Kontent qismiga oʻtish

Andrzej Wajda

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Andrzej Wajda
Andrzej Witold Wajda

Vayda 1963-yilda
Tavalludi 1926-yil 6-mart (1926-03-06) (100 yosh)
Suvalki, Ikkinchi Polsha Respublikasi
Vafoti 9-oktyabr 2016-yil(2016-10-09)
(90 yoshda)
Varshava, Polsha
Fuqaroligi Polsha
Taʼlimi Lodz kino maktabi
Kasbi
  • Kinorejissyor
  • Teatr rejissyori
Faoliyat yillari 1951–2016
Turmush oʻrtogʻi
  • Gabriela Obremba (1949–1959)
    ajrashgan
  • Zofiya Juxovska (1959–1967)
    ajrashgan
  • Beata Tishkevich (1967–1969)
    ajrashgan
  • Kristina Zaxvatovich (1974–2016)
Bolalari Karolina Vayda
Otasi Jakub Wajda
Onasi Aniela Białowąs
Mukofotlari
Imzosi

Andrzej Witold Wajda (pl; 1926-yil 6-mart – 2016-yil 9-oktyabr) – polshalik kino va teatr rejissyori. U Oskar mukofoti[1], Oltin palma yaprogʻi[2], shuningdek, Faxriy Oltin sher[3] va Faxriy Oltin ayiq mukofotlari sovrindori bo'lib, „Polsha kino maktabi“ning ko'zga ko'ringan vakillaridan biri hisoblangan. U ayniqsa urush mavzusidagi uchta film – Avlod (film, 1955) (1955), Kanal (film) (1957) va Kul va olmos (1958) trilogiyasi bilan jahonga mashhur bo'lgan[4].

Jahonning eng nufuzli kinorejissyorlaridan biri sifatida e'tirof etilgan[5] Vayda o'z asarlarida o'z Vatanining siyosiy va ijtimoiy evolyutsiyasini yoritib bergan,[6] Polsha milliy o'ziga xosligi afsonalarini tahlil qilgan hamda eng og'ir sharoitlarda ham insoniy qadr-qimmatni saqlab qolish yo'lidagi kurash kabi umuminsoniy g'oyalarni ochib bergan.

Uning to'rtta filmi Chet tilidagi eng yaxshi film nominatsiyasida Oskar mukofotiga nomzod etib ko'rsatilgan: Vadasand (film) (1975)[7], Vilkolik qizlar (1979)[8], Człowiek z żelaza (film) (1981) va Katin (film) (2007)[9].

Yoshlik yillari

Vayda Suvalki shahrida tug'ilgan[10], uning onasi Aniela (qizlik familiyasi Byalovas) maktab o'qituvchisi, otasi Jakub Vajda esa harbiy xizmatchi bo'lgan[11]. 1942-yilda u Polsha qarshilik ko'rsatish harakatiga qo'shilib, Armiya Krayova safida xizmat qilgan. Urushdan keyin Krakovdagi Tasviriy san'at akademiyasida rassomlik yo'nalishida tahsil olgan, shundan so'ng Lodz kino maktabiga o'qishga kirgan[12]. Bu maktabda Roman Polanski kabi ko'plab mashhur polshalik rejissyorlar ham ta'lim olishgan.

Dastlabki faoliyati

Rejissyor Aleksander Fordga assistentlik qilganidan so'ng, Vaydaga o'z film suratga olish imkoniyati berildi. Avlod (film, 1955) (1955) uning ilk yirik badiiy filmi bo'ldi. Shu bilan bir vaqtda Vayda teatrda ham rejissyorlik faoliyatini boshladi, jumladan, Maykl Gazzoning Yomg'irli xalta (1959), Hamlet (1960) va Uilyam Gibsonning Arg‘imchoq uchun ikki kishi (1963) asarlarini sahnalashtirdi. Vayda Avlod filmining urushga qarshi mavzusini davom ettirib, yana ikkita salmoqli asarni yaratdi: Kanal (film) (1957) (Kann kinofestivalining Maxsus hakamlar hay'ati mukofotini Ingmar Berganning Yettinchi muhr filmi bilan bo'lishib olgan) va Zbigniew Cybulski bosh rolni ijro etgan Kul va olmos (1958) filmi[13].

U ko'pincha allegoriya va simvolizm elementlariga boy asarlar yaratishga intilgan.[14] Lotna (1959) filmi surrealistik sahnalarga to'la bo'lsa, u fransuz yangi to'lqini uslubidagi Gunohsiz so‘fiylar (1960) filmini ham suratga oldi. 1960-yillarning o'rtalarida Stefan Zeromskiy romani asosida Kul (film, 1965) (1965) filmini yaratdi hamda chet ellarda bir nechta loyihalarni amalga oshirdi.

1967-yilda mashhur aktyor Zbigniew Cybulski fojiali tarzda vafot etdi[15]. Vayda bu yo'qotishga o'zining Hammasi sotiladi (1968) filmi orqali munosabat bildirdi.


San’atdagi e’tirof

Andrzej Wajda (markazda), taxm. 1970-yil

1970-yillar Andrzej Wajda ijodining eng mahsulotli davri bo‘lib, u o‘n dan ortiq filmlarni suratga oldi: Landscape After the Battle (1970), Pilate and Others (1971), To'y (1972) — Stanisław Wyspiańskining mashhur polyak sheʼriy dramasining kinoversiyasi, Va'da qilingan yer (1975), Man of Marble (1977) — voqealari ikki davrda kechuvchi film, birinchi qism Polshadagi stalinizm davri epizodlarini ko‘rsatadi, Soyali chiziq (1976), Rough Treatment (boshqa nomi Without Anesthesia) (1978), The Orchestra Conductor (1980), bosh rolni John Gielgud ijro etgan; shuningdek, Jarosław Iwaszkiewicz romanlari asosidagi ikkita psixologik va ekzistensial film — The Birch Wood (1970) va The Maids of Wilko[16] (1979). The Birch Wood filmi 7-chi Moskva xalqaro kinofestivalida qatnashgan va Vayda rejissyorlik uchun Oltin mukofotni qo‘lga kiritgan.[17]

Vayda teatrda ham faoliyatini davom ettirdi, jumladan, Play Strindberg, Dostoyevskiyning Iblislar va Nastasya Filippovna — Vayda talqinidagi Idiot, Vislanskiyning Noyabr kechasi, Slavomir Mrojekning The Immigrants, Danton ishi yoki Aql tushlari kabi asarlarni sahnalashtirdi.[18]

1974-yildagi tasvirga olish jarayonida Vayda

Vaydaning keyinchalik Polshaning rivojlanib borayotgan "Solidarlik" harakatiga qo‘shilishi Man of Iron (1981) filmida namoyon bo‘ldi. Bu Marmar odam filmining tematik davomi bo‘lib, unda "Solidarlik" yetakchisi Lech Wałęsa o‘z rolida gavdalangan. Film syujeti staxanovchi bo‘lgan, keyinchalik dissidentga aylangan Sotsialistik mehnat qahramoni Anna Walentynowicz hayotiga asoslangan bo‘lib, Valentinovichning kemasozlik zavodidan haydalishi va Bogdan Borusewiczning Alina Pienkowska bilan yashirin to‘yi kabi real voqealarga ishora qiladi.[19] Rejissyorning bu harakatdagi ishtiroki Polsha hukumatini Vaydaning kino kompaniyasini yopishga majbur qildi. Film uchun Vayda Kann kinofestivalining asosiy mukofoti — "Oltin palma yaprog'i"ni qo‘lga kiritdi.

1983 yilda u Fransuz respublikasi taqvimining 1794-yiliga (Ikkinchi yil) bag‘ishlangan, Inqilobdan keyingi terror davrini yorituvchi va bosh rolni Gérard Depardieu ijro etgan Danton filmini suratga oldi. Polshadagi harbiy holat fonida yaratilgan ushbu kartinada Vayda inqilob qanchalik osonlikcha terrorga aylanishi va "o‘z farzandlarini yeb boshlashi" mumkinligini ko‘rsatib berdi.[20] Ushbu film uchun Vayda Lui Dellyuk mukofoti hamda "Sezar" mukofoti (Eng yaxshi rejissyor) bilan taqdirlandi. 1980-yillarda u shuningdek, Hanna Schygulla bosh rolni ijro etgan A Love in Germany (1983), Tadeush Konvitskiy romanining ekranizatsiyasi bo‘lgan Muhabbat sarguzashtlari xronikasi (1986) hamda Dostoyevskiy romani asosidagi Iblislar (1988) filmlarini suratga oldi. Teatrda esa Dostoyevskiyning Crime and Punishment (1984) asari talqini, shuningdek, Antigona, Hamletning ketma-ket versiyalari va XX asr boshlaridagi yahudiylarning The Dybbuk asari kabi o‘ziga xos spektakllarni sahnalashtirdi. 1989-yilda u 16-chi Moskva xalqaro kinofestivali hakamlar hay’atiga raislik qildi.[21]

