harakatlarga putur etkazadi; u insoniyatni maktablarda oʻz ona tilidan tashqari, odamlar bir-birini tushunishi uchun oʻqitiladigan yordamchi tilni tanlashga chaqirdi[42]. Uning taʼkidlashicha, yordamchi til qabul qilinmaguncha, dunyoning turli qismlari oʻrtasidagi toʻliq birlik amalga oshmay qolaveradi[43].

Vaholanki, Bahoullohning taʼkidlashicha, yordamchi til mavjud tabiiy tillarni bostirmasligi kerak va tillarga nisbatan ham xilma-xillikdagi birlik tushunchasini qoʻllash zarur[41]. Bahoiy taʼlimotida madaniy xilma-xillik birdamlikka mos kelishi va insoniyatning hozirgi tarixiy paytida, birdamlik haqidagi Bahoiy taʼlimoti madaniy xilma-xillikni qamrashni talab qilinadi deya taʼkidlaydi, zero insoniyat butun dunyodagi turli madaniyatlarga boydir[39]. Shuningdek, Bahoiy taʼlimotida, xalqaro yordamchi tilga ega boʻlishlik, koʻpchilikka oid til guruhlarining tabiiy ravishda boshqa tillar ustidagi bosimiga barham beradi va shu tariqa, ozchilikka tegishli tillarini saqlab qoladi deb hisoblaydi, zotan har bir kishi oʻz ona tilini va shu tariqa ozchilik boʻlgan madaniyatlarni saqlab qoladi[41].

Boylik va qashshoqlikning haddan tashqari koʻpayishiga barham berish

Bahoiy dinining taʼlimotida, haddan tashqari oshib ketgan boylik va qashshoqlikka barham berish zarurligi taʼkidlanadi[44]. ʻAbdu’l-Bahoning taʼkidlashicha, muruvvatly jamiyatda haddan tashqari boylik va qasshoqlik, yaʼni bularning har ikkisiga ham izn berilmasligi kerak, chunki qashshoqlik odamlarni ruhiy tushkunlikka soladi, haddan koʻp boylik esa, odamlarga ortiqcha yukdir[45]. Bahoʻulloh boylar kambagʻallarga gʻamxoʻrlik qilishlari kerakligini yozgan, chunki kambagʻallar ilohiy omonatdir[44]. Bahoiy taʼlimotida haddan oshgan boylik va qashshoqlikni hal qilishning koʻplab usullari, jumladan Huququlloh kabi institutsional vositalar taklif etiladi, shuningdek oʻzaro gʻamxoʻrlik hissini yaratish kerakligi taʼkidlanadi[45].

Bahoiy taʼlimotlari haddan tashqari boylik va qashshoqlikni barham qilishda yordam bersa-da, ular kommunizmni targʻib qilmaydi, aksincha, shaxsiy mulkni qonuniylashtiradi[45]. ʻAbdu’l-Baho yana shuni taʼkidlaydiki, boylik oʻz-oʻzidan yomon emas va uni yaxshilikka ishlatish mumkin[44].

Haqiqatni mustaqil tadqiq qilish

Bahoulloh har bir inson haqiqatni oʻzi uchun mustaqil izlashi, boshqalarning aqidalariga koʻr-koʻrona ergashmasligi yoki bilim manbai sifatida xurofot va anʼanalarga tayanmasligi kerakligini oʻrgatgan. Bu tamoyil asosiy majburiyatdir. [46] Bahoiy bitiklarida aytilishicha, haqiqatni chinakam tadqiq qilish uchun biz oʻz notoʻgʻri qarashlarimizdan voz kechishimiz kerak va voqeʼlikning neqizi boʻlmish Haqiqatning mohiyati yagona boʻlganligi sabab, mustaqil tadqiqot ham insoniyatning birligi sari kuchli bir qadam boʻladi[47].

