Abu Sayid Mayxoniy

Abu Sayid Mayxoniy (Mixoniy, Mixni), Fazlulloh ibn Abulxayr Ahmad (967-1049) — tasavvufdagi sharqiy (Xuroson) maktabining asoschilaridan biri. Xuroson viloyatidagi kichik shaharcha — Mayxonada tugʻilib, oʻsha yerda vafot etgan. Otasi soʻfiylar bilan aloqador boʻlib, oʻgʻlini ham shu davraga boshlab kelgan. Soʻfiylar yigʻinlaridan birida A. S.M.ni shoir Qosim Bishr ibn Yasin (990 y. v.e.)ga tanishtirganlar, u A. S.M.ning soʻfiylikdagi birinchi ustozi boʻlgan. Keyinchalik A. S.M. oʻzining vaʼz-nasihatlarida doimo uning sheʼrlaridan foydalangan. Oʻsmirlik chogʻlarida A. S. M. Marvga borib, besh yil mobaynida Abu Abdulloh Muhammad al-Xisriy (983-1000 yillar oraligʻida v.e.), soʻngra shuncha yil Abu Bakr Abdulloh al-Qaffol (1026 y. v.e.)dan shofi’iylik fiqhi boʻyicha ilm olgan; Saraxsda shofi’iylik faqihi Abu Ali Zoxir ibn Ahmad (999 y. v.e.) rahbarligida tafsir, hadislar va kalomni oʻrgangan. Oʻsha yerda (taxm. 997 y.) devonai Luqmon.

Saraxsiy A. S.M.ni Abul Muhammad as-Saraxsiyning xonaqohiga boshlab kelgan, u A. S.M.ni ilohiyot fanlarini tashlashga koʻndirgan, unga oʻzi pir boʻlib, Mayxonaga qaytishni va faqat „Alloh“ deb zikr bajo etishni topshirgan. A. S. M. Mayxonada 15 y. Umr kechirib, shuning deyarli yetti yilini toʻliq uzlatda (yolgʻizlikda) oʻtkazib, odamlar nigohidan chetda, yarim och holda yashagan. Bu davrda u chillai maʼqus (boshini pastga qilib osilgan holda 40 kunlik roʻza davrida zikrni bajo etish)ni mashq qilgan, uni 40 yoshga toʻlgunicha (yoxud hatto undan ham oshiq — 1016 y.gacha) bajo etgan. Oʻzining birinchi soʻfiylik xirqasini A. S.M. mashhur soʻfiy Abu Abdurrahmon as-Sulamiy (1021 y. v.e.)dan Nishopur sh.da olgan, ikkinchisini — Amulda soʻfiy Abul Abbos Ahmad b. alQassobdan olgan. Hayotining ikkinchi yarmini A. S.M. taniqli murshid sifatida oʻtkazgan. U Mayxonadagi oʻz uyida, shuningdek shahar chetidaga yolgʻiz hujrasida, baʼzan Nishopurga borganda Adanikuban mahallasida oʻzining koʻplab muridlariga vaʼz, pandnasihatlar qilgan. A. S.M. tomonidan zikri samoga musiqa, raqslar va shahvoniy mazmundagi qoʻshiqlarni kiritilishi unga nisbatan keskin tanqid qiluvchilarning koʻpayishiga sabab boʻldi, u shariat yoʻlidan chekinishda va hatto ilohiyotchilar tomonidan kofirlikda ayblandi. A. S.M. xonaqohlarda yashovchi muridlari uchun axloqodobning 10 ta moddasini ishlab chiqqan birinchi soʻfiy shayxdir. Bunga qoʻshimcha tarzda u murshid uchun zarur boʻlgan 10 ta sifatni va muridlar uchun zarur boʻlgan 10 ta xususiyatni koʻrsatib bergan. A. S.M. tasavvufning mahalliy maktabiga asos soldi. Uning koʻplab avlodlari keyinchalik bu qarashlarni oʻzlari yashagan viloyat hududvdan chetga tarqata olmadilar. Bu mahalliy maktab 1154 y.gacha mavjud boʻlib, shu yili qoʻzgʻolon koʻtargan urugʻlari butun Xurosonni talon-toroj qilganlar va Mayxonani egallagan paytda esa, A. S.M. avlodlaridan boʻlgan 115 kishini qatl qilganlar. A. S.M. qarashlari ziddiyatli boʻlib, „xudoning ishqi bilan mast“ soʻfiylar gʻoyasiga yaqin. „Bechoralarga xizmat qilish“ A. S.M. qarashlariga xos xususiyat edi. U malomatiya taʼlimotiga muvofiq, qalandarlik bilan xayru ehson toʻplab, shogird va muridlarining, yon-atrofidagi aholining manfaat va ehtiyojlarini qondirishni oʻylagan. U yaratgan maktab amaliyoti Movarounnahrga ham tarqalgan.

Manbalar

Manbaa: Islom Ensiklopediyasi (Wayback Machine saytida 2022-09-22 sanasida arxivlangan)

© „Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi“

Davlat ilmiy nashriyoti, 2004