Kontent qismiga oʻtish

As-Solih Taloi masjidi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Masjid
As-Solih Taloi masjidi

as-Solih Taloi masjidi (arabcha: مسجد الصالح طلائع‎‎) — Misrning Islomiy Qohira hududining janubiy kirish qismidan tashqarida, Bab Zuvayla darvozasining janubida Ad-Darb al-Ahmar mahallasida joylashgan masjid. Milodiy 1160-yilda Fotimiylar xalifaligi vaziri Taloi ibn Ruzzik tomonidan bunyod ettirilgan.

Tarixi

Masjidning 1885-yillar atrofidagi vayronaga aylangan hovlisi aks etgan otkritka, kirish qismi ustida (chapda) Usmoniylar davrida qurilgan minora koʻrinib turibdi.

Qurilish va tarixiy konteksti

Masjid Fotimiylar xalifaligi vaziri Taloi ibn Ruzzik tomonidan 1160-yilda qurdirilgan. Taloi ibn Ruzzik Fotimiylar saltanatining soʻnggi oʻn yilliklarida muayyan barqarorlikni saqlab turgan, qudratli va malakali soʻnggi vazirlardan biri edi. 1171-yilda Fotimiylar xalifaligi hukmronligiga barham berilganligi bois, ushbu Fotimiylar davrida qurilgan va hanuzgacha saqlanib qolgan soʻnggi yirik yodgorlik hisoblanadi[1][2]:79. Masjidning ayrim asl bezaklari Fotimiylar davridan keyingi Qohira meʼmorchiligida ham uchray boshlagan[3].

Fotimiylar sulolasi Ismoiliyshialik mazhabiga eʼtiqod qiluvchi musulmonlar boʻlib, oʻzlarini islom paygʻambari Muhammadning avlodidan ekanini daʼvo qilgan. Masjid dastlab Muhammad paygʻambarning amakivachchasi va kuyovi Alining oʻgʻli Husaynning boshi dafn etiladigan joy sifatida qurilgan. Husayn 680-yilda Karbalo jangida halok boʻlgan, shu sababli shialar tomonidan shahid sifatida eʼzozlanadi. Dastlab uning boshi Ashkelonda dafn etilgani taxmin qilingan. Biroq 1153-yilda Ashkelonga salibchilar tomonidan tahdid solingach, Husayn ibn Alining boshi Qohiraga olib kelingan va Fotimiylar saroyidagi bir ziyoratgohda saqlangan. Keyinchalik ushbu joyda al-Husayn masjidi qurilgan [2].:65[1].

Mamluklar davridagi taʼmirlash

Masjid mamluklar davrida 1303-yilgi zilziladan keyin qayta taʼmirlangan; bu zilzila masjidning old ayvoni ustida turgan minorani vayron qilgan. Shu paytda asl yogʻochdan oʻyib ishlangan asosiy eshiklarga mamluk uslubidagi bronza qoplamalar qoʻshilgan. Eshiklar hozir nusxalari bilan almashtirilgan, asl nusxalar esa — bronza qoplamali mamluk va yogʻoch oʻymakorligi Fotimiy fasadlari bilan — Qohiraning Islom sanʼati muzeyida namoyish etilmoqda[3]. Mamluklar davridagi taʼmirlash masjid oldidagi ravoqqa yogʻoch mashrabiya panjaralarini ham qoʻshgan; bu bugun ham koʻrinib turadi[1]. Masjid ichidagi minbar ham mamluklar davriga mansub boʻlib, 1299–1300-yillarga sanaladi; u mamluk amiri Baqtimur al-Jugandar hadyasi boʻlgan va hozir Qohiradagi saqlanib qolgan eng qadimiy minbarlardan biridir[1][4].