Haqiqatni mustaqil tadqiq qilishda aqldan foydalanishning toʻgʻri yoki notoʻgʻri vosita ekanligi haqida Bahoiy olimi, Ian Kluge, din „ ratsionalizmning moʻtadil“ shaklini belgilaydi deya munozara yuritadi. U oʻzining Bahoiy taʼlimotlari haqidagi talqinini taʼriflab, „Aql bizga baʼzi narsalarni aytib berishi mumkin, boshqa bir narsalarni esa aytib berolmaydi, u maʼlum darajada bilim berish qobiliyatiga ega, lekin uning ham chegaralari bor“ deb yozadi. U buni „aql zarur, ammo yetarli emas“ iborasi bilan umumlashtiradi. Abdu’l Bahoning yozishicha, aql va zakovat kuchlari fakat „Muqaddas Ruhning nuri“ bilan birlashganda „haqiqiy xulosalar va mukammal bilim shaklida mustahkamlanadi“[48].

Bahoiylar har kuni Bahoiy bitiklari[49] ustida mushohada va mulohaza yuritishga ragʻbatlantiriladiki, buni haqiqatni izlashning „abadiy yoki tugamas jarayoni“ deb ataydilar[50]. Shogʻiy Effendining taʼkidlashicha, Bahoulloh „bizdan Unga koʻr-koʻrona ergashishimizni soʻramaydi“ va bahoiylarni „Uning soʻzlarini oʻqish, taʼlimotlarini koʻzda tutish va ularning qiymatini zamonaviy muammolar nuqtai nazardan oʻlchashga“ undaydi[51]. Abdul-Baho yana shunday taʼkidlaydi: „Xudo bizni jamiyki narsalarning mohiyatiga singish, haqiqatni topishimiz uchun aql-idrok bilan siylagan“[52].

Volfgang Klebel Bahoiy taʼlimotini talqin qilishda aql va yurak uygʻunligini taʼkidlab, „Bizga har ikkisi ham kerak, sof yurak va tiniq aql“ va agar yurak pok boʻlmasa, u „mantiqiy idrokni ifloslantirishi va hattoki uni buzishi mumkin“, deb yozadi."[53]. Bahoiy bitiklarining yuragi boʻlmish, mustaqil tadqiq etishiga oid bitiklarda, qalbga alohida urgʻu berilgan. Bahoiy bitiklarida haqiqatni izlovchidan „Buni oʻz yuragingizda oʻylab koʻring“ deb ahoy-ahyonda soʻraladi va Abdu’l Baho shunday yozadi: „Qalblaringiz Haqiqat Quyoshining toʻliq ulugʻvorligini aks ettira oladigan sayqallangan oynalar kabi tiniq va pok boʻlsin“[48]. Yurak ham zohiriy ziddiyatlar barham topadigan maydon sifatida qaraladi. Bob yozadi: "Ushbu ikki haddan oshihshlikdan xoli boʻlgani, yaʼni Oʻrta yoʻl boʻlmish… qalbdan boshqa hech narsa anglay oʻlmaydi. Xudo qalbni Oʻzining birligi va transsendensiyasini anglash uchun yaratdi va bu faqatgina yurak orqalidirki, amal darajasida Ilohiy Birlikka guvoh boʻlish mumkin[54]. Baʼzilar yurak va aql yoki iymon va aql oʻrtasida qarama-qarshilik bor deb taxmin qilsalar-da, bahoiylar buni iymon va aqlning noadekvat tavsifiga asoslangan yolgʻon dixotomiyalardan deb hisoblashadi. Jumladan, Bahoulloh „Iymonning asli soʻzning kamligi va amalning koʻpligidir“[55] deya iymonga qayta taʼrif beradi va Abdu’l Baho yana „ixlos iymonning poydevoridir“, deb sharhlaydi. Yaʼni, dindor shaxs oʻzining shaxsiy xohish-istaklariga eʼtibor bermay, jamoa manfaatiga chin dildan xizmat qilish uchun har qanday yoʻl bilan harakat qilishi kerak" [56]. Abdu’l Baho yana shunday yozadi: „Agar din aql va ilmga zid boʻlsa, iymon imkonsizdir; Qalbda ilohiy dinga boʻlgan eʼtiqod va ishonch zohir boʻlmasa, ruhiy yutuq ham boʻlmaydi“[57].

