Kontent qismiga oʻtish

Abdulmoʻmin

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Abdulmoʻmin
xalifa va Amir al-Moʻminin

Jazoirning Nedroma shahrida joylashgan Abdulmoʻminning haykali
Muvahhidlar davlati hukmdori
Saltanat 1133–1163
Davomchisi Abu Yoqub Yusuf
Tugʻilishi taxminan 1094
Tagra, Tlemsen, Hammudiylar qirolligi[1][2][3]
Vafoti 1163
Sale, Muvahhidlar davlati
Turmush oʻrtogʻi Safiya binti Abu Imron
Farzandlari Abu Yoqub Yusuf
Oysha binti Abdulmoʻmin[4]
Toʻliq nomi
Abdulmoʻmin ibn Ali al-Kumiy
Sulola Muvahhidlar
Otasi Ali ibn Maxluf al-Kumiy
Onasi Taʼlu binti Atiyya ibn al-Xayr[5]
Dini Islom

Abdulmoʻmin (taxminan 1094–1163) (arabcha: عبد المؤمن بن علي or عبد المومن الــكـومي‎‎), toʻliq ismi Abdulmoʻmin ibn Ali ibn Alvi ibn Yaʼlo al-Kumiy Abu Muhammad[6], Muvahhidlar harakatining koʻzga koʻringan aʼzosi. Ushbu harakatga Ibn Tumart tomonidan asos solingan boʻlsa-da, Abdulmoʻmin hukmron sulola va Muvahhidlar imperiyasining asoschisi edi[7][8][9][10][11][12]. Muvahhidlar harakatining yetakchisi sifatida u 1130-yilda harakat asoschisi Ibn Tumart vafotidan soʻng, 1133-yilda Muvahhidlar imperiyasining birinchi xalifasiga aylandi va 1163-yilda vafotiga qadar hukmronlik qildi. Oʻzidan oldingi rahbarning Muvahhidizm taʼlimotini amalda joriy etdi, Murobitlarni magʻlub qildi va hokimiyatini Al-Andalus (Pireney yarim oroli) hamda Ifriqiyadagi (hozirgi Tunis) Tunisgacha kengaytirdi. Shunday qilib, Shimoliy Afrikadagi Mag‘rib va Yevropadagi Al-Andalusni yagona aqida va yagona hukumat ostida birlashtirdi[13][14].

Yoshlik yillari

Abdulmoʻmin hozirgi Jazoir hududidagi[2] Hammudiylar qirolligi tarkibida boʻlgan Tlemcen shahri yaqinidagi Tagra qishlogʻida tugʻilgan[15][16]. U Kumiya qabilasiga mansub boʻlib, bu qabila berberlardan iborat Zenata qabilalar ittifoqining arablashtirilgan boʻlinmasi edi[17][18]. Bu qabila hozirgi Vahron viloyatining shimolida, Nedroma shahridan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan edi[19]. Abdulmoʻminning otasi Nedromadan kelgan kulol boʻlgan[20].

Yoshlik chogʻida Abdulmoʻmin fiqh ilmini oʻrganish uchun Tlemcenga bordi. Ammo u oʻqishini tugatmasidan oldin ustozi vafot etdi. Shundan soʻng u sharqdan oʻz vatani hozirgi Marokash hududidagi Tinmelga qaytayotgan ilmli va taqvodor faqih Feqih Soussi (keyinchalik Ibn Tumart nomi bilan mashhur boʻlgan) haqida eshitdi. Abdulmoʻmin va uning tengdoshlari Ibn Tumartni Tlemcenda qolishga koʻndirishni istashdi, shu bois uni oʻz yurtlariga taklif etish maqsadida talabalarning maktubini Ibn Tumartga yuborishdi. Ular Bejaïa yaqinidagi Mellala hududida uchrashishdi[21]. Ibn Tumart bu taklifni rad etdi, biroq Abdulmoʻmin u bilan birgalikda Marokashga yoʻl oldi[21].

Soʻnggi yillari

Muvahhidlar imperiyasi Abdulmoʻmin tomonidan qurilgan va amalda uning oilasi (Moʻminiylar nomi bilan mashhur) tomonidan boshqarilgan. Hokimiyatni oʻz qoʻlida jamlagani hamda olib borilgan uzluksiz harbiy yurishlari oʻzlarini Muvahhidlar harakatining asoschilari deb bilgan kishilarni gʻazablantirdi. 1160-yilda ushbu harakat asoschilari Abdulmoʻminni oʻldirishga urindilar, ammo bu ish muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi[22].

