Abu Zakariyo Yahyo
| Abu Zakariyo Yahyo أبو زكريا يحيى بن حفص | |
|---|---|
|
Fayl:Abu Zakariyyaʼ Yahya I – Hafsids AV Double Dinar 10000506.jpg Abu Zakariya Yahyo tomonidan Tlemcenda zarb qilingan oltin dinor. | |
| Hafsiylar sultonligining 1-sultoni | |
| Saltanat | 1229 – 1249 |
| Davomchisi | Muhammad I al-Mustansir |
| Tugʻilishi | 1203 |
| Vafoti |
1249 Hafsiylar sultonligi |
| Sulola | Hafsiylar |
| Otasi | Abu Muhammad Abdulvohid ibn Abu Hafs |
| Dini | Islom |
Abu Zakariya Yahyo (arabcha: أبو زكريا يحيى بن حفص), toʻliq ismi Abu Zakariyo Yahyo I bin Abdulvohid (1203–1249) – Ifriqiyadagi Hafsiylar sulolasi asoschisi va birinchi sultoni. Abu Hafs Umar ibn Yahyo al-Hintatiyning nabirasi. Al-Hintatiy Hintata qabilalar ittifoqi rahbari va Muvahhidlar davlati asoschisi Abdulmoʻmindan keyingi eng yuqori lavozimni egallagan shaxs boʻlgan.
Hayoti
1228-yilga kelib, Abu Zakariyo otasidan meros boʻlib qolgan lavozimlar orqali avval Gabes, soʻngra Tunisda Muvahhidlar davlati noibi boʻlgan. Oʻsha yilning oxirida u akasi Abdullohga qarshi isyon koʻtardi. Abdulloh 1224-yilda otasi Abu Muhammad Abdulvohid ibn Abu Hafsning vafotidan soʻng Ifriqiyadagi Hafsiylar sulolasining boshligʻi boʻlgan edi. Isyonga javoban Abdulloh Tunisdan Qayravonga yurish qilib, ukasi bilan jang qilishga urindi, biroq askarlari uni tashlab ketdi. Natijada, Abu Zakariyo uni taxtdan agʻdardi, Abdulloh esa „shayx“ unvoni bilan kifoyalanishga majbur boʻldi va hayotining soʻnggini dinga bagʻishladi[1]. Shundan soʻng Abu Zakariyo Hafsiylar sulolasining rahbariga aylandi.
1229-yilda Abu Zakariyo markaziy hokimiyatga qarshi yana isyon koʻtardi[2], chunki Marokashdagi Muvahhid xalifasi al-Maʼmun oʻzining ikki aka-ukasini taxtdan agʻdargani va oʻldirgani, shuningdek, Ibn Tumart aqidasini bekor qilgani haqida xabar topgan edi. Bundan tashqari, al-Maʼmun imomlarga masjidlarda Ibn Tumartni haqorat qilishni buyurgan va azonning berber tilidagi shaklini ham taqiqlab qoʻygan edi[2].
Fath
Abu Zakariyo davlat atrofidagi hududlarda oʻz taʼsirini kengaytirishga intilib, 1229-yilda qoʻshini bilan Qusantina (hozirgi Konstantin) va Béjaïa tomon yurish qildi.
Bu vaqtda Muvahhidlar ichki nizolar, fitnalar, Al-Andalus va Magʻribda yuz berayotgan qoʻzgʻolonlar bilan band edi. Shu sababli Abu Zakariyo Muvahhidlar davlati hududlarini oʻzinikiga qoʻshib olishda deyarli hech qanday qarshilikka duch kelmadi.
Muvahhidlar davlatidan mustaqil boʻlishi
Abu Zakariyo oʻzining gʻalabali yurishlaridan soʻng Tunisga qaytib, 1229-yilda mustaqilligini eʼlon qildi. Shundan soʻng u bosqinchilik harakatlarini davom ettirib, 1234-yilda Tripolini, 1235-yilda Jazoirni, 1236-yilda Chelif daryosi mintaqasini oʻz hududiga qoʻshib oldi va 1235–1238-yillar oraligʻida berberlarning muhim qabilaviy ittifoqlarini boʻysundirishga erishdi.
1242-yil iyul oyida u Tlemcenni egallab, sulton Yagʻmurasenni oʻziga tobe etdi. Shuningdek, Abu Zakariyo oʻz nazoratidagi hududlar bilan Gʻarbiy Magʻribdagi davlatlar oʻrtasida bir qator kichik davlatlar tashkil qildi.
