Ali al-Gʻumuqiy

Ali al-G‘umuqiy
على بن عبد الحميد الغموقى Аьли Къаяхъал
Unvoni	Olim Qozi
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi	1878 (1878)
Vafoti	21-dekabr 1943-yil Georgiyevka, Qozogʻiston SSR, Sovet Ittifoqi
Oʻlim sababi	Tif
Ayagoʻz, Qozog‘iston
Dini	Islom
Hudud	Dogʻiston
Maktab	shofi’iylik
Oqim	islomiy modernizm (jadidchilik)
Education	Al-Azhar universiteti

Ali ibn Abdulhamid al-Gʻumuqiy (1878-yil — 1943-yil 21-dekabr) — dogʻistonlik islomiy ilohiyotchi va qomusiy olim, turli davrlarda sayohatchi, tarixchi, maʼrifatchi, jurnalist, siyosatchi, olim, qozi va etnograf sifatida faoliyat koʻrsatgan. Dogʻiston tarixidagi eng mashhur ziyolilardan biri boʻlgan al-Gʻumuqiy XX asr boshlarida mintaqadagi jadidchilik harakatining yetakchilaridan edi.

Zodagon oilada tugʻilgan al-Gʻumuqiy bir necha shayxlar qoʻlida tahsil olgach, ilmga qiziqishi ortgani sabab Astraxanga sayohat qilgan. Keyinchalik Misrda joylashgan Al-Azhar universitetida taʼlim olib, islomiy modernizm bilan yaqindan tanishgan. Al-Gʻumiqiy 1908-yildagi Yosh turklar inqilobi chogʻida Usmoniylar imperiyasidan badargʻa qilinib, Dogʻistonga qaytgan. Bu yerda „Jaridat Dogʻistan“ (ruscha: Джаридат Дагистан) gazetasining norasmiy muharriri sifatida faoliyat yuritgan hamda Shimoliy Kavkaz boʻylab jadidlar siyosatini yoyishni targʻib qilgan. Al-Gʻumuqiy Rus inqilobini qoʻllab-quvvatlagan va Dogʻistonning dastlabki kommunistik rahbariyatiga (koʻpchiligi uning shogirdlari boʻlgan) muhim taʼsir koʻrsatgan. U Buyuk qatagʻon chogʻida shogirdlarining lavozimdan olinishi vaqtida hibsga olinib surgun qilingan va 1943-yilda tif kasalligidan vafot etgan.

Yoshligi va taʼlimi

Ali ibn Abdulhamid al-Gʻumuqiy 1878-yilda Gʻozi Gʻumuq qishlogʻida, zodagon etnik laklar (uzden) oilasida tugʻilgan. Al-Gʻumuqiylar oilasi oʻsha paytda qishloqdagi eng qadimiy oilalardan biri boʻlib, ular haqida ilk bor 1474-yilgi manbalarda tilga olingan. Alining otasi Dogʻiston janubida va Yelizavetpol guberniyasida faoliyat yuritgan qurolsoz boʻlib, 1884-yilda Ali yetti yoshda boʻlgan paytda janjal vaqtidagi pichoqbozlik oqibatida halok boʻlgan. Otasining oʻlimidan soʻng Ali va akasi Ramazonni ammasi Najavat oʻz tarbiyasiga olgan. Oʻsha davrda anʼanasiga koʻra Ali Gʻozi Gʻumuq bosh masjidi madrasasida tahsil olgan. U yerda oʻqishini tamomlagach, al-Gʻumuqiy koʻchmanchi hayot kechirgan va butun Kavkaz va Usmoniylar imperiyasi boʻylab bir necha madrasalarda taʼlim olgan. Bu davrda u arab tili, tafsir va shofi’iylik mazhabi fiqhi boʻyicha bilim olgan.

