Kontent qismiga oʻtish

Bab al-Barqiyya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Bab al-Barqiyya darvozasi

Bab al-Barqiyya (arabcha: باب البرقية‎‎) Qohiraning shahar devorlaridagi darvozalardan biridir. U asosiy sharqiy shahar darvozalaridan biri sifatida xizmat qilgan, keyinchalik esa foydalanilmay qolib, yoʻqolib ketgan. 1998-yilda u, Al-Azhar bogʻini barpo etish ishlari doirasida, Qohiraning Ayyubiylar davridagi shahar devorlari qismlari bilan birga qazib olinib, qayta kashf etildi.

Bogʻni barpo etish jarayonida, 2000-yillarda u taʼmirlandi.

Darvozaning tarixiy nomi borasida bir oz noaniqlik va chalkashlik mavjud[1][2]. Ehtimol, Bab al-Barqiyya nomi aslida yanada shimolroqda joylashgan boshqa bir sharqiy darvozaga tegishli boʻlgan; u yerda fotimiylar davriga oid Bab al-Tavfiq darvozasi qazib topilgan. Agar bu toʻgʻri boʻlsa, unda bu yerda taʼriflanayotgan ayyubiylar davridagi darvoza tarixiy mualliflar, jumladan al-Maqriziy tomonidan Bab al-Jadid ("Yangi darvoza") deb qayd etilgan darvoza boʻlishi mumkin. Bu nom zamonaviy davrda ham tarixiy shaharning shimoli-sharqiy burchagida joylashgan boshqa bir darvozaga nisbatan qoʻllanadi[1].

Tarixi

Bab al-Barqiyya dastlab 10-asrda shahar asos solingan davrda fotimiylar tomonidan qurilgan Qohira devorlaridagi sharqiy darvoza boʻlgan. Bu darvoza, oʻsha davrdagi boshqa darvozalar singari, keyinchalik yoʻqolib ketgan[3](p37). Darvoza 11-asrda fotimiy xalifasi al-Mustansir davridagi vazir Badr al-Jamoliy tomonidan Qohira devorlarini qayta tiklash ishlari doirasida qaytadan qurilgan[4](p99). Hozirgi kunda mavjud boʻlgan Bab al-Futuh, Bab an-Nasr va Bab Zuveyla darvozalari ham shu davrga oid[4](pp189, 243–246).

Arxeologik qazishmalar natijasida shu davrga oid yana bir darvoza ochib berilgan boʻlib, undagi yozuv paneliga koʻra u Bab at-Tavfiq ("Muvaffaqiyat darvozasi") deb atalgan[2][1]. Ehtimol, Bab al-Barqiyya nomi aslida ana shu darvozaga tegishli boʻlgan va u shu nomdagi avvalgi fotimiylar darvozasining oʻrnini egallagan boʻlishi mumkin[1][4](p99).

Ayyubiylar sultoni Salahiddin davrida fotimiylar devorlari va darvozalari 1171-yilda taʼmirlangan[5](p288). 1176-yilda Salahiddin shahar istehkomlarini tubdan kengaytirish loyihasini boshlab berdi. Bu loyiha doirasida Qohira qalʼasi va Qohira (sobiq fotimiy xalifalarining saroy shahri) hamda Fustatni (biroz janubi-gʻarbda joylashgan, Misrning avvalgi poytaxti va asosiy shahri) bogʻlab, ularni himoya qiluvchi 20 kilometr uzunlikdagi devor qurilishi ham nazarda tutilgan edi. Devorning rejalashtirilgan butun yoʻnalishi toʻliq qurib bitkazilmagan boʻlsa-da, devorning katta qismlari, jumladan qalʼaning shimolida va Fustat yaqinida janubdagi boʻlimlari bunyod etilgan[3].(pp90–91). Ushbu ishlar ortidan tarixiy manbalar, jumladan al-Maqriziy uchta sharqiy shahar darvozasini qayd etadi: Bab al-Barqiyya, Bab al-Mahruq ("Yondirilgan darvoza") va Bab al-Jadid ("Yangi darvoza")[3](p91)[1].

