Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Az-Zamaxshariy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya


Az-Zamaxshariy

Abulqosim Mahmud az-Zamaxshariy 1075-yilda Xorazmning Zamaxshar qishlogʻi (hozirgi Xorazm viloyati Qoʻshkoʻpir tumanida) da dunyoga kelgan. Bolaligida oyogʻi shikastlanib yogʻoch oyoq bilan yurgan. Jismoniy mehnatga noloyiq boʻlganligi sababidan otasi uni madrasada oʻqishga beradi va madrasada u Arab tili va grammatikasini, diniy ilmlarni chuqur oʻrgana boshlaydi. Ilmga boʻlgan chanqoqlik uni Buxoro, Marv, Nishopur, Isfahon, Shom (Suriya), Bagʻdod, Hirot va Makkada hayot kechirib, arab tili va adabiyotini, diniy ilmlarni, xattotlik sanʼatini, arab maqollari va urf odatlarini chuqur oʻrganshiga sabab boʻladi. U mintaqa geografiyasiga doir maʼlumotlar toʻplaydi. Mahmud az-Zamaxshariy turli soha ilmlariga doir 50 dan ortiq asar yozib qoldirdi. Ayniqsa, uning arab tili fonetikasi va morfologiyasiga bagʻishlangan „[Al-Mufassal]“, Qurʼoni Karim tafsiriga(sharh) oid „Al-Kashshof“ asari butun musulmon olamida mashhurdir. Mahmud az-Zamaxshariy „Jorulloh“ („Ollohning qoʻshnisi“), „Arab va gʻayri arablar ustozi“, „Xorazm faxri“ kabi sharafli nomlar bilan ulugʻlangan. Qohiradagi mashhur Al-Azhar diniy dorulfununining talabalari hozir ham „Al-Kashshof“ asosida Qurʼoni Karimni oʻrganadilar. Zamaxshariy 1144-yilda Xorazmda vafot etgan. 1995-yilda Oʻzbekistonda uning 920 yilligi keng nishonlandi[1].

Hayoti

Uning toʻliq ismi Abu al-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad ibn Umar Al-Xorazmiy Az-Zamaxshariy[2]. U, shuningdek, Faxri Xorazm yaʼni “Xorazm iftixori” deb atalgan, chunki odamlar undan Qurʼon va arab tilini oʻrganish uchun Xorazmga sayohat qilishgan[3]. U milodiy 1074-yil 18-Martda chorshanba Xorazmning Zamaxshar (hozirgi Qoʻshkoʻpir)da tavallud topgan.

Az-Zamaxshariy Zamaxsharda voyaga yetgan va u yerda bir muddat tahsil olgan, soʻngra Buxoro, Xuroson, Isfahon va Bagʻdodni kezgan va u yerda bir qancha siyosiy arboblar bilan tanishgan va ular tomonidan maqtovga sazovor boʻlgan[4]. Uning sayohatlariga asosiy sabab sheʼriyat, din va arab tili grammatikasini chuqurroq oʻrganish edi. Keyin Makkaga yoʻl oldi va arab nasri va nazm tamoyillari haqida koʻp yozgan shahzoda Abu al-Hasan Ali bin Hamza bin Vahos al-Sharif al-Hasaniy bilan uchrashdi. 2 yil oʻtib, Az-Zamaxshariy Xorazmga qaytib ketdi, lekin Makkai mukarramaga, masjidga va u yerdagi ustoziga boʻlgan sogʻinchiga qarshi tura olmadi. Shunday qilib, yana Makkaga safar qildi va u yerda 3 yil yashadi. Keyinroq Bagʻdodga, soʻngra Xorazmga qaytib, oʻsha yerda vafot etadi.

Al-Zamaxshariy bir oyogʻidan ayrilgani maʼlum boʻlib, uning hayoti haqidagi adabiyotlarda bu haqiqat turlicha tushuntiriladi. Al-Damagʻoniy az-Zamaxshariydan oyogʻi haqida soʻraganini va u bolaligida qushning oyogʻiga arqon bogʻlaganini aytgan[5]. Shunday qilib, qush uchib qochmoqchi boʻlganida, qushning oyogʻi kesilgan. Az-Zamaxsariyning onasi buni koʻrib, qushning ogʻrigʻini his qilishi uchun unga ham shunday tilak bildirgan. Keyinroq Buxoroga ketayotib, otdan yiqilib, oyogʻini sindirib, keyinroq kesib tashlagan. Ibn Xalqon va boshqa ulamolar taxminiga koʻra uning oyogʻidan judo boʻlishiga Xorazmning qahraton qishida doimiy sayohat qilishi sabab boʻlganini taʼkidlaganlar.