Oʻn besh yoshga kirganida, Bahoiy oilasida tarbiy topgan bolalar turli ruhiy anʼanalarni tadqiq etishga kirishadi va ular bahoiy boʻlib qolish yoki qolmaslikni tanlashda erkindirlar. Bahoiylarga Ahdni buzuvchilar bilan muloqot qilish taqiqlangan va ularning adabiyotlarini oʻqish tavsiya etilmaydi. Bundan tashqari, agar biron Bahoiy {Bahoiylikka oid} mustaqil ilmiy ishni nashr etmoqchi boʻlsa, Bahoiy maʼmuriyatiga binoan " Bahoyi tekshiruvi " uchun oʻz qoʻlyozmasini taqdim etishi talab qilinadi[58], bu nashrdan oldin Bahoiy maʼmurchiligi nuqtai-nazaridan ishning ishonchliligini taʼminlash uchun amalga oshiriladi, qaysikim Xuan Koul tomonidan tanqid qilingan amaliyot[59].

Ruhiy taʼlimotlar

Bahoiy bitiklarida shaxslarning rivojlantirishga intilishi kerak boʻlgan ruhiy fazilatlar va qadriyatlar haqida koʻplab havolalar mavjud. Aql va ilm bilan muvozanatlashgan ishonchlilik[60] rostgoʻylik, [61], sodiqlik, samimiyat, niyat pokligi, xizmat, adolat, meʼyor, poklik, oriyat va gʻiybatdan saqlanish kabilar yaxshi xulqqa oid unsurlardir[62][63].

Bahoiy bitiklarida Xudo yagona, shaxsiyatly, erishib boʻlmaydigan, hamma narsani biluvchi, hamma joyda mavjud, mahv boʻlmas va qudratli Xudo sifatida, koinotdagi butun borliqning yaratuvchisi deb tasvirlanadi[64]. Xudo va koinot abadiy boʻlib, ibtidosi va intihosi yoʻq deb hisoblanadi[65]. Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, Xudo insonlar uni toʻliq anglashi uchun yoki uning haqida toʻliq va toʻgʻri tasvirini yaratishi uchun juda buyukdir. Demak, insonning Xudoni anglashi Uning zuhur-vahiylari, Mazharlar orqali erishiladi[66][67]. Bahoiy dinida Xudo koʻpincha unvonlar va sifatlar bilan ataladi (masalan, Qudratli yoki hamma narsani sevuvchi) va monoteizmga jiddiy urgʻu beriladi. Bahoiy taʼlimotida aytilishicha, Xudoga nisbatan qoʻllaniladigan sifatlar xudojoʻylikni insoniy atamalarga tarjima qilish va shuningdek, odamlarga Xudoga topinishda oʻz fazilatlariga diqqatni jamlashga yordam berish uchun oʻzlarining ruhiy yoʻllarida oʻz imkoniyatlarini rivojlantirish uchun ishlatiladi.[66][67]. Bahoiy taʼlimotiga koʻra, insonning maqsadi ibodat, fikr yuritish va insoniyatga xizmat qilish kabi usullar orqali Xudoni bilish va sevishni oʻrganishdir[66].

Bahoiy bitiklarida aytilishicha, odamlarda „oqilona ruh“ bor va bu hol, inson turiga Xudoning mavqeini va insoniyatning yaratuvchisi bilan munosabatlarini tan olishdek noyob qobiliyatni ato etadi. Har bir insonga Xudoni Elchilari orqali tanib, ularning taʼlimotiga rioya qilish burchiga ega deb qaraladi[68]. Tan olish va itoatkorlik, insoniyatga xizmat qilish va muntazam ibodat va ruhiy amaliyot orqali Bahoiy bitiklariga binoan, ruh Xudoga yaqinroq boʻladi va bu, Bahoiylik eʼtiqodidagi ruhiy idealdir. Inson vafot etgandan soʻng, ruh keyingi dunyoga oʻtadi, u yerda uning jismoniy dunyodagi ruhiy rivojlanishi ruhiy dunyoda yuksalishi va hukm surishi uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Bahoiylar reinkarnatsyga emas, balki ruhning abadiy hayotiga ishonishadi. Jannat va doʻzax, oʻlimdan keyin erishiladigan mukofot va jazoning jismoniy joydan iborat emasligi, balki bu dunyo va keyingi dunyodagi munosabatlarni tasvirlaydigan Xudoga yaqinlik yoki uzoqlikdan iborat ruhiy holat ekanligini oʻrgatiladi[69].