Al-Gʻumuqiy Dogʻistondagi bir necha mashhur shayxlarga shogird boʻlgan, u taʼlim olgan shayxlarning aniq soni nomaʼlum. Sogʻratllik shayx Ali al-Gʻumuqiyni yaxshi koʻrgani va uning taʼlim olishida muhim rol oʻynagani haqida maʼlumotlar mavjud. Al-Gʻumuqiy besh yil davomida uning uyida yashab, shayxning shaxsiy kutubxonasidan toʻliq foydalanish imkoniga ega boʻlgan. Shayx Alining oʻqishini toʻliq qoʻllab-quvvatlagan. Uning ilk ustozi shayx Gʻoziy ibn Sayyid Husayn uchun tayyorlagan birinchi yirik asari Muhammad Tohir al-Qaraxiyning „Brilliance of Dagestani Sabres in Some of the Battles of Shamil“ asarining nusxasi boʻlgan. Al-Gʻumiqiy asarni 1899-yilda yakunlab, Astraxandagi islom olimi Abdurahmon ibn Abduvahhobga topshirgan. Oradan koʻp oʻtmay Abdurahmon al-Gʻumuqiyni shahar madrasasida dars berish va tabiiy-ilmiy fanlarni oʻrganish uchun Astraxanga taklif qilgan va al-Gʻumuqiy ham uning bu taklifini qabul qilgan.

Astraxandalik davri, Al-Azhardagi oʻqishlar

Al-Gʻumuqiy 1899-yilda, yigirma yoshida Astraxanga keldi. Tarixchi Vladimir Bobrovnikov atamasida bu davr uning „Astraxan davri“ boʻlib, aynan shu davrda u Kavkazdagi islom tarixini oʻrganishni boshlaganligi sababli, keyingi faoliyati uchun asos boʻlib xizmat qildi. Al-Gʻumuqiyni oʻrta asrlarga qadar borib yetuvchi birlamchi manbalar qiziqtirar edi va u avvalgi ustozlarining kutubxonalarida unutilib yotgan bir necha manbalarni ommaga tanitdi. Shu davrda al-Gʻumuqiy atrofida sodiq shogirdlar guruhi shakllana boshladi, ularning koʻpchiligi (masalan, Muhammad-Said al-Avariy) keyinchalik oʻzlari ham olimlarga aylandilar.

Al-Gʻumuqiy 1905-yildan 1907 yoki 1908-yilgacha Misrdagi Al-Azhar universitetida (suratda — 2018-yilgi holati) oʻqigan

1905-yilda al-Gʻumuqiy Astraxanni tark etib, oʻsha paytda Usmonli Misr xadivligi tarkibida boʻlgan Qohiraga, Al-Azhar universitetida tahsilini davom ettirish uchun yoʻl oldi. Al-Gʻumuqiyning Al-Azhardagi faoliyati uning qoʻlyozmalari Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin topilguniga qadar bahsli boʻlib kelgan, mashhur rivoyatlardan biriga koʻra esa, u oʻz bilimi universitet dasturidan ustun boʻlgani uchun professor etib tayinlangani aytiladi.

Al-Gʻumuqiy kelgan paytda Misr islom olami Nahda va islomiy modernizmning paydo boʻlishi tufayli jiddiy oʻzgarishlarni boshdan kechirayotgan edi. Misrlik modernistlar jamiyatni yanada rivojlantirish uchun Yevropa taʼlim modellarini qabul qilish zarur, deb hisoblagan Rossiyadagi musulmon ziyolilaridan farqli oʻlaroq, islomiy manbalar va fiqh asosida taʼlimni isloh qilish tarafdori boʻldilar. Qrim va Volga boʻyidan farqli oʻlaroq, bu yerda islomiy modernizm avvalroq paydo boʻlgan Rossiya imperiyasining boshqa hududlaridan koʻra Shimoliy Kavkaz Usmonli imperiyasi va arab dunyosi bilan bevosita aloqalarga koʻproq ega edi, chunki oʻsha paytda bu mintaqaning umumiy tili arab tili boʻlgan; shu bois misrlik modernistlar gʻoyalari Shimoliy Kavkaz uchun boshqa islomiy modernizm shakllariga qaraganda jozibadorroq tuyuldi.

Al-Gʻumuqiy 1907 yoki 1908-yilda ilmiy faoliyatini davom ettirish niyatida Konstantinopolga ketish uchun Al-Azharni tark etdi. Biroq u tez orada Yosh turklar inqilobi tarafdoriga aylanib, sulton Abdulhamid II hukmronligini josuslik, tazyiq va qoʻrquvga asoslangan zolimona boshqaruv deb qoraladi. Bunga javoban Usmonli hukumati al-Gʻumuqiyni hibsga olib, bir oy qamoqda saqlagach, uni Rossiyaga badargʻa qildi. Keyinchalik sovet tarixshunosligi asossiz tarzda uni Yosh turk inqilobchisi Mizancı Murat bilan aloqasi uchun surgun qilingan deb daʼvo qildi. Al-Gʻumuqiy Sovet Ittifoqi fuqarolari orasida Al-Azharni bitirgan soʻnggi kishilardan biri boʻldi va Turkiya hamda Misrdagi tajribasi uning keyingi mafkuraviy va ilohiy qarashlariga kuchli taʼsir koʻrsatdi.