1990-yildan keyingi ijodiy faoliyati

Katin (2007) filmini suratga olish jarayoni

1990-yilda Andrey Vayda Federico Fellini va Ingmar Bergmandan keyin ushbu mukofotga sazovor bo‘lgan uchinchi rejissyor sifatida Yevropa kino akademiyasining hayotiy yutuqlari mukofoti bilan taqdirlandi. 1990-yillarning boshlarida u senator etib saylandi va Varshavadagi "Teatr Powszechny"ning badiiy rahbar etib tayinlandi. U Ikkinchi jahon urushi davriga bag‘ishlangan filmlarni suratga olishda davom etdi, ular orasida yetim bolalarga g‘amxo‘rlik qilgan polyak-yahudiy shifokori haqidagi Korchak[22] (1990), Tojdor burgut uzugi (1993) va yahudiy-polyak munosabatlariga bag‘ishlangan Muqaddas hafta (1995) filmlari mavjud. 1994-yilda Vayda yapon aktyori Tamasoburo Bandoni knyaz Mishkin va Nastasya rollarida o‘ynatib, F. M. Dostoyevskiyning Idiot romani asosida Nastasja filmini suratga oldi. Film operatori keyinchalik Vaydaning eng yaqin hamkorlaridan biriga aylangan Paweł Edelman edi. 1996 yilda rejissyor Hech kim qiz[23] filmi bilan boshqa yo‘nalishga o‘tdi. Bu o‘smirlik davridagi drama bo‘lib, uchta o‘rta maktab qizlari o‘rtasidagi munosabatlarning qorong‘u va ma'naviy jihatlarini ochib berdi. 1999 yilda Vayda polyak romantik shoiri Adam Mickiewiczning dostoniga asoslangan Pan Tadeush epik filmini chiqardi.[24]

Bir yil o‘tib, 2000-yilgi Oskor taqdirlash marosimida Vaybaga jahon kinosiga qo‘shgan hissasi uchun Faxriy Oskor mukofoti topshirildi;[25] u keyinchalik bu mukofotni Krakovdagi Yagellon universitetiga sovg‘a qildi.[26] 2002-yilda Vayda Roman Polanski bosh rollardan birini ijro etgan Qasos komediya spektaklining kinoversiyasini suratga oldi. 2006-yil fevral oyida Vayda Berlin xalqaro kinofestivalida hayotiy yutuqlari uchun Faxriy Oltin ayiq mukofoti bilan taqdirlandi.[27] 2007-yilda Vaydaning otasi ham qurbon bo‘lgan Katin qirg'ini haqida hikoya qiluvchi Katin filmi namoyish etildi; filmda rejissyor yaqinlarini (onalari, rafiqalari va bolalarini) kutayotganlarning og‘ir taqdirini ham ko‘rsatib berdi. Film 2008-yilda “Eng yaxshi chet tilidagi film” nominatsiyasida Oskor mukofotiga nomzod bo‘lgan.[28]

Vayda rafiqasi Krystyna Zachwatowicz bilan, 2010-yil

Ushbu kartinadan so‘ng Vayda Krystyna Janda bosh rolni ijro etgan Shirin qamish (2009) filmini suratga oldi. Film qisman Jarosław Iwaszkiewiczning qisqa hikoyasiga asoslangan. Film xuddi shu yili saraton kasalligidan vafot etgan Jandaning turmush o‘rtog‘i, operator va Vaydaning uzoq yillik do‘sti hamda hamkori Edward Kłosiński xotirasiga bag‘ishlangan. Ushbu film uchun Vayda 2009-yilgi Berlin xalqaro kinofestivalida Alfred Bauer Prize bilan taqdirlandi. Shuningdek, u 2009-yilgi Yevropa kino mukofotlari doirasida FIPRESCI mukofotini oldi. Ssenariysi Janusz Głowacki tomonidan yozilgan va bosh rolni Robert Więckiewicz ijro etgan Lech Valensa haqidagi biografik Walesa. Man of Hope (Wałęsa. Człowiek z nadziei) filmining jahon premyerasi 2013-yilgi Venetsiya kinofestivalida bo‘lib o‘tdi. Uning so‘nggi filmi polyak avangard rassomi Władysław Strzemiński hayotiga bag‘ishlangan, bosh rolni Bogusław Linda ijro etgan 2016-yilgi Tasvirdan keyin (Powidoki) filmi bo‘ldi.