Taassisot

Asosiy maqol: Bahoiy maʼmuriyati

„Bahoiy maʼmuriyati“ yoki „Bahoiy maʼmuriy tartibi“ — bu dinning maʼmuriy tizimi boʻlib, uning markaziy arboblari, xususan, Bahoullah va Abdul-Baho tomonidan yozilgan din taʼlimotiga bevosita tayanadi[70]. U saylangan va tayinlangan ikki qismdan iborat. Bahoiy dinining oliy boshqaruv muassasasi Isroilning Hayfa shahrida joylashgan Umumjahon Adolat Uyidir.

Bahoiy maʼmuriyatining bitiklardan iborat toʻrt yozma nizom hujjati mavjud[71].

  • Kitobi-Aqdas
  • Ilohiy rejaning lavhlari
  • Karmal lavhi
  • Abdul-Bahoning vasiyatnomasi

Konsultatsiya kelishmovchiliklarni hal qilish jarayoni sifatida

Bahoiy tashkiloti funktsiyasining kaliti maslahatlashuv tamoyilidir. Bu Bahoiy bitiklarida tasvirlangan va Bahoiy maʼmuriyatining barcha darajalarida qoʻllaniladigan qarama-qarshiliksiz muhokama qilish va qaror qabul qilish usuliga ishora qiladi. Maslahatlashuv koʻpchilik nuqtai nazarini qabul qiladigan qaror qabul qilish jarayonidan tashqariga, universal ishtirok va intizomli hamkorlik orqali haqiqatni kashf etishga qaratilgan jarayonga oʻtishga intiladi.