Ustozlari

Az-Zamaxshariy oʻsha davrda mashhur ulamolardan koʻp narsalarni oʻrgangan. Uning ustozlaridan biri Abu Muzar Mahmud ibn Jarir al-Zabiy al-Isfahoniy edi, uni tengdoshlari Farid Asruh “oʻz davrining eng zoʻr allomasi” deb atashgan[6]. U Az-Zamaxshariyga sintaksis va adabiyotdan dars bergan. Az-Zamaxashariy bu ustozni juda qadrlagan va 1113-yilda vafot etgach, qattiq qaygʻuga tushgan[7]. Hamchunin, Az-Zamaxshariy Abu Ali Al-Hasan bin Al-Mudzaffar An-Nisoburiydan adabiyot va prosodiyani oʻrgangan[8]. Shuningdek, u oʻzining falsafiy-diniy gʻoyalarini ustozlari Abu Mansur Nasr Al-Hartiy, Abu Saʼad ash-Shogʻiy va Abu Al-Xattob ibn Al-Batardan ham olgan. Makkada boʻlganida u Abu al-Husayn Ali ibn Hamza ibn Vahosdan ritorika va morfosintaksisni oʻrgangan, u esa oʻz navbatida Az-Zamaxshariydan Qurʼon tafsirlari va Qurʼonda qoʻllangan adabiy vositalardan foydalanish tamoyillarini oʻrgangan[9].

Talaba va shogirdlari

Al-Qafti (1172–1248) oʻzining “Axbor al-Olama” “Olimlar tarjimai holi” nomli kitobida Az-Zamaxshariy qayerda boʻlmasin, shogirdlari undan saboq olish uchun unga ergashganliklarini yozgan[10]. Ular uni topish uchun bir necha oy yurishardi. Uning Zamaxshardagi shogirdlari orasida Abu Umar va Amir ibn Hasan As-Simsor ham bor edi. Shimoliy Eronning Kaspiy dengizi sohilida joylashgan Tabaristonda u Abu al-Mahosin Ismoil ibn Abdulloh at-Tavayliyga, Obivardda esa Abdurrahim ibn Abdulloh Al-Barraga dars bergan. Samarqandda uning shogirdlari orasida Ahmad ibn Mahmud ash-Shotiy, oʻz davrining eng yirik shoiri va sintaktiki Muhammad ibn Abu al-Qosim al-Xorazmiy, tilshunos va shoir Abu Yusuf Yoqub bin Ali Al-Balxi va shoir, nasr va nazmda mashhur olim Rashididdin Al-Vatvat bor edi.

Vafoti

Az-Zamaxshariy Xorazm poytaxti Gurganjda milodiy 1143-yil 12-iyulda (hijriy 538-yil, Zulhijja oyining 8-sanasi, dushanba) 69 yoshida vafot etdi.

Asarlari

Al-Kashshof

“Al-Kashshaf” (“Oshkor; Qurʼon tafsiri”) az-Zamaxshariyning eng mashhur asaridir. Darhaqiqat, tarix davomida koʻplab tilshunos olimlar Az-Zamaxshariyning shuhratini mazkur kitobga bogʻlashgan. Bu kitobning nomi (Al-Kashshaf) kashaf “ochmoq” feʼlidan olingan. Shunday qilib, bu kitob Qurʼon iboralarining sintaktik va semantik noaniqliklarini ochishga harakat qiladi. Matnda Az-Zamaxshariy uni qurish motivi, turtki va maqsadlarini tushuntirib berdi. Darhaqiqat, u dastavval bu kitobni yozishga ikkilanganini tan olgan, chunki u oʻzini Qurʼonni toʻgʻri talqin qilish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarga ega emas deb oʻylardi. Uning soʻzlariga koʻra, u har doim oʻz shogirdlariga dars oʻtayotganda va Qurʼon oyatlarini tilga olganida, shogirdlari ilgari hech qachon uchramagan yangi maʼnolarni oʻzlashtirgandek tuyulardi. U buni davom ettirar ekan, talabalar boshqa fanlardan koʻra Qurʼon tafsiriga koʻproq qiziqish bildirishgan[11]. Shunday qilib, Az-Zamaxshariy Qurʼon tafsirining barcha maʼnolari haqida kitob yozishini aytganida, shogirdlar besabrlik bilan Al-Kashshof kitobi yozilishini kutishgan.