Vayda 1994-yilda Krakov shahrida Yapon san'ati va texnologiyasi markazini (Manggha) ta'sis etdi. 2002-yilda u polyak kinoijodkori Wojciech Marczewski bilan birgalikda o‘zining kino maktabiga asos soldi va unga rahbarlik qildi. Vayda maktabi talabalari taniqli yevropalik kinorejissyorlar boshchiligidagi turli kino kurslarida qatnashadilar.[29]

Shaxsiy hayoti

Vayda to‘rt marta uylangan. Uchinchi xotini aktrisa Beata Tyszkiewicz bo‘lib, ularning Karolina ismli qizi bor (1967-yilda tug‘ilgan). To‘rtinchi rafiqasi esa teatr rassomi va aktrisa Krystyna Zachwatowicz edi.[30]

2009-yil sentabr oyida Vayda Roman Polanski 13 yoshli qizni giyohvand moddalar bilan ta'minlagan va zo‘rlaganlikdagi 1977-yilgi ayblovi yuzasidan Shveysariyada hibsga olinganidan keyin uni ozod qilishni talab qilgan.[31]

Vayda 2016-yil 9-oktabrda Varshava shahrida 90 yoshida o‘pka yetishmovchiligidan vafot etdi.[32][4] U Krakovdagi Salvator qabristoniga dafn etilgan.[33]

Mukofotlar va unvonlar

2011-yilda Oq burgut ordeni bilan taqdirlash marosimidagi Andrey Vayda
Rossiya Prezidenti Dmitry Medvedev Andrey Vaydaga Do‘stlik ordenini topshirish marosimida, 2010-yil 6-dekabr
Salwator Cemetery
Andrzej Wajdaning qabri

Manbalar

  1. ↑ Kaufman, Michael T.. „Andrzej Wajda, Towering Auteur of Polish Cinema, Dies at 90“ (2016-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  2. ↑ „Acclaimed Polish film director Andrzej Wajda dies aged 90“. Agence France-Presse (2016-yil 9-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  3. ↑ „Venice Film Festival to Honor Polish Auteur Andrzej Wajda“. The Hollywood Reporter (2013-yil 22-avgust). Qaraldi: 2017-yil 19-fevral.
  4. ↑ 4,0 4,1 Natale, Richard „Andrzej Wajda, Celebrated Polish Director, Dies at 90“. variety.com (2016-yil 9-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Andrzej Wajda“. Qaraldi: 2017-yil 9-iyun.
  6. ↑ „Andrzej Wajda“. Qaraldi: 2017-yil 11-iyun.
  7. ↑ „The 48th Academy Awards (1976) Nominees and Winners“. oscars.org. Qaraldi: 2012-yil 18-mart.
  8. ↑ „The 52nd Academy Awards (1980) Nominees and Winners“. oscars.org. Qaraldi: 2013-yil 8-iyun.
  9. ↑ Etkind, Alexander; Finnin, Rory; Blacker, Uilleam; Fedor, Julie; Lewis, Simon. Remembering Katyn. John Wiley & Sons, 24 April 2013. ISBN 9780745662961. 
  10. ↑ Lincoln, Ross A. „Andrzej Wajda Dies: Oscar & Palme d'Or-Winning Director Was 90“. Deadline Hollywood (2016-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  11. ↑ „Andrzej Wajda Biography (1926?-)“. Filmreference.com. Qaraldi: 2012-yil 14-avgust.
  12. ↑ „Andrzej Wajda – Twórca“. Culture.pl. Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  13. ↑ Holdsworth, Nick „Andrzej Wajda, Oscar-Winning Polish Director, Dies at 90“. Associated Press (2016-yil 9-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  14. ↑ Storey, Thomas „Man of Hope: Andrzej Wajda's Solidarity Trilogy“. theculturetrip.com (2013-yil 23-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  15. ↑ „Zbigniew Cybulski, Screen Idol Of Polish Youth, Killed by Train“. The New York Times (1967-yil 9-yanvar), s. 35.
  16. ↑ Martin, Teena „Poland marks 90 birthday of leading filmmaker Andrzej Wajd“. spartanecho.org (2016-yil 6-mart). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  17. ↑ „7th Moscow International Film Festival (1971)“. MIFF. 2014-yil 3-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 22-dekabr.
  18. ↑ Canby, Vincent. „WAJDA'S 'DANTON,' INSIDE THE FRENCH REVOLUTION“ (en-US). The New York Times (1983-yil 28-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 27-mart.
  19. ↑ Szporer, Michael. Solidarity: The Great Workers Strike of 1980 (en). Lanham, MD: Bloomsbury Publishing PLC, 2012-07-06. ISBN 978-0-7391-7487-6. 
  20. ↑ Szporer, Mieczyslaw [Michael] (Winter 1983–1984). "Andrzej Wajda's Reign of Terror: Danton's Polish Ambiance". Film Quarterly 37 (2): 27–34. doi:10.2307/3697387. 
  21. ↑ „16th Moscow International Film Festival (1989)“. MIFF. 2013-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 24-fevral.
  22. ↑ Willard, Dan „Korczak (1990)“. filmsbytheyear.com (2015-yil 23-noyabr). 2016-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  23. ↑ Elley, Derek „Review: 'Miss Nobody'“. variety.com (1997-yil 16-mart). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  24. ↑ „Central Europe Review – Film: Wajda's Pan Tadeusz“. ce-review.org. 2000-yil 3-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  25. ↑ Storozynski, Alex. „Poland's Movie Conscience: Academy Honors Andrzej Wajda for his films of freedom“. The New York Daily News (2000-yil 26-mart), s. 6. 2025-yil 26-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 27-mart.
  26. ↑ Polish film-maker donates oscar to university. The Vancouver Sun (2000-yil 7-aprel), s. D9.
  27. ↑ 27,0 27,1 „Prizes & Honours 2006“. Berlin International Film Festival. 2010-yil 10-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  28. ↑ Bradshaw, Peter. „Katyn“ (en-GB). The Guardian (2009-yil 18-iyun). Qaraldi: 2026-yil 27-mart.
  29. ↑ „Strona Wajda School & Studio tymczasowo niedost pna“. wajdaschool.pl. Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  30. ↑ Mokrzycka-Pokora, Monika „Krystyna Zachwatowicz-Wajda – Twórca“. Culture.pl (2005-yil sentyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  31. ↑ „Outcry over Polanski's detention“. BBC News (2009-yil 28-sentyabr).
  32. ↑ „Polish film director Andrzej Wajda dies“. BBC News (2016-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 10-oktyabr.
  33. ↑ „Andrzej Wajda nie żyje. Wybitny reżyser miał 90 lat“. gazeta.pl (2016-yil 9-oktyabr). Qaraldi: 2016-yil 9-oktyabr.
  34. ↑ „MAGYAR KÖZLÖNY“. 2012-yil 21-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 3-noyabr.
  35. ↑ „Latvijas un Polijas prezidents pārrunā ekonomisko sadarbību, enerģētikas jautājumus, sadarbību“. 2016-yil 20-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  36. ↑ „Указ Президента Российской Федерации от 10.08.2010 г. № 996“ (ru). Президент России. Qaraldi: 2023-yil 8-aprel.
  37. ↑ „Медведев наградил Анджея Вайду орденом Дружбы — Новости Политики. Новости@Mail.ru“ (2012-yil 12-yanvar). 2012-yil 12-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 24-sentyabr.
  38. ↑ „Andrzej Wajda otrzymał Order Chorwackiej Jutrzenki“. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  39. ↑ „Teenetemärkide kavalerid“. 2014-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  40. ↑ „LIETUVOS RESPUBLICOS PREZIDENTE“. 2011-yil 24-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  41. ↑ „Gloria Artis – Złoty Medal Zasłużony Kulturze“ (2005-yil 11-sentyabr). Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  42. ↑ „Legia Honorowa dla Andrzeja Wajdy“. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  43. ↑ „THE 72ND ACADEMY AWARDS 2000“. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  44. ↑ „Wajda Sig. Andrzej“. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  45. ↑ „Berlinale: 1997 Prize Winners“. berlinale.de. 2013-yil 11-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 8-yanvar.
  46. ↑ „Berlinale: 1996 Prize Winners“. berlinale.de. 2018-yil 30-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 1-yanvar.
  47. ↑ „Berlinale: 1988 Programme“. berlinale.de. 2005-yil 8-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 6-mart.
  48. ↑ „Andrzej Wajda Kyoto Prize“. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.
  49. ↑ „9th Moscow International Film Festival (1975)“. MIFF. 2013-yil 16-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 4-yanvar.
  50. ↑ „Nowiny Rzeszowskie : organ KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. 1964, nr 154-180 (lipiec)“. 2019-yil 18-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 4-noyabr.

Havolalar

Vikiomborda „Andrzej Wajda“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Andrzej_Wajda&oldid=1184515" dan olindi