Jadidchilik harakati va Jaridat Dogʻiston

Jaridat Dogʻiston — al-Gʻumuqiy tez-tez maqola yozib turgan va de-fakto muharrir sifatida ishlagan gazeta

Al-Gʻumuqiy Dogʻistonga qaytgan vaqtga kelib, jadidchilik harakati oʻsib borayotgan edi. Jadidlar Muhammad va uning sahobalari targʻib etgan islomga qaytish bilan birga, Rossiya mustamlakachiligiga barham berish uchun Yevropa texnik yutuqlarini qabul qilishni yoqlab chiqdilar. Ular odatda madrasalarda arab tili oʻrniga mahalliy tilda dars oʻtish tizimini, shuningdek taʼlim jarayonida partalar va doskalardan foydalanishni joriy etish taklifini berar edilar.

Al-Gʻumuqiy boshqa koʻplab jadidlarga oʻxshash tarzda Dogʻistondagi taʼlim ahvoli uchun qashshoqlik, eʼtiborsizlik va arab tilini majburiy oʻqitishni ayblar edi. U murakkab arab grammatikasi va sintaksisini oʻrganish oʻquvchilarga oʻqishning boshidayoq majburiy qilinib, ularning oʻn yillar davomida arab tilini oʻrganishi kutilgani, ammo oʻqishdagi qiyinchiliklar sabab, oʻquvchilarning koʻplari oʻqishni tashlab ketishini qayd etgan. Al-Gʻumuqiy buning oʻrniga talabalarga avval ona tillarida sodda arab tili oʻrgatilishi, keyin esa arab grammatikasining murakkab qismlariga oʻtilishini taklif qildi. U madrasalar oʻquv dasturiga tabiiy-ilmiy fanlarni kiritishni yoqladi va mahalliy islom ilohiyotchilarini koʻp bora tanqid qildi.

Al-Gʻumuqiyning taklif etgan islohotlari oʻsha paytda bahsli edi; konservativroq qarashdagi kishilar arab tilining ahamiyatini kamaytirish axloqiy inqiroz va islomning susayishiga olib keladi, deb hisobladilar. Boshqa, erkinroq fikrlaydigan olimlar esa, Rossiyaning boshqa qismlaridagi jadidlar namunasidan kelib chiqib, al-Gʻumuqiyning „misriy modeli“ islomni haddan tashqari qatʼiy talqin qilayotganini va Yevropa taʼlim yoʻnalishini yanada kengroq oʻzlashtirish lozimligini taʼkidladilar. Al-Gʻumuqiy atrofida sodiq izdoshlar guruhi shakllandi, ularga shayxlar Muhammad Aburrashid al-Qarakoniy, Mas’ud al-Muqoqiy, Muhammad Umariy al-Uqliy kirgan. 1908-yilda u Terek viloyatidagi Kyondelen qishlogʻida madrasa ochdi, soʻngra Dogʻistonning Temir-Xon-Shura (hozirgi Buynaksk, 1913) va Gʻozi Gʻumuq (1918) qishloqlarida yana ikki madrasa tashkil etdi. Muallim sifatida al-Gʻumuqiy Shimoliy Kavkaz boʻylab talabalarni oʻqishga jalb qildi. Gʻozi Gʻumuq madrasasida faoliyat yuritgan paytda uning 300 nafar talabadan iborat jamoasi shakllangan. Al-Gʻumuqiyning birinchi kitobi VIII–XIX asrlardagi Dogʻiston tarixiga bagʻishlangan al-Hikoyat al-Moziya 1910-yilda Muhammad-Mirzo Mavrayev tomonidan nashr etildi va shu bilan ikki odam oʻrtasidagi umrbod siyosiy va ishbilarmonlik hamkorligi boshlandi.

