Alī ibn al-Ḥasan al-Xazrajiy
Muvaffaqiddin Abul-Hasan Ali ibn al-Hasan al-Xazrajiy[1] (1331–1410), Ibn Vahhos deb ham atalgan[2], Rasuliylar sulolasida xizmat qilgan Yamanlik tarixchi edi.
Hayoti
Al-Xazrajiy biografiyasini uning oʻz bayonotlaridan, al-Maqriziy va Ibn Hajar al-Asqalaniydagi tarjimai hollaridan hamda al-Burayhiyning Tabaqot sulaho al-Yaman asaridan tiklash mumkin. U Zabidlik boʻlib, Xazraj qabilasiga mansub edi. U hijriy 732-yilda tugʻilgan boʻlib, bu milodiy 1331–1332-yillarga toʻgʻri keladi. Yoshligida u Taʿizz atrofida suvoqchi va rassom boʻlib ishlagan, Madrasa al-Afzoliyya va Dor al-Diboj saroyini bezagan. U qiroat (Qurʼon qiroati)ni oʻrgandi va Zabid tashqarisidagi bir qishloq – al-Mimloh masjidida qori (Qurʼon oʻquvchisi) boʻldi[3]. As-Saxaviy u bilan Zabidda uchrashgan. U 1410-yil boshlarida vafot etgan[2].
Asarlari
XVII asr oʻgʻuz turkiy yozuvchisi Kotib Jalabiy fikrlariga koʻra, al-Xazrajiy tarixga oid uchta asar yozgan[2]. Biroq, qoʻlyozmalardagi sarlavhalar va mualliflikka oid koʻrsatmalarni aniqlash qiyin.
- Al-ʿUqūd al-luʾluʾiyya fī taʾrīkh al-davla ar-Rasūliyya („Rasuliylar sulolasi tarixi haqida marvarid tasmalari“) uning eng mashhur asaridir. Bu Rasuliylar haqida yilnomadir[3]. Ilgari davrlar uchun u Baho ad-Din al-Janadiyning Kitob as-Suluk asariga tayangan[2]. Rasuliylarni haddan tashqari maqtovchi yoritgani uchun u yemenlik tarixchi Ibn Hotim asarlari bilan solishtirganda salbiy baholangan[4].
- Al-Kifoya va-l-iʼlom fī-man valiyo al-Yaman va-sakanaho min al-Islom („Yamanga hokimlik qilgan va islom davrida u yerda yashaganlar haqidagi zarur maʼlumot“) Yamanning islomiy tarixiga bagʻishlangan kattaroq yilnoma hisoblanadi[3][2]. Unda Uqūd al-luʼluʼiyyaning katta qismi oʻz ichiga olingan[3].
- Tiroz aʼlom az-zaman fī tabaqot aʼyon al-Yaman („Yaman zodagonlarining avlodlari orasidagi mashhur shaxslar tabaqotlari“), al-ʿIqd al-foxir al-hasan fī tabaqot akobir ahl al-Yaman („Yamanning nufuzli odamlari avlodlari haqida goʻzal va qimmatbaho tasma“) deb ham ataladi; bu qirol al-Ashraf Ismāʿīl Ining iltimosiga koʻra al-Janadiy yilnomasini davom ettirish uchun yozilgan tarjimayi hol lugʻatidir[2]. Uni as-Saxaviy oz asarlarida eslab oʻtgan[3].
Kifoya va-l-iʼlom asari yana al-ʿAsjad al-masbuk fī taʼrīx al-Islom va tabaqot al-muluk („Islom tarixi va podshohlar tabaqotlari haqida eritilgan oltin“) hamda Fokihat az-zaman („Zamon mevalari“) nomlari bilan ham tarqalgan. Asar al-Ashraf Ismoil va ehtimol al-Shihob al-Muhallabiy hammuallifligida yozilgan boʻlishi mumkin[5]. Hindistonda topilgan Uqūd al-luʼluʼiyya qoʻlyozmasi 1906-yildan boshlab inglizcha tarjimasi bilan birga nashr etilgan. Arabcha nashrini Muhammad Asal tayyorlagan. Muhammad al-Akvoning qayta koʻrilgan nashri 1983-yilda chop etilgan[6]. Yana boshqa qoʻlyozmalar Sanoa Jome masjidida, Iroqda va Saudiya Arabistonida topilgan[3].
Al-Xazrajiy boshqa asarlari qatoriga sheʼriy toʻplam (devon)[3][2]. Mirʼot az-zaman fī taʼrīx Zabid va Adan („Zabid va Adan tarixida zamon oynasi“) – Zabid va Adan tarixiga oid, ammo yoʻqolgan asari[3][2] hamda al-Mahsul fī intisob Bani Rasul („Banu Rasul nasabiga oid yakun“) kiradi[3].
Nashrlar
- al-Khazrajī, ʿAlī ibn al-Ḥasan. Al-ʿUquud al-Luʾluʾiyyah fii Taariikh ad-Dawlah ar-Rasuliyyah fil-Yaman Muḥammad al-Akwaʿ: . Beirut: Daaral-Adab, 1983.
- al-Khazrajī, ʿAlī ibn al-Ḥasan. The Pearl-Strings: A History of the Resúliyy Dynasty of Yemen by ʿAliyyu ʾbnu ʾl- Ḥasan ʾel-Khazrejiyy Muḥammad ʿAsal: . Leiden: E. J. Brill, 1906–1918. 5 jild.
Manbalar
- ↑ His full name in D'Ottone 2021 is Muwaffaq al-Dīn Abū l-Ḥasan ʿAlī ibn al-Ḥasan ibn Abī Bakr ibn al-Ḥasan ibn Wahhās al-Khazrajī al-Zabīdī.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Bosworth 1978.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 D'Ottone 2021.
- ↑ Bosworth 1978 and Moorthy Kloss 2024, s. 28, n. 63, citing Smith 1969.
- ↑ D'Ottone 2021 calls these alternative titles of the Kifāya wa-l-iʿlām, but also says that one manuscript of the ʿAsjad al-masbūk actually contains the ʿUqūd al-luʾluʾiyya. Bosworth 1978 treats the Kifāya wa-l-iʿlām and ʿAsjad al-masbūk as distinct works and Fākihat al-zaman as a work by al-Ashraf nearly identical to the ʿUqūd al-luʾluʾiyya.
- ↑ Moorthy Kloss 2024, s. 28.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. (1978). "al-Khazradjī". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 1188. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_4276. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=al-%3Cu%3EKh%3C%2Fu%3Eazra%3Cu%3Edj%3C%2Fu%3E%C4%AB&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Moorthy Kloss, Magdalena. Unfree Lives: Slaves at the Najahid and Rasulid Courts of Yemen. Brill, 2024.
- Sadek, Noha (1997). "Notes on the Rasulid Historian al-H̱azrağī's Career as a Craftsman". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 27: 231–233.
- Smith, G. R. (1969). "The Ayyubids and Rasulids: The Transfer of Power in 7th/13th Century Yemen". Islamic Culture 43 (3): 175–188.