Abdulmoʻmin 1162-yilda Al-Andalusdan Magʻribga qaytib keldi. Keyingi yili Ribat al-Fathda qoldi va Al-Andalusga yana bir yurish boshlash niyatida qoʻshin toʻplay boshladi. Biroq kasallikka chalinib, uzoq davom etgan xastalikdan soʻng, 1163-yil (hijriy 558-yil Jumodissoni oyi)da oʻsha yerda vafot etdi[23][24]:90. Uning jasadi Tinmelga olib borilib, bir necha yillar oldin qurdirgan diniy majmua Buyuk Tinmel masjidi atrofida Ibn Tumart qabri yoniga dafn qilindi. Taxtga esa uning oʻgʻli Abu Yoqub Yusuf oʻtirdi[24].

Merosi

Abdulmoʻmin vafotidan keyin ham yarim asrdan ortiq vaqt davomida Shimoliy Afrikani boshqarib keladigan markazlashgan hukumatni barpo etdi. U oʻz oilasi Moʻminiylar nazorat qilgan sulolaga asos soldi[25]. Abdulmoʻmin berberlarning anʼanaviy qabilaviy tuzilmasiga ispan musulmonlari tomonidan boshqariladigan markaziy maʼmuriyat „Maxzan“ tushunchasini qoʻshdi. Imperiya daromadlarini barqaror saqlash maqsadida u yer reyestrini joriy etdi. Abdulmoʻmin sanʼatni ham qoʻllab-quvvatladi, ammo asoschilarning xohishiga koʻra, qurilgan masjidlar oʻsha davrdagi boshqa binolarga qaraganda oddiyroq va soddaroq tarzda bunyod etilgan[26]. U Jazoirda milliy qahramon sifatida eʼtirof etiladi[27].

Abdulmoʻmin, shuningdek, yirik inshootlar va saroylar quruvchisi sifatida ham mashhur edi. Xususan, Marokashdagi Kutubiyya masjidi va Tinmel masjidini barpo etgan[28][29]. 1150-yilda Kasba Udaya qal’asini qurdirgan va unga qoʻshni aholi punktiga ham asos solgan. Yangi qal’aga al-Mahdiyya yoki Ribat al-Fath nomini bergan va uni Al-Andalusdagi kelajakda amalga oshiriladigan yurishlar uchun tayanch nuqta boʻlishini moʻljallagan[29]:309–310. XII asr oxirida bu manzilni Yoqub al-Mansur yanada obod qilib mustahkamladi va keyinchalik hudud zamonaviy Rabot shahriga aylandi[29].

Muvahhidlar sulolasi

Muvahhidlar shajarasi
Ali al-Kumiy
Abdulmoʻmin
(1)
MuhammadAbu Yoqub Yusuf I
(2)		Abu al-Hasan AliAbu Zayd AbdurahmonAbu Zakariyo AbdurahmonAbu Abdurahmon YoqubAbu Ibrohim IsmoilAbu Said UsmonAbu Ali al-HusaynAbu Muhammad AbdullohAbu Muso IsoAbu Isʼhoq IbrohimAbu ar-Robiy SulaymonAbu Imron MusoAbu Hafs Umar
Abu Yusuf Yoqub al-Mansur
(3)		Abu al-Ula Idris
kattasi		Abu YahyoAbu Isʼhoq IbrohimAbu Hafs Umar ar-RashidAbu Zayd MuhammadAbu Muhammad Abdulvohid I al-Maxlu
(6)		Abu Ibrohim Isʼhoq
at-Tohir		Abu Zayd AbdurahmonAbu Zakariyo YahyoAbu al-Hassan AliAbu Yusuf YoqubAbu ar-Robiy SulaymonAbu Abdulloh Muhammad
Muhammad an-Nosir
(4)		Abdulloh al-Odil
(7)		Abu Muhammad SaidAbu MusoIbrohimAbu SaidAbu al-Ala Idris I al-Maʼmun
(9)		Abu Hafs Umar al-Murtada
(12)		Abu ZaydAbu IsʼhoqAbu Dabbus Idris II al-Vosiq
(13)		Abu AliAbdulloh al-BayyonsiyAbu Zayd
Yahyo al-Muʼtasim
(8)		MusoZakariyoAliYusuf II al-Mustansir
(5)		Abu al-Hasan Ali as-Said
(11)		Abu Muhammad Abdulvohid II ar-Rashid
(10)