Mazkur kitob muqaddima bilan boshlanadi, unda Az-Zamaxshariy muxtasar qilib hayoti va ijodini izohlagan va matnni tuzish mantiqiy asoslarini taqdim etgan. Keyingi sahifalarda mazkur kitobda foydalanilgan manbalar keltirilgan. Keyin kitob Qurʼon oyatlarini Qurʼonda kelgan tartibda tafsir qilishni boshlaydi. Soʻngra kitob ikki sahifa bilan yakunlanadi, unda muharrir Az-Zamaxshariy haqida tarjimai holni taqdim etib, uni hayotning diniy, til va adabiy jabhalariga qoʻshgan xizmatlarini koʻrsatgan hurmatli shaxs sifatida maqtadi[12].

Bu kitob Bagʻdod va Basradagi islom ilohiyotining maktabi boʻlgan moʻʼtazila yondashuvidan qat'i nazar, tilshunoslar hamda Qurʼon va arab tillarini oʻrganuvchilar uchun asosiy manba boʻlgan. Darhaqiqat, olimlarning aksariyati oʻz asarlarini yaratishda Az-Zamaxshariyning uslubiy, maʼno va sintaktik yondashuvlaridan foydalanganlar. Az-Zamaxshariy bu kitobida arab tilining goʻzalligi va boyligini koʻrsatishga, hikmatlar hosil qilishga, koʻp maʼnoli iboralarni tushuntirishga, ritorika ilmiga shoʻngʻishga harakat qilgan.

Bu kitobni ajratib turadigan xususiyatlardan biri uning hatto arab tilini oʻrganuvchilar uchun ham tushunarli boʻlishi va ortiqcha narsaning yoʻqligidir. Yana bir xususiyat shundaki, bu arab tilida soʻzlashuvchilarning maʼnolarni yetkazish va ularning majoziy nutqidan foydalanish uslublariga bogʻliqdir. Bundan tashqari, tushuntirish usuli "agar sizga aytsam ... Siz nima degan boʻlardingiz?" va javob "Men aytaman ...." boʻladi. Ibn Xaldun (1332 – 1406) “Al-Muqadima” (1377) asarida mana shu soʻroq uslubi turli maʼlumotli oʻquvchilarga amal qilishni osonlashtirganini aytadi.

Bu kitob katta shuhrat qozonganidan soʻng, koʻplab olimlar sharhlar yozdilar, masalan, "Al-Intissaf "Tenglik" asari muallifi Al-Imom Nasiriddin Ahmad ibn Muhammad ibn Al-Munir, Kamol Basha Al-Muftiy, Xayriddin Xizr Al-Autufiy, Sunʼulloh ibn Jaʼfar Al-Muftiy va Olamaddin Abdulkarim bin Ali Al-Iroqiy. Shuningdek, Muhammad bin Ali Al-Ansoriy, Nosir Al-Din Umar bin Abdulloh Al-Bidhaviy, Qutbiddin Muhammad bin Masud As-Sirofiy va Um Valad nomi bilan mashhur boʻlgan Abdulavval ibn Husayn kabi allomalar umumiy sharh va izohlar bilan taʼriflashdi.

Al-Mufassal Fi Sinoʻat Al-Aʼrab

Az-Zamaxshariyning “Al-Mufassal Fi Sinaʼat Al-Aʼrab” (1120 – 1122 milodiy) “Arab tili sir-sinoatlarining batafsil tahlili” asari arab grammatikachilari tomonidan arab sintaksisi (va morfosintaksisi) haqidagi eng taʼsirli kitoblardan biri hisoblanadi[13]. Darhaqiqat, baʼzi grammatikachilar uni Abu Bishr Amr ibn Usmon ibn Qanbar al-Basriyning arab grammatikasi boʻyicha kitoblaridan keyingi ikkinchi sintaktik kitob deb hisoblashgan, chunki Az-Zamaxshariy arab tilining har bir sintaktik va morfologik jihatlari haqida gapirgan. U bu kitobni 513-hijriy yilning oxirlarida yozishni boshlagan va uni 515-yil (milodiy 1122-yil) boshida tugatgan, demak, 1 yil 4 oydan kamroq vaqt talab etgan. Bu asar tarix davomida turli tilshunoslar tomonidan oʻrganilgan va zamonaviy davrda turli tillarga, masalan, 1873-yilda nemis tiliga tarjima qilingan.

Al-Zamaxshariy Qurʼonni tafsir qilish oson ish emas, deb hisoblagan. Bu faqat tili sof arab tili boʻlgan, turli tuzilmalar koʻtara oladigan turli sintaktik va semantik munosabatlarni chuqur bilishga erishgan bilimdon tilshunoslar tafsir qila oladi xolos degan tasavvur mavjud boʻlgan. Darhaqiqat, u Qurʼonni til bilimiga ega boʻlmagan holda talqin qilishga urinish Qurʼonning xato talqin qilinishiga olib kelishi va boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkinligiga ishongan, chunki Qurʼon barcha hayotiy masalalar asoslanadigan asosiy manbadir. Qurʼon tili arab tili boʻlganligi sababli, Az-Zamaxshariy bu kitobni yozish odamlarga arab tilining boyligini yaxshiroq tushunishga va uning turli talqinlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi, deb oʻylagan.

Az-Zamaxshariy ochkoʻz kitobxon ekanligini bilgan holda, u boshqa buyuk grammatikachilarning sintaktik kitoblarini koʻrib, ularni betartib yozilgan deb hisoblagan va u tushunishni osonlashtirish uchun arab grammatikasining sintaktik va morfologik jihatlarini yaxshiroq tashkil qilishni maqsad qilib shu kitobni yozgan va bu maqsadni kitobining boshida aytgan.

Bu tilshunoslik asari dunyoga kelgan paytdan olimlarni eʼtiborini tortdi. Koʻpgina tilshunoslar va olimlar bu asarni tushuntirib, taqqoslab yoki sharhlovchi kitoblar yozdilar. Jurji Zaydon oʻzining 1943-yilda chop etilgan “Tarix Adab al-lugʻah al-arabiya” kitobida “Arab tili adabiyoti tarixi”da az-Zamaxshariyning “Al-Muffassal” asarida shunday yozgan: Az-Zamaxashariyning bu asari odamlar tomonidan shunday qabul qilinganki, sulton Iso Ibn Ayyob bu asarga qoyil qolgan va kitobni yod olganga 100 dinor va uy hadya qilgan. Bundan tashqari, bu kitob Shom (Suriya, Iordaniya, Livan va Falastin), Misr, Iroq, Al-Hijoz (Saudiya Arabistonining gʻarbiy qismi) va Yamanda hijriy VII—VIII asr (1204 – 1301-yillar) davomida oʻqitiladigan eng taʼsirli kitoblardan biri edi. Darhaqiqat, mazkur asarning dovrugʻi Al-Andalusga ham (hozirgi Ispaniya) yetib borgan edi[14].

Asos Al-Balogʻa

“Asos al-balogʻa” “Fasohat (notiqlik) asosi” (birinchi marta 1998-yilda nashr etilgan) arabcha soʻzlarning lugʻatidir[15]. Al-Zamaxshariy har bir soʻz uchun uning maʼnosini, Qurʼondagi baʼzi qoʻllanishlarini, Muhammad Sallallohu Alayhi Vassallamning soʻzlarini, sheʼrlarini yoki hikmatlarini keltirgan. Bundan tashqari, u mazkur soʻzlarning majoziy nutqda baʼzi qoʻllanishlarini ifodalagan va tahlil qilgan va uni kundalik tilda topish mumkin boʻlgan kontekstlarni taqdim etgan. Ushbu matnning mazmuni alifbo tartibida tuzilgan. Bu asar toʻliq alifbo tartibida tuzilgan eng qadimgi leksikografiya sifatida mashhur boʻlib, u soʻzma-soʻz taʼriflar va metaforik materiallarni birlashtirgan. U noyob yoki oʻzlashtirilgan soʻzlarni chiqarib tashladi. Uning maqsadi soʻz tanlash matn yoki nutqning ritorikasini kuchaytirishda muhim rol oʻynashini taʼkidlash edi.