Shuningdek qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Cole, Juan (30 December 2012) [15 December 1988]. "BAHAISM i. The Faith". Encyclopædia Iranica. III/4. New York: Columbia University. 438–446 b. Archived from the original on 23 January 2013. https://web.archive.org/web/20130123112620/https://iranicaonline.org/articles/bahaism-i. Qaraldi: 5 January 2021. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Smith 2008, ss. 52–53
  3. ↑ Smith 2008, ss. 166
  4. ↑ Effendi 1944, s. 281
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Hutter 2005, ss. 737–740
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Britannica 1988
  7. ↑ The National Spiritual Assembly of the Baha'is of the United States. „Baháʼí scripture“. bahai.us (2006). 2006-yil 5-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 3-avgust.
  8. ↑ Hatcher & Martin 1985, s. 74
  9. ↑ 9,0 9,1 Smith 2008, s. 106
  10. ↑ Effendi 1944, s. 139
  11. ↑ Smith 2008, s. 111
  12. ↑ Britannica 2005, s. 797
  13. ↑ {{Harvard citation no brackets|Adamson|2007|pp=186–188},}
  14. ↑ Smith 2008, ss. 107–108
  15. ↑ Hatcher 1980, s. 32
  16. ↑ ʻAbdu'l-Bahá 2014, ss. 220–21
  17. ↑ Hatcher & Martin 1985, s. 78
  18. ↑ Baháʼu'lláh 1976, s. 288
  19. ↑ Hatcher & Martin 1998, ss. 75–76
  20. ↑ Danesh & Fazel 2004, s. 35
  21. ↑ Hatcher & Martin 1998, s. 79
  22. ↑ Lepard 2003, s. 50
  23. ↑ Effendi 1938, s. 41
  24. ↑ Baháʼu'lláh 1976, s. 346
  25. ↑ Momen 2012, s. 117
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 Smith 2000, ss. 276–277
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 Lundberg 1996
  28. ↑ McMullen 2000, s. 7
  29. ↑ 29,0 29,1 Fisher 1996, ss. 417–418
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 Smith 2000, ss. 267–268
  31. ↑ Hatcher & Martin 1998, ss. 127–130
  32. ↑ "Bahais". Encyclopaedia of Islam Online. Archived from the original on 7 May 2007. https://web.archive.org/web/20070507043610/http://www.brillonline.nl/public/demo#islam. Qaraldi: 2007-05-03. 
  33. ↑ Cole 1989
  34. ↑ Smith 2008, s. 143
  35. ↑ Smith 2008, s. 144
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 Smith 2000, ss. 306–307
  37. ↑ 37,0 37,1 Smith 2000, ss. 290–91
  38. ↑ 38,0 38,1 Smith 2000, ss. 130–31
  39. ↑ 39,0 39,1 Meyjes 2006, s. 27
  40. ↑ Smith 2008, s. 139
  41. ↑ 41,0 41,1 41,2 Hatcher & Martin 1998, ss. 96–97
  42. ↑ Stockman 2000, s. 9
  43. ↑ Esslemont 1980, s. 164
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 Smith 2000, ss. 128–29
  45. ↑ 45,0 45,1 45,2 Smith 2008, ss. 142–43
  46. ↑ Gandhimohan 2000
  47. ↑ Smith 2000, s. 195
  48. ↑ 48,0 48,1 Kluge 2013.
  49. ↑ Schaefer, Udo (1992). "Challenges to Bahá'í Studies". Baháʼí Studies Review 2:!. 
  50. ↑ Lambden, Stephen (1982). "Dr. MacEoin's "Problems of Scholarship...": Some Thoughts". Bahá'í Studies Bulletin 1 (3): 69–80. https://bahai-library.com/lambden_thoughts_problems_scholarship. 
  51. ↑ Effendi. „Compilation on Scholarship“.
  52. ↑ Chamberlain, Isabel Fraser. Abdul Baha on Divine Philosophy. Tudor Press, 1918. 
  53. ↑ Klebel 2016.
  54. ↑ Saiedi, Nader. Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Báb. Canada: Wilfrid Laurier University Press, 2008. ISBN 978-1-55458-056-9.  Page 212
  55. ↑ Schaefer, Udo. "Some Aspects of Bahá'í Ethics". The 20th Hasan M. Balyuzi Memorial Lecture: 4. 
  56. ↑ Baha, Abdu'l. The Secret of Divine Civilization. US Bahá’í Publishing Trust — 96-bet. 
  57. ↑ Kluge, Ian. "Postmodernism and the Bahá'í Writings". Lights of Irfan: 118. 
  58. ↑ Moojan Momen (2007). "Marginality and Apostasy in the Bahá'í Community". Religion 37 (3): 187–209. doi:10.1016/j.religion.2007.06.008. ISSN 0048-721X. OCLC 4926459513. http://bahai-library.com/momen_marginality_apostasy. Qaraldi: April 1, 2021. Bahoiy taʼlimotlari]]
  59. ↑ Juan R. I. Cole (May 1999). "The Baha'i Faith in America as Panopticon, 1963-1997". The Journal for the Scientific Study of Religion 37 (2): 234–248. ISSN 0021-8294. OCLC 7789869572. http://www-personal.umich.edu/~jrcole/bahai/1999/jssr/bhjssr.htm. Qaraldi: April 1, 2021. Bahoiy taʼlimotlari]]
  60. ↑ Smith 2000, s. 342
  61. ↑ Smith 2000, ss. 342–343
  62. ↑ Smith 2000, ss. 327–328
  63. ↑ Smith 2000, ss. 326–327
  64. ↑ Smith 2008, s. 106
  65. ↑ Britannica 1992
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 Hatcher 2005, ss. 1–38
  67. ↑ 67,0 67,1 Cole 1982, ss. 1–38
  68. ↑ McMullen 2000, ss. 57–58
  69. ↑ Masumian 1995
  70. ↑ Smith 2000, ss. 24–29
  71. ↑ [1] 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Bahoiy_taʼlimotlari&oldid=310726" dan olindi