Jaridat Dogʻiston (arabcha: جريدة داغستان‎‎) gazetasi 1913-yil yanvar oyida Dogʻistondagi rus mustamlakachi maʼmuriyatining matbuot nashri sifatida faoliyat boshladi. Rossiya hukumati niyatlariga qaramay, gazeta tez orada gʻarbda Cherkesiyagacha boʻlgan hududdagi musulmon ziyolilari minbariga aylandi. Al-Gʻumuqiy Jaridat Dogʻistonning de-fakto muharriri edi va unda oʻz islohotchi qarashlarini muntazam himoya qilib bordi. U shofi’iy mazhabiga mansublar orasida ijtihodni qayta jonlantirishni qoʻllab-quvvatladi va gazeta orqali Shimoliy Kavkaz boʻylab jadidchilik gʻoyalarini targʻib qildi.

Bu davrda al-Gʻumuqiy, misrlik islomiy modernist Jamoliddin Afgʻoniy taʼsirida, ayollar aqliy jihatdan erkaklar bilan teng boʻlolmaydi va „erkaklar ayollarning qavvomidir (homiyidir)“ degan bayonot tez orada ilmiy tarzda isbotlanadi, degan fikrni ilgari surdi. Shu bilan birga, u erkaklar „ayollardan asir, qul va xizmatkor sifatida foydalangan va hanuz foydalanmoqda“ deb afsuslanar, usmonli feministlarini esa maqtardi. Dogʻistondagi koʻplab jadidlar singari, al-Gʻumuqiy ham taʼlimni isloh qilishda bolalarni tarbiyalovchi onalar sifatida ayollarning salmoqli hissa qoʻsha olishiga ishongan va 1916-yilda ayollarga tabiiy-ilmiy fanlarni oʻrgatish ijobiy hol ekanini yozgan.

Al-Gʻumuqiy Kavkaz urushi va undan keyingi cherkes qirgʻinidan soʻng, Kavkazni rus hukmronligidan ozod etish uchun qurolli kurash olib borishga qarshi chiqqani sababli ham oʻsha davr ziyolilari orasida bahsli shaxsga aylangan edi. U Muhammadning ham hijratdan keyin jihod boshlab, „vaqtidan oldin“ jihod eʼlon qilish musulmonlarning behuda oʻlimiga olib kelardi, degan soʻzlariga ishora qildi. U faqat Rossiyaning oʻzida boʻlib oʻtadigan inqilobgina mustamlakachilikka barham bera oladi, deb hisoblagan.

Inqilob va sovet hukmronligi

Najmiddin Samurskiy va Jaloliddin Qoʻrqmasov — Dog‘iston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining ilk rahbarlaridan boʻlib, ikkalasi ham al-Gʻumuqiyning shogirdlari va uning jadidchilik gʻoyalaridan taʼsirlanganlar

Al-Gʻumuqiy boshqa koʻpgina musulmonlar singari Fevral inqilobini qoʻllab-quvvatladi va Jaridat Dogʻistonda shunday yozgan:

Agar biz taqdirimizni o‘zimiz hal qilish uchun harakat qilmasak, uyqudan uyg‘onmasak, unda boshqalar taqdirimizni xohlaganlaricha hal qila boshlaydilar va bizni qoramoldek tutib, istagan ishlarini qiladilar. Bundan esa erkinlik emas, balki avtokratik tuzum paydo bo‘ladi.

Inqilob vaqtida al-Gʻumuqiy olim sifatida etirof etilar edi. Shimoliy Kavkaz togʻliklari Respublikasi Rossiyadan mustaqillikka erishgach, u Dogʻiston viloyat qoʻmitasi uchun oʻtkazilgan saylovlarda muvaffaqiyat qozondi va 1918-yil yanvarida viloyatning Ijroiya qoʻmitasiga ham saylandi. Bu orada Rossiya fuqarolar urushi Shimoliy Kavkazga kirib kelayotgan edi. Ullu-biy Buynakskiyning Port-Petrovskiy (hozirgi Mahachqalʼa) shahridagi soveti Qizil gvardiya qismlarini tuzib, mahalliy burjuaziyani taʼqib qila boshladi. Shu paytda Gotsolik Najmuddin mahalliy musulmonlar orasida nufuzli unvon hisoblangan Dog‘iston va Checheniston imomi deb eʼlon qilinishga harakat qildi. Al-Gʻumuqiy kommunistlar Jaloliddin Qoʻrqmasov va Mahach Dahadayev bilan birgalikda Najmuddinning urinishlarini noqonuniy va asossiz, deb qoraladi.

Al-Gʻumuqiy 1918-yil martida Birinchi Port-Petrovskiy jangi chogʻida Jaridat Dogʻiston tahririyatini yopdi va Dogʻiston poytaxti Temir-Xon-Shuradan Gʻozi Gʻumuqqa qochib ketdi. Shundan keyin ham al-Gʻumuqiy ilmiy hamjamiyatda faol boʻlib qolgan holda mintaqaning taniqli olimlari bilan aloqalarini saqlab qoldi. Oq gvardiyachilarning Dog‘istonga bostirib kirishi va undan keyingi 1919–1920-yillardagi Shimoliy Kavkaz qo‘zg‘oloni uni siyosatdan deyarli chekinishga undadi va u 1918-yildan Gʻozi Gʻumuqdagi shariat sudida qozi boʻlib xizmat qildi.

Hech qanday lavozim egallamagan boʻlsa-da, al-Gʻumuqiy boshqa jadidlar kabi Dogʻistondagi dastlabki kommunistik rahbariyatga katta taʼsir koʻrsatdi. Uning madrasalari tarixchi Alex Marshall taʼriflaganidek, „butun bir avlod“ kommunist siyosatchilarning taʼlim manbai boʻlgan, avqof haqidagi asarlari esa Dog‘iston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining birinchi hukumat rahbari Najmuddin Samurskiyga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Al-Gʻumuqiyning vaqf mablagʻlari taʼlimni moliyalashtirishga sarflanishi kerak, degan qarashlari Samurskiyning islom ruhoniyligini mahalliy qoʻzgʻolonlarsiz asta-sekin kamaytirish va oxir-oqibat tugatish loyihasida Sergey Yeseninning infratuzilmani „poʻlat klizma“ yoʻli bilan yangilash haqidagi tashviqoti bilan qoʻshib yuborildi.

Al-Gʻumuqiy 1920-yillar davomida kommunist elita orasida yuqori obroʻga ega boʻlib qoldi. Dogʻiston maorif xalq komissari Alibek Taxo-Godi unga 1919–1920-yillardagi qoʻzgʻolon haqida kitob yozishni buyurdi. Al-Gʻumuqiy tez orada bir necha jildlik asar ustida ishlay boshladi, biroq 1929-yil noyabrida belgilangan muddat tugashi sababli asar tugallanmay qoldi. Iosif Stalin hukumati tez orada jadidlarni taʼqib eta boshladi va 1930 yoki 1931-yilda al-Gʻumuqiy hibsga olinib, Chelyabinskga besh yillik ichki surgunga hukm qilindi. Keyinroq u Voronejga koʻchirildi va 1934-yilda sobiq shogirdi Qoʻrqmasov (oʻsha vaqtda Dogʻiston viloyat qoʻmitasi VKP(b)ning kotibi) aralashuvi bilan ozod qilindi. Ozodlikka chiqqach, al-Gʻumuqiy etnografiyaga oʻtdi va Dogʻiston Milliy madaniyatlar ilmiy-tadqiqot institutida ishladi.

Surgun va oʻlimi

Buyuk qatagʻon chogʻida, 1938-yilda al-Gʻumuqiy Qoʻrqmasov (keyinchalik qatl etilgan) bilan shaxsiy aloqalari va Turkiya foydasiga josuslik qilayotgani haqidagi daʼvolar asosida qayta hibsga olindi. Hibsga olinishi arafasida al-Gʻumuqiy koʻp sonli qoʻlyozmalaridan iborat katta kutubxonasini bir bochkaga yashirib, rafiqasi Aishatga ularni sovet maxfiy politsiyasidan bekitishni tayinladi. U qoʻlyozmalar haqida oʻgʻli Abdulmajidga aytishini soʻradi, biroq Aishat, agar oilaning bunday katta qoʻlyozmalar toʻplamiga ega ekani fosh boʻlsa, Abdulmajidni GULAGga yuborishlari mumkinligidan qoʻrqib, buning oʻrniga bu sirni qizi Najavatga aytishga qaror qildi.

Al-Gʻumuqiy Qozogʻiston SSRdagi Georgiyevka qishlogʻiga (hozirgi Semey, Qozogʻiston tarkibida) surgun qilindi. U taʼqibga qaramay sovet tizimi va hukumatiga ishonchini saqlab qoldi va Ikkinchi jahon urushi chogʻida harbiy xizmatga chaqirilgan mahalliy yigitga „Xafa boʻlma, oʻgʻlim, biz baribir gʻalaba qilamiz“, degan edi. U surgun paytida ham qogʻoz parchalariga qoʻlyozmalar yozishda davom etdi. Qozogʻistonda yashar ekan, u tif bilan kasallandi va 1943-yil 21-dekabrda vafot etdi. U 1981-yil 17-noyabrda rasman barcha ayblovlardan oqlanib, reabilitatsiya qilindi.

Adabiyotlar

• Sartori, Paolo; Shikhaliev, Shamil „Probing the Horizons of a Daghestani Polymath: ʿAlī al-Ghumūqī and His Library (1878-1943)“. Austrian Academy of Sciences. 2025-yil 15-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-may.
• „Каяев Али“ (ru). Caucasian Knot (2019-yil 9-fevral). 2024-yil 14-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-may.
• Bobrovnikov, Vladimir O.; Kayaev, Miqdad I. (2020). "'Али ал-Гумуки (Каяев) как историк мусульманский народов Кавказа" (ru). Islam in the Modern World 16 (3): 119–143. doi:10.22311/2074-1529-2020-16-3-119-143. ISSN 2074-1529. https://islamjournal.idmedina.ru/jour/article/view/799/500. 
• Shikhaliev, Sh. Sh.; Navruzov, A. R.. Из истории жизни и творчества Али Каяева и Сайфулла-кади Башларова: документы и материалы (ru). Makhachkala: Institute of History, Archaeology and Ethnography, DNTs RAN, 2018 — 202-bet. ISBN 978-5-00128-048-4. 
• „Али Каяев (Замир Али)“ (ru). DagPravda.ru (2013-yil 29-noyabr). 2024-yil 27-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-may.
• Navruzov, Amir R. (2024). "Дагестанское мусульманское реформаторство первой трети XX в." (ru). Orientalistica 7 (4–5): 743–757. doi:10.31696/2618-7043-2024-7-4-5-743-757. ISSN 2618-7043. https://www.orientalistica.com/articles/3778/220237. 
• Navruzov, Amir Ramazanovich (2022). "Мусульманские просветители Дагестана первой трети XX века и «женский вопрос» (по материалам газеты «Джаридат Дагистан» (1913–1918)" (ru). History, Archeology and Ethnography of the Caucasus 18 (2): 371–387. doi:10.32653/CH182371-387. ISSN 2618-6772. https://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskie-prosvetiteli-dagestana-pervoy-treti-xx-veka-i-zhenskiy-vopros-po-materialam-gazety-dzharidat-dagistan-1913-1918. 
• Gould, Rebecca „Digitising Dagestan's Manuscript Heritage: Manuscripts from the Library of 'Alī al-Ghumūqī (1878-1943) (EAP957)“. British Library (2016). DOI:10.15130/EAP957. 2024-yil 9-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-may.
• Kemper, Michael „An Island of Classical Arabic in the Caucasus: Dagestan“, . Exploring the Caucasus in the 21st Century: Essays on Culture, History and Politics in a Dynamic Context. Amsterdam: Pallas Publications, 2010 — 63–89-bet. ISBN 978-90-8964-183-0. 
• Navruzov, Amir Ramazanovich (2024). "Иджтихад и таклид в деятельности дагестанских реформаторов первой трети XX в. – мнения «за» и «против»" (ru). Islamovedenie 15 (3): 48–57. doi:10.21779/2077-8155-2024-15-3-48-57. ISSN 2077-8155. https://cyberleninka.ru/article/n/idzhtihad-i-taklid-v-deyatelnosti-dagestanskih-reformatorov-pervoy-treti-xx-v-mneniya-za-i-protiv. 
• Marshall, Alex. The Caucasus Under Soviet Rule. Oxford and New York City: Routledge, 2010 — 387-bet. ISBN 978-0-415-41012-0. 
• Bobrovnikov, Vladimir (December 2010). "Waqf Endowments in Daghestani Village Communities: From the 1917 Revolution to the Collectivization". Die Welt des Islams 50 (3): 477–502. ISSN 0043-2539. https://www.researchgate.net/publication/261937711. 
• „'Alī al-Ghumūqī“. Digitising Dagestan's Manuscript Heritage: The Ghumuqi Project. 2022-yil 7-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 27-may.