Maqomat Al-Zamaxshariy

Maqomat az-Zamaxshariy «Az-Zamaxshariy asoslari» (ilk marta 1982-yilda nashr etilgan) adabiy asardir. U Allohni barcha neʼmatlari uchun ulugʻlash va kitobxonlardan mazkur kitobni diqqat bilan oʻqib chiqishni va har bir soʻzdan maqsadni tushunishni soʻrash bilan boshlanadi. Soʻngra Az-Zamaxshariy oʻzining 50 tamoyiliga amal qilgan diniy maʼruza beradi. Bu tamoyillar turli mavzular haqida gapiradi. Ulardan baʼzilari saxovat, jiddiylik, mardlik, shukronalik, nasihat, oʻlim, sintaksis, prosodiya, oʻtmishdagi arablarning hayoti haqida.

Manbalar

  1. ↑ OʻzME
  2. ↑ Husam, Gassan Ali (2021-02-28). "The effect of recitation Al- A' mash on directing the Qur'anic text of Al- Zamakhshari in Al- kashaf: An analytical study". Journal of Humanities & Social Sciences. 5 (2). doi:10.26389/ajsrp.m140920. ISSN 2522-3380.. 
  3. ↑ Arifuddin, Arifuddin (2018). ""The Contextual Meanings of Grammatical Tense Meaning: Syntactical and semantic study"". Journal of Linguistics and Literary Studies. 9 (1): 24–40. doi:10.31436/jlls.v9i1.607.. 
  4. ↑ Zwemer, Samuel M. (2009-12-31). Moslem Women. doi:10.31826/9781463220358. ISBN 9781463220358.. 
  5. ↑ Mohammad, Z (2020). "Lifting the Illusion of Imam Al-Zamakhshari on Some Grammatical Issues". Journal of Tikrit University for Humanities. 27 (4): 109–126.. 
  6. ↑ S., Hodgson, Marshall G. (1977). The venture of Islam : conscience and history in a world civilization. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-34683-0. OCLC 1158413117.. 
  7. ↑ Names., Canada. Natural Resources Canada. Canadian Permanent Committee on Geographical (2004). Aboriginal place names: charting our heritage. Geographical Names Section, Natural Resources Canada. OCLC 987160626.. 
  8. ↑ Zaidan, J (1999). Târîkh alAdab al'Arabiyyah 'History of Arabic Language Literature'. Lebanon: Dâr al-Maârif.. 
  9. ↑ Ahmad Khan, Israr (2014-06-01). "Identifying Preface in the Quranic Surahs: A New Methodology of Quranic Interpretation". International Journal of Quranic Research. 6 (1): 1–16. doi:10.22452/quranica.vol6no1.1. ISSN 2590-4167.. 
  10. ↑ Shawqi, A (2015). "Khawarizmi Grammatical Objections in His Book ALTekhmer on AlZamakhshari (names Section)". Arab Scientific Heritage Journal. 1 (1). doi:10.4095/327546.. 
  11. ↑ AlZamakhshari, A (2006). ʿabbāsī, Javād (ed.). Tafsir AlKashaf. Beirut:DarAlKutub AlcIlmiyyah. doi:10.1163/9789004402195. ISBN 9789004402195.. 
  12. ↑ Esposito, John L. (2003). The Oxford Dictionary of Islam. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512559-7. OCLC 951429160.. 
  13. ↑ Grodzki, Marcin (2011). "The Grammatical Treatise Al-Mufaṣṣal fī ṣan'at al-i'rāb of Abū al-Qāsim az-Zamaḫšarī (Died 1144 A.D.) – a Masterpiece of Arab Grammar". Arab Scientific Heritage Journal. 1 (1): 43–51. ISSN 0080-3545.. 
  14. ↑ AlZamakhshari, A (1959). "Sharh AlMufassal". Oriens. Oriens. Beirut: Dar Ul Kutub Il Ilmiya. 12 (1): 278–279. doi:10.1163/19606028_026_02-53.. 
  15. ↑ AlZamaxshari, A (1935). AlKalim AlNawābigh. Egypt: AlTaba‘ Mahfuza.. 

Havolalar