Manbalar

  1. ↑ Magill, Frank Northen; Aves, Alison. Dictionary of World Biography: The Middle Ages - Google Books. Routledg, 1998. ISBN 9781579580414. „'Abd al-Mu'min ibn 'Ali ibn Makhluf ibn Yu'la ibn Marwan, born in 1094 in Tagra (now in Algeria), was the son of Ali, a humble potter and member of the Koumiya, an Arabized section of the Berber Zanata tribe.“ 
  2. ↑ 2,0 2,1 „ʿAbd al-Muʾmin - Almohad caliph“. Encyclopedia Britannica. — „ʿAbd al-Muʾmin, in full ʿAbd al-Muʾmin ibn ʿAli, (born c. 1094, Tagra, Kingdom of the Ḥammādids—died 1163, Rabat, Almohad Empire), Berber caliph of the Almohad dynasty (reigned 1130–63) ...“. 2022-yil 25-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  3. ↑ Fierro, Maribel. 2021. 'Abd al-Mu’min: Mahdism and Caliphate in the Islamic West. Simon & Schuster. „Having been born in Hammadid territory, 'Abd al-Mu’min must have been aware of this, and in his military expeditions the navy played an important role.“
  4. ↑ Fierro, Maribel. 'Abd al-Mu'min: Mahdism and Caliphate in the Islamic West (en). Simon & Schuster, 2021-11-04 — 73-bet. ISBN 978-0-86154-192-8. 
  5. ↑ Fierro, Maribel. 'Abd al-Mu'min: Mahdism and Caliphate in the Islamic West (en). Simon & Schuster, 2021-11-04 — 69-bet. ISBN 978-0-86154-192-8. 
  6. ↑ Lévi-Provençal, Évariste (1960–2005). "'Abd al-Mu'min". Encyclopaedia of Islam (12 vols.) (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%27Abd+al-Mu%27min&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
  7. ↑ The Cambridge Companion to Arabic Philosophy – Cambridge University PressBy Cambridge companion to philosophy
  8. ↑ Oye, Ogun Journal of Arts, Volume 4 Faculty of Arts, Ogun State University
  9. ↑ The Encyclopaedia of Islam: NED-SAMHamilton Alexander Rosskeen Gibb
  10. ↑ The McGraw-Hill Encyclopedia of World Biography: An International Reference Work, Volume 1
  11. ↑ The Religious Traditions of Africa: A History – Elizabeth Isichei
  12. ↑ Encyclopaedia Britannica: Macropaedia: knowledge in depth.
  13. ↑ Kojiro Nakamura, „Ibn Madaʼs Criticism of Arab Grammarians.“ Orient, v. 10, pgs.
  14. ↑ Bennison, Amira K.. The Almoravid and Almohad Empires. Edinburgh University Press, 2016. ISBN 9780748646821. 
  15. ↑ Dictionary of World Biography: The Middle Ages – Page 4
  16. ↑ Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities
  17. ↑ Magill, Frank Northen. Dictionary of World Biography: The Middle Ages - Google Books. Routledg, 1998. ISBN 9781579580414. „'Abd al-Mu'min ibn 'Ali ibn Makhluf ibn Yu'la ibn Marwan, born in 1094 in Tagra (now in Algeria), was the son of Ali, a humble potter and member of the Koumiya, an Arabized section of the Berber Zanata tribe.“ 
  18. ↑ Gates, Henry Louis. Dictionary of African Biography (English). Oxford University Press, 2012. ISBN 9780199857258. 
  19. ↑ Lévi-Provençal, Évariste (1960–2005). "'Abd al-Mu'min". Encyclopaedia of Islam (12 vols.) (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%27Abd+al-Mu%27min&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
  20. ↑ The Muslims: Encyclopaedia of Islam : Including Entries Prepared by a Number of Leading Orientalists and Modern Islamic Scholars, Volume 1 – Page 255
  21. ↑ 21,0 21,1 Ibn Khaldun, Abderahman. تاريخ ابن خلدون: ديوان المبتدأ و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر. دار الفكر, 1377 — 167-bet. 
  22. ↑ Dictionary of World Biography: The Middle Ages
  23. ↑ Lévi-Provençal, Évariste (1960–2005). "'Abd al-Mu'min". Encyclopaedia of Islam (12 vols.) (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%27Abd+al-Mu%27min&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search. 
  24. ↑ 24,0 24,1 Bennison, Amira K.. The Almoravid and Almohad Empires. Edinburgh University Press, 2016. ISBN 9780748646821. 
  25. ↑ Dictionary of World Biography: The Middle Ages
  26. ↑ "'Abd al-Mu'min". Encyclopædia Britannica. I: A-Ak - Bayes (15th nashri). Chicago, IL: Encyclopædia Britannica, Inc.. 2010. 15–16 b. ISBN 978-1-59339-837-8. https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/15. 
  27. ↑ Universalis. „'ABD AL-MU'MIN“. Encyclopædia Universalis. Qaraldi: 2017-yil 7-yanvar.
  28. ↑ Salmon, Xavier. Maroc Almoravide et Almohade: Architecture et décors au temps des conquérants, 1055-1269. Paris: LienArt, 2018. 
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 Bennison, Amira K.. The Almoravid and Almohad Empires. Edinburgