Kontent qismiga oʻtish

An-Nuʼmon III ibn al-Munzir

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
An-Nuʼmon III ibn al-Munzir
Laxmiylar qirolligi qiroli
Saltanat milodiy 580—602
Oʻtmishdoshi Al-Munzir IV
Davomchisi Iyas ibn Qabisa at-Taʼiy (sulolaga mansub boʻlmagan hukmdor) va Naxiragan (forsiy hokim)
Tugʻilishi tax. 552
Vafoti tax. 609 (57 yoshda)
Ktesifon, Sosoniylar imperiyasi
Farzandlari Hind bintu an-Nuʼman
Otasi Al-Munzir IV ibn al-Munzir
Dini Nestorianlik

An-Nuʼman III ibn al-Munzir (arabcha: النعمان بن المنذر‎‎), shuningdek Naʼaman, Nuʼaman va Noman shakllarida ham transkripsiya qilinadi, al-Hiraning soʻnggi laxmiy podshohi (582 – tax. 602) va nestoriy eʼtiqodiga mansub arab boʻlgan. Asosan kunyasi Abu Qobus (أبو قابوس) nomi bilan tanilgan. Laxmiy hukmdorlar orasida eng muhim shaxslardan biri ekani eʼtirof etiladi.

Biografiyasi

Bolaligi va aka-ukalari

An-Nuʼmon al-Munzir IV ibn al-Munzir (h. 575–580) va Salmaning oʻgʻli boʻlgan. Salma Fadakdan chiqqan yahudiy zargar Voʼil ibn Atiyyaning qizi boʻlib, avval Banu Kalb qabilasiga mansub al-Horis ibn Hisnning quli boʻlgan[1][2]. Onasining past, hatto qullikdan kelib chiqqanini zamondosh shoirlar an-Nuʼmonni masxara qilish maqsadida tez-tez tilga olishgan[3][4]. Bundan tashqari, arab manbalarida bir ovozdan an-Nuʼmonni tashqi koʻrinishi jihatidan nihoyatda xunuk shaxs ekani taʼkidlangan hamda uning sochlari qizgʻish rangda boʻlgani, boʻyi pastligi va terisi ola-bula ekani qayd etilgan[2][5].

Tabariyning maʼlumotiga koʻra, an-Nuʼmon bolaligida nasroniy shoir Adi ibn Zayd qoʻlida tarbiyalangan. Adi va uning aka-ukalari Laxmiylar ustidan hukmronlik qilgan Sosoniylar shohi huzurida arab ishlariga mas’ul kotiblar vazifasida xizmat qilgan[6][7]. An-Nuʼmonning koʻplab aka-ukalari boʻlgan. Manbalarga koʻra, ularning soni 11 yoki 12 nafar boʻlgan. Biroq, ularning ichidan faqat bittasi, Banu Marina zodagonlar urugʻida tarbiyalangan oʻgay ukasi al-Asvadgina muhim shaxs sifatida koʻzga tashlangan[6][8].

Hukmronligi

Hormizd IV (h. 579–590) tangasi

An-Nuʼmonning 580-yilda taxtga chiqishi qarshiliksiz kechmagan. Chunki Banu Marina urugʻi uning ukasi al-Asvadni qoʻllab-quvvatlagan. Sosoniylar shohi Hormizd IV (h. 579–590) Laxmiylar sulolasidan munosib nomzod topilguniga qadar Iyas ibn Qabisa at-Taʼiyni vaqtincha hokim etib tayinlagan. Arab manbalari Adi ibn Ziyodning aralashuvi hal qiluvchi rol oʻynaganini qayd etgan. Adi al-Munzirning boshqa oʻgʻillarini Hormizd huzuriga birin-ketin kiritib, ulardan lavozim vazifalarini bajara olish-olmasliklarini soʻratgan. Ularning barchasi, Adi tomonidan yoʻnaltirilgan holda, shunday javob bergan: „Biz arablarni sen uchun boshqara olamiz. An-Nuʼmon esa buni eplay olmaydi“. Oxirgi kirgan an-Nu‘mon esa oʻziga ishonch bilan nafaqat arablarni, balki aka-ukalarini ham jilovlay olishini vaʼda qilib, „Agar men aka-ukalarimni eplay olmasam, unda hech kimni eplay olmayman!“, – deya maqtangan. Bu javobdan mamnun boʻlgan Hormizd uni podsho etib tayinlagan va uning mavqeini tasdiqlash uchun qiymati 60 000 dirhamga teng oltin va marvaridlar bilan bezatilgan toj hadya qilgan[9][10].

An-Nuʼmon kuchli va sergʻayrat hukmdor boʻlgan[1]. Biroq, uning hukmronligi haqida koʻp maʼlumot saqlanib qolmagan[11]. An-Nuʼmon oʻziga boʻysunuvchi qabilalar va urugʻlar oʻrtasidagi ichki boʻlinishlar bilan toʻqnashgan. Xususan, Banu Tamim qabilasining Yarbu urugʻi qoʻlida boʻlgan jangga boshchilik qilish huquqini (ridāfa) olib, mazkur huquqni ayni qabilaning boshqa urugʻi – Darimga berishga urinishi Tixfada ikki tomon oʻrtasida keskin toʻqnashuvga sabab boʻlgan. An-Nuʼmon Darimni qoʻllab-quvvatlaganiga qaramay, jangda Yarbu ustun kelgan va hatto an-Nuʼmonning ukasi hamda oʻgʻlini asir olgan. Asirlar keyinchalik ming tuya evaziga ozod qilingan[1][12].

Avvalgi hukmdorlardan farqli oʻlaroq, an-Nuʼmon Laxmiylarning anʼanaviy arab raqiblari boʻlgan G‘assoniylar bilan deyarli shugʻullanmagan. Chunki ularning tax. 580-yilda vizantiyalik homiylari bilan munosabatlari yomonlashib, mintaqadagi siyosiy kuch sifatida barham topgan edi[1]. An-Nuʼmonning qayd etilgan yagona harbiy faoliyati Vizantiya–Sosoniylar urushi chogʻida Circesiumdagi vizantiya qal’asiga uyushtirilgan hujumdir[1][13]. Arab manbalariga koʻra, an-Nuʼmon 590-yilda taxtni egallab olgan Bahrom Chubindan qochayotgan Xusravga (h. 591–628) panoh bergan va an-Nahrovonda Bahrom kuchlariga qarshi boʻlgan jangda Xusrav bilan birga qatnashgan[1][14].

Qulashi, oʻlimi va oqibatlari

Xusrav II (h. 591–628) tangasi.

Xusrav taxtiga qayta tiklangach, koʻrsatilgan yordamga qaramay, ikki hukmdor oʻrtasida munosabatlar yomonlashgan. Manbalarda buning aniq sababi keltirmagan. Nizo an-Nuʼmonning Xusravga oʻz otini bermagani yoki qizlaridan biri – Hindni Xusravning qarindoshlaridan biriga turmushga bermaganiga bogʻlangan[14]. Ehtimol, buning sababi an-Nuʼmon bilan Xusravning bosh maslahatchisi Adi ibn Zayd oʻrtasidagi eski kelishmovchilik boʻlgan. Adi an-Nuʼmonga qarshi fitna uyushtirishda gumon qilinib, qatl etilgan. Adining Xusrav huzurida soʻzi oʻtadigan oʻgʻli esa fors hukmdorini an-Nu‘monga qarshi qayrashga muvaffaq boʻlgan[1]. Shuningdek, an-Nuʼmonning Nestorianlikni qabul qilgani ham omil boʻlgan boʻlishi mumkin. Chunki Xusrav oʻz saroyida nasroniylarning tobora kuchayib borayotgan taʼsiriga ishonchsizlik bilan qaragan[14]. Boshqa tomondan, nasroniylikning nestoriy yoʻnalishidan sosoniy hukmdorlar odatda kamroq hayiqishgan va Xusravning oʻzi ham nasroniy ayol Shiringa uylangan edi[1].

Xusravning dushmanona munosabatidan xabardor boʻlgan an-Nuʼmon poytaxtdan qochib, Banu Bakr qabilasidan panoh izlagan. Biroq, oxir-oqibat taslim boʻlishga majbur etilgan va fillar ostida bostirib oʻldirilgan[14][15]. Biroq suryoniy manbalardan birida Xusrav an-Nuʼmonni ziyofatga taklif qilib, u yerda uni haqorat qilgani va tuzoqqa tushirgani bayon etiladi[16]. Yana bir suryoniy manbada esa Xusrav an-Nuʼmonni oʻgʻillari bilan birga qoʻlga olgani va keyinchalik ularning zaharlab oʻldirilgani qayd etilgan[17].

Zamonaviy tadqiqotchilar an-Nuʼmon hukmronligining yakuni tax. 602-yil boʻlgan, deb hisoblaydi[18][19]. Uning hibsga olinishi ortidan Xusrav Laxmiylarni butunlay hokimiyatdan chetlatib, al-Hira boshqaruvini Iyas ibn Qabisa at-Taʼiyga topshirgan[14]. Bu holat qariyb uch asr davomida Forsni arab qabilalaridan samarali himoya qilib kelgan Laxmiylar sulolasining barham topishini anglatgan[14][20]. Koʻp oʻtmay, buning salbiy oqibatlari yaqqol namoyon boʻlgan. Iyasdan norozi boʻlgan Bakr qabilasi qoʻzgʻolon koʻtarib, Zi Qor jangida fors qoʻshinlarini magʻlub etgan. Forsning oʻzida ham 628-yilda Xusravning agʻdarilishidan keyingi siyosiy beqarorlikning kuchayib borishi 636-yildagi hal qiluvchi Qodisiya jangi va arablarning Forsni zabt etishiga olib kelgan jarayonlarning muqaddimasiga aylangan[20][21].

Merosi

Irfan Shahidning qayd etishicha, keyingi davr tarixiy asarlarida an-Nuʼmon ibn al-Munzir hukmronligi „bobosi al-Mundhir III davridan keyingi eng yodda qolarli hukmronlik“ deb baholangan[1]. Laxmiylar poytaxti al-Hira oʻz davrining yirik arab madaniy markazi boʻlib maqomini saqlab qolgan. Bunda ayniqsa an-Nuʼmonning shoirlarga homiylik qilishi muhim rol oʻynagan. Xususan, Adi ibn Zayd va mashhur madhiyachi an-Nobig‘a**ni qoʻllab-quvvatlagan[1].

An-Nuʼmon, shuningdek, nasroniylikni ochiqchasiga qabul qilgan ilk hukmdor boʻlgan. Bu hodisa, ehtimol, 591-yilda Vizantiya bilan tinchlik bitimi tuzilgandan keyin sodir boʻlgan. Bu holat al-Hiraning nestoriy nasroniylikning yirik markazi sifatidagi ahamiyatini yanada oshirgan. Ayniqsa, Fors ko‘rfazi va Sharqiy Arabistondagi missionerlik faoliyati uchun muhim markaz boʻlgan[1]. Shu bilan birga, al-Hira yepiskoplik markazi (yeparxiya) oʻrni ham boʻlgan[1].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Shahîd 1995, s. 119.
  2. ↑ 2,0 2,1 Bosworth 1999, s. 341.
  3. ↑ Bosworth 1999, s. 341 (note 807).
  4. ↑ Rothstein 1899, ss. 108–109.
  5. ↑ Rothstein 1899, s. 108.
  6. ↑ 6,0 6,1 Rothstein 1899, ss. 109–110.
  7. ↑ Bosworth 1999, s. 340.
  8. ↑ Bosworth 1999, ss. 340–341.
  9. ↑ Bosworth 1999, ss. 340–344.
  10. ↑ Rothstein 1899, ss. 110–111.
  11. ↑ Rothstein 1899, s. 111.
  12. ↑ Rothstein 1899, ss. 112–113.
  13. ↑ Rothstein 1899, ss. 111–112.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Bosworth 1983, s. 3.
  15. ↑ Shahîd 1995, ss. 119–120.
  16. ↑ Philip De Souza and John France, War and peace in ancient and medieval history, p. 139; Khuzistan Chronicle 9
  17. ↑ Hamad Alajmi, 'Pre-Islamic Poetry and Speech Act Theory: Al-Aʼsha, Bishr ibn Abi Khazim, and al-Ḥujayjah' (unpublished Ph. D. thesis, Indiana University, 2012), p. 4.
  18. ↑ Rothstein 1899, s. 71.
  19. ↑ Bosworth 1983, s. 4.
  20. ↑ 20,0 20,1 Shahîd 1995, s. 120.
  21. ↑ Bosworth 1983, ss. 3–4.

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=An-Nuʼmon_III_ibn_al-Munzir&oldid=285272" dan olindi