Zamonaviy davr

Masjid 20-asr boshlarida deyarli vayron holatdan Comité de Conservation des Monuments de l'Art Arabe tomonidan keng koʻlamda taʼmirlangan va binoning katta qismi asl holicha saqlanib qolgan[5]. Masjid poydevori (ilgari uning tashqi tomonida qator boʻlib turgan doʻkonlar bilan birga) hozirgi koʻcha sathidan qariyb ikki metr (olti point olti fut) pastda, bu esa 12-asrdan beri koʻcha sathi qanchalik koʻtarilganini koʻrsatadi[2].:65

Meʼmorchilik

Tashqi qismi va umumiy reja

Masjid balandroq supa ustiga qurilgan boʻlib, koʻcha sathidagi poydevorining uch tomonida (qibla tomondan tashqari) doʻkonlar joylashtirish uchun moʻljallangan ichki kovakchalar bor edi; bular masjid daromadiga hissa qoʻshgan[2].:65[1]. Shu tariqa u Qohiradagi ilk „osma“ masjid boʻlgan, yaʼni namoz oʻqiladigan qismi koʻcha sathidan balandroq joylashgan masjid[1]. Masjidda uchta kirish bor: shimoli-gʻarb tomondagi asosiy kirish va yon tomonlarda ikkita kirish. Old (shimoli-gʻarbiy) kirish qismida besh ravoqli ravoq bor; bu Qohirada (hech boʻlmaganda ancha keyingi usmoniylar davrigacha) noyob xususiyat boʻlgan va ehtimol Bab Zuveyla orqali oʻtadigan tantanali yurishlarni tomosha qilish uchun qirollik maydonchasi sifatida[5] yoki Husaynning boshi rejalashtirilgandek shu yerga dafn etilganida boshqa marosimiy maqsadlar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin[1]. Ravoq ortidagi (yoki ravoq ichidagi) shift asli boʻlib, Fotimiylar davridan saqlanib qolgan oʻz turidagi kam sonli shiftlardan biridir[4]. Yuqorida aytilganidek, masjid kirishidagi bugungi yogʻoch eshiklar asl nusxalarning nusxalari boʻlib, asl eshiklar hozir Islom sanʼati muzeyida saqlanadi. Dastlab masjid kirishi ustida minora ham boʻlgan, ammo 1303-yilgi zilzilada vayron boʻlgan. Usmoniylar davrida qoʻshilgan keyingi minora esa 20-asrdagi restavratsiya vaqtida olib tashlangan[1][5].

Tashqi devorlar ravoq oldida va masjid yonlari boʻylab uchraydigan, kema-kilga oʻxshash ravoq shaklidagi chuqurchalar bilan bezatilgan; bu old ravoqdagi shunday ravoqlar bilan koʻrish jihatidan uygʻunlik yaratadi[5]. Bu koʻr ravoqlar ichida avval derazalar boʻlgan, biroq keyinchalik devor bilan berkitib qoʻyilgan[4]. Devorlardagi boshqa bezaklar qatoriga oʻyma profillar va kufiy uslubidagi arabcha bitiklar tushirilgan bir necha gorizontal tasma kiradi; shular jumlasidan bir tasma fasadning eng yuqori qismi boʻylab ketgan, ammo bugun deyarli yoʻqolgan. Devor tepasidan oʻtgan, ganch oʻymakorligi bilan ishlangan tishli parapet (krenelyatsiya) boʻlaklarini shimoli-sharqiy tomonda koʻrish mumkin. Shimoli-gʻarbiy devorning har ikki uchida muqarnasli qirqilgan burchaklar bor; bu xususiyat avval al-Aqmar masjidida (11-asr oxiri) qoʻllangan edi[4].

  • Masjidning tashqi koʻrinishi (gʻarbdan). Chap tomonda kirish ravoqi. Oʻrtada masjidning qirqilgan burchaklaridan biri koʻrinadi.
    Masjidning tashqi koʻrinishi (gʻarbdan). Chap tomonda kirish ravoqi. Oʻrtada masjidning qirqilgan burchaklaridan biri koʻrinadi.
  • Masjidning shimoli-sharqiy devori va kirishi. Tepada asl krenelyatsiya boʻlaklari koʻrinadi.
    Masjidning shimoli-sharqiy devori va kirishi. Tepada asl krenelyatsiya boʻlaklari koʻrinadi.
  • Masjidning tashqi koʻrinishi: poydevor boʻylab sobiq doʻkon kovakchalari (hozir yarim koʻmilgan va koʻcha sathidan pastda)
    Masjidning tashqi koʻrinishi: poydevor boʻylab sobiq doʻkon kovakchalari (hozir yarim koʻmilgan va koʻcha sathidan pastda)
  • Mamluklar davridagi taʼmirlash paytida (14-asr boshi) masjid old ravoqiga qoʻshilgan yogʻoch mashrabiya panjaralaridan biri
    Mamluklar davridagi taʼmirlash paytida (14-asr boshi) masjid old ravoqiga qoʻshilgan yogʻoch mashrabiya panjaralaridan biri

Ichki qismi

Masjid ichkarisida kema-kilga oʻxshash ravoqlardan iborat ayvonli galereya oʻrab turgan hovli bor; qibla tomoni (janubi-sharq tomoni) esa ichkariroqqa choʻzilib, uch qatorli namozxona hosil qiladi[1]. Shimoli-gʻarb tomondagi (asosiy kirish tomoni) galereya masjidning asl rejasiga kirmagan boʻlib, 20-asrdagi Comité restavratsiyasi chogʻida xatolik bilan qoʻshib yuborilgan[4][5]. Ichki bezaklar tarkibiga ustunlar orasidagi oʻyma yogʻoch bogʻlovchi toʻsinlar, namozxonadagi ravoqlar konturlari boʻylab kufiy uslubdagi Qurʼon yozuvlari va ganchga oʻyib ishlangan deraza panjaralari kiradi. Ravoqlar atrofidagi koʻplab kufiy bitiklar hozir yoʻqolib ketgan, ammo namozxonada saqlangan namunalari harflar oʻsimliksimon arabesklar fonida oʻyib ishlangan, Fotimiylar davrining kech bosqichiga xos nihoyatda nafis uslubni koʻrsatadi[4]. Ravoqlar ustidagi devor sathlari qoʻshimcha ravishda oʻyma tokchalar va rozetkalar bilan bezatilgan[4]. Asl ganch oʻymakorligi bilan ishlangan ayrim deraza panjaralari in situ saqlanib qolgan, ayrimlari esa Qohiradagi Islom sanʼati muzeyiga koʻchirilgan[4][3]. Deraza ravoqlari ustida toʻgʻri toʻrtburchak yoki kvadrat shakldagi, ganchga nihoyatda bezakli qilib oʻyilgan panjaralar ham joylashtirilgan[4]. Namozxonadagi ustunlarning kapitellarining barchasi islomdan avvalgi inshootlardan qayta ishlatib olingan[1]. Mihrab (qiblani bildiruvchi tokcha) Fotimiylarning asl mihrabi emas, balki mamluklar davridagi taʼmirlash paytida boʻyalgan yogʻoch bilan qayta bezatilgan[4]. Uning yonidagi minbar ham mamluklar davriga mansub. U aʼlo darajadagi hunarmandchilik mahsuli boʻlib, Qohiradagi saqlanib qolgan eng qadimiy minbarlardan biridir[1]. Mihrab yonidagi devorda joylashgan toʻgʻri toʻrtburchak ochiq joy — yana ganch bezak bilan ramkalangan — deraza emas, balki malqaf, yaʼni shamol tutgich boʻlib, quvur orqali tomdagi (hozir yopib qoʻyilgan) teshikka ulangan[4].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Williams, Caroline. Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide, 7th, Cairo: The American University in Cairo Press, 2018 — 124–126-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Raymond, André. Le Caire (fr). Fayard, 1993. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 OʻKane, Bernard (with contributions by Mohamed Abbas and Iman R. Abdulfattah). 2012. The Illustrated Guide to the Museum of Islamic Art in Cairo. Cairo, New York: The American University in Cairo Press, p. 80.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Behrens-Abouseif, Doris. Islamic Architecture in Cairo: An Introduction. Leiden, the Netherlands: E.J. Brill, 1989 — 76–77-bet. ISBN 9789004096264. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 O'Kane, Bernard. The Mosques of Egypt (en). American University of Cairo Press, 2016 — 38–39-bet. ISBN 9789774167324. 

Havolalar

Vikiomborda „As-Solih Taloi masjidi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=As-Solih_Taloi_masjidi&oldid=1191249" dan olindi