Shunday qilib, Bab al-Barqiyya shaharning asosiy sharqiy darvozalaridan biri boʻlgan. Uning tashqarisida dastlab mamluklar ot oʻyinlari uchun foydalangan choʻl hududi joylashgan boʻlib, bu anʼanani Baybars boshlab bergan va u 1320-yilda an-Nosir Muhammad davrida tugatilgan[6]:175. Keyinchalik, Burjiy mamluklar davrida bu hudud hozirgi kunda Shimoliy qabriston nomi bilan mashhur boʻlgan yangi mamluk maqbara majmualari joyiga aylangan. Shu bilan birga, shaharning kengayishi va mintaqaning nisbatan xavfsiz boʻlib borishi Bab al-Barqiyya darvozasining mudofaa darvozasi sifatidagi ahamiyatini tobora kamaytirdi. Darvoza va uning atrofidagi shahar devorlari foydalanilmay qoldi, va shahar aholisi ularning ichiga yoki ustiga yangi uylar va inshootlar qurdi. Vaqt oʻtishi bilan shahar sharqiy chekkasi, yaʼni devorlar turgan joy, shahar chiqindilari toʻplanadigan joyga aylandi. Devorlar va darvozalar asta-sekin chiqindi tepalari ostida koʻmilib ketdi, biroq ular koʻp jihatdan butunligicha saqlanib qoldi[7].

1990-yillar oxiri va 2000-yillar boshlarida tarixiy shahar sharqidagi chiqindi tepalari qazilib, Og'a Xon madaniyat jamgʻarmasi tomonidan 2005-yilda ochilgan Al-Azhar bogʻiga aylantirildi[8][4](p99). Ana shu ishlar chogʻida 1998-yilda darvoza va ayyubiylar devorining ayrim qismlari ilk bor ochib berildi. Shundan keyin 2000-yilda boshlangan va toʻrt yil davom etgan qoʻshma fransuz-misr arxeologik tadqiqoti oʻtkazildi[5]. 1998-yilda ochilgan bu darvoza Bab al-Barqiyya sifatida aniqlangan, biroq bu identifikatsiya bahsli hisoblanadi. Ehtimol, u aslida al-Maqriziy tomonidan Bab al-Jadid deb qayd etilgan darvozaga mos kelishi mumkin[1]. Hozirda taʼmirlangan bu darvoza Al-Azhar bogʻining gʻarbiy chekkasida joylashgan[9]. Janubroqda joylashgan yana bir ayyubiylar darvozasi Bab al-Mahruq ham Darb al-Ahmar mahallasidan bogʻga olib kiruvchi gʻarbiy kirish darvozasi sifatida qayta barpo etilgan[10].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Pradines, Stephane (2008). "Bab al-Tawfiq: une porte du Caire fatimide oubliée par l'histoire". Le Muséon 121 (1–2): 143–170. https://www.academia.edu/1478648/Bab_al_Tawfiq_dans_le_Mus%C3%A9on. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Warner, Nicholas (1999). "The Fatimid and Ayyubid Eastern Walls of Cairo: missing fragments". Annales islamologiques 33: 283-296. https://www.ifao.egnet.net/anisl/33/11/. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Raymond, André. Cairo (en). Harvard University Press, 2000. ISBN 978-0-674-00316-3. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Williams, Caroline. Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide, 7th (en), Cairo: The American University in Cairo Press, 2018. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Pradines, Stephane (2002). "La muraille ayyoubide du Caire : les fouilles archéologiques de Bâb al-Barqiyya à Bâb al-Mahrûq". Annales Islamologiques (Cairo: Institut français d'archéologie orientale (IFAO)) 36: 287–337. https://www.academia.edu/2070837/_La_muraille_ayyoubide_du_Caire_les_fouilles_arch%C3%A9ologiques_de_B%C3%A2b_al_Barqiyya_%C3%A0_B%C3%A2b_al_Mahr%C3%BBq_. 
  6. ↑ El Kadi, Galila; Bonnamy, Alain. Architecture for the Dead: Cairo's Medieval Necropolis. Cairo: The American University in Cairo Press, 2007. 
  7. ↑ „Bab al-Barqiyya Conservation“. Archnet. 2023-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 8-noyabr.
  8. ↑ „Aga Khan creates new 30-hectare park in Historic Cairo (Media Advisory) | Aga Khan Development Network“. www.akdn.org. Qaraldi: 2019-yil 8-noyabr.
  9. ↑ „Bab al-Barqiyya Conservation: Plan, intervention“. Archnet. Qaraldi: 2019-yil 8-noyabr.
  10. ↑ „Bab Al Mahruq | Cairo, Egypt Attractions“ (en). www.lonelyplanet.com. Qaraldi: 2019-yil 8-noyabr. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Bab_al-Barqiyya&oldid=308325" dan olindi