1242-yil dekabrda Muvahhidlar xalifasi Abdulvohid II vafot etdi, shundan soʻng Abu Zakariyo Magʻribdagi eng qudratli hukmdorga aylandi. Aynan shu davrda Hafsiylar Sijilmasa (hozirgi Marokash davlatining janubida joylashgan berber amirligi)ni ham egalladi va bu hududni 30 yil davomida oʻz nazorati ostida saqlab qoldi. Abu Zakariyoning hukmronlik davri oxiriga kelib, Marokashdagi Mariniylar sulolasi hamda Al-Andalusdagi bir necha musulmon amirlari unga xiroj toʻlab turgan va uning nominal hokimiyatini tan olgan edi.
Savdo va meʼmorchilik
.jpg)
Abu Zakariyo poytaxtni Tunisga koʻchirib, u yerda masjidlar, madrasalar, bozorlar va boshqa binolar qurdirgan. Ushbu bunyodkorlik ishlari orasida eng mashhurlari Madrasa ash-Shammoiyya[3] va Kasba masjidlari edi[4].
U Swabia imperatori Frederick II, Aragon qiroli, Provence, shuningdek, Venetsiya, Piza va Genoa kabi Yevropa davlatlari bilan diplomatik va savdo aloqalarini yoʻlga qoʻydi. 1239-yildan boshlab Sitsiliya qiroli bilan munosabatlarini yaxshiladi, unga har yili xiroj toʻlab turish evaziga savdo erkinligi va Sitsiliya bugʻdoyini yetkazib berish kafolatini oldi. Tunisning dengiz savdosi yuksalib bordi va hudud muhim iqtisodiy hamda madaniy markazga aylandi. Abu Zakariyoning hukmronligi davrida Tunis Rekonkista (Ispaniyada musulmonlarga qarshi olib borilgan urushlar)dan qochganlar uchun boshpana boʻldi. Zakariyo Al-Andalusdan koʻplab taniqli kishilar va olimlarni oʻz saroyiga taklif qildi.
Abu Zakariyo Muvahhidlar davrida majburan islom dinini qabul qilgan yahudiylarga yana oʻz dinlariga qaytishga ruxsat berdi. Muvahhidlar davrida yopilgan yoki vayron qilingan sinagogalar yana ochildi yoki qayta qurildi. Yahudiylar Abu Zakariyoning tashqi savdo va iqtisodiy siyosatida muhim rol oʻynagan[5].
Harbiy sohada mohir boshqaruvchi sifatida Abu Zakariyo qabilaviy qoʻshinlarning harbiy kuchidan ustalik bilan foydalangan va mustahkam davlat barpo etgan. Hafsiylar sulolasi Tunisda tinchlik, farovonlik va barqarorlikni taʼminladi[citation needed].
Abu Zakariyo 1249-yilda vafot etdi. Uning oʻrniga oʻgʻli Muhammad I al-Mustansir taxtga chiqdi. U 1256-yilda oʻzini xalifa deb eʼlon qildi va otasining siyosatini davom ettirdi.
Manbalar
- ↑ بكار, فرحات محمد إبراهيم (2017). "الهجرات الأندلسية إلى بلاد إفريقية في العهد الحفصي 625 - 932 هـ. = 1222 - 1474 م.". مجلة العلوم والدراسات الإنسانية: 45. doi:10.37376/1571-000-027-005. http://dx.doi.org/10.37376/1571-000-027-005.
- ↑ 2,0 2,1 Ibn Khaldun. History of Ibn Khaldun part VI.
- ↑ Tlemcen: Medersa (Djama-Abd-el-Kassim). Mihrab.. doi:10.1163/37701_atco_pf_10546. http://dx.doi.org/10.1163/37701_atco_pf_10546. Qaraldi: 2021-06-18.Abu Zakariyo Yahyo]]
- ↑ Deladrière, R. (1966). "Les Œuvres Manuscrites De Muhyī Al-Dīn Ibn 'Arabīla Grande Mosquée Al-Zaytuna De Tunis". Arabica 13 (2): 168–172. doi:10.1163/157005866x00057. ISSN 0570-5398. http://dx.doi.org/10.1163/157005866x00057.
- ↑ „Jews in Tunisia 03: Arab rule 1229-1543“. www.hist-chron.com. 2023-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 18-iyun.
| Oʻtmishdoshi: – |
Hafsiylar sulolasi 1229–1249 |
Vorisi: Muhammad I al-Mustansir |