Al-Husayn ibn Zakaravayh
| Al-Husayn ibn Zakaravayh | |
|---|---|
| Faoliyat yillari | 10-asrning ilk yillari |
| Tanilgan | |
Al-Husayn ibn Zakaravayh, shuningdek Sohib ash-Shama („Xolli kishi“) laqabi bilan ham mashhur, 10-asrning ilk yillarida Suriya choʻlidagi qarmatlar yetakchisi boʻlgan.
Biografiyasi
Husayn qarmatlar yetakchisi Zakaravayh ibn Mihravayhning kenja oʻgʻli boʻlib, ismoiliylarning yettinchi imomi Muhammad ibn Ismoilning avlodidan edi. Husayn oʻzini Mahdiy deb eʼlon qilib, „Ona tuya egasi“ nomini olgan akasi Yahyoning izidan borib, Palmira shahrida oʻz faoliyati uchun tayanch nuqtasi yaratgan. Aka-ukalar koʻplab mahalliy badaviylarning, ayniqsa Banu Kalb qabilasining, qoʻllab-quvvatlashiga erishib, shu tariqa kuchli harbiy qudratga ega boʻlishadi[1][2].
Ular oʻsha joydan Suriyaning Abbosiylar va Tuluniylar viloyatlariga vayronkor taʼsir koʻrsatuvchi hujumlar boshlashgan. 902-yilda Qarmatlar Raqqa yaqinida Tugʻj ibn Juff boshliq Tuluniylarni magʻlub etib, Damashqni qamal qilishga kirishadilar. Tugʻj shaharni muvafaqqiyatli tarzda egallaydi, Yahyo esa oʻldiriladi. Husayn akasining oʻrniga rahbar boʻlib, oʻzini „Abulabbosi Ahmad ibn Abdulloh“ nomi ostida Mahdiy deb eʼlon qildi hamda „Sohib ash-Shama“ („Xolli odam“) unvonini oladi. Al-Husayn qarmatlarni Hims, Hamo, Ba’labak, Ma’arrat an-Nu’mon va hatto ularning Salamiyadagi eski qoʻrgʻonini ham talon-taroj qilishga boshlab borgan. Shu voqeadan biroz avval shu yerdan ularning raqibi Fotimiy Mahdiy Abdulloh gʻarbga, Magʻrib tomon yoʻl olgan edi[3][4].
Qarmatiylarning haddan ortiq talon-taroj qilishlari xalifa al-Muktafiy boshliq Abbosiylar hukumatini vaziyatga bevosita aralashishga majbur qiladi. 903-yil 29-noyabrda Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib qoʻmondonligidagi qoʻshin Hama jangida Husayn kuchlari bilan toʻqnashib, ularga hal qiluvchi zarba beradi. Husayn oʻz amakivachchasi al-Muddasir, hamkori al-Muttavaq va yunon xizmatkori bilan birga qochib ketishga erishadi. Ular sahro orqali yurib, Kufaga yetib borishga harakat qilishgan. Ular Furot yoʻlida joylashgan ar-Rahba yaqinidagi ad-Daliya manzilida qoʻlga olinib, 904-yil 13-fevral kuni Bagʻdodda boshqa qarmatiy rahbarlar hamda tarafdorlari bilan birga xalq oldida qatl etilgan[5].
Aka-ukalarning otasi Zakaravayh ham 906-yilda Kufa yaqinida isyon koʻtargan, biroq keyingi yili haj karvoniga hujum uyushtirish chogʻida halok boʻlgan. Ushbu magʻlubiyatlar natijasida qarmatlar harakati Suriya choʻlida amalda barham topadi. Biroq, ularning Bahrayndagi izdoshlari keyingi bir necha oʻn yil davomida faol tahdid soluvchi guruh boʻlib qolavergan[6][7][8].
Manbalar
- ↑ Brett 2001, s. 65.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 286–287.
- ↑ Kennedy 2004, s. 286.
- ↑ Brett 2001, ss. 65–66.
- ↑ Rosenthal 1985, ss. 135–144.
- ↑ Rosenthal 1985, ss. 158–168.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 185, 286.
- ↑ Brett 2001, s. 66.
Adabiyotlar
- Brett, Michael. The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century CE, The Medieval Mediterranean. Leiden: BRILL, 2001. ISBN 9004117415.
- Daftary, Farhad. The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. ISBN 978-0-521-37019-6.
- Halm, Heinz. Das Reich des Mahdi: Der Aufstieg der Fatimiden (German). Munich: C. H. Beck, 1991. ISBN 3-406-35497-1.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVIII: The Return of the Caliphate to Baghdad: The Caliphates of al-Muʿtaḍid, al-Muktafī and al-Muqtadir, A.D. 892–915/A.H. 279–302, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1985. ISBN 978-0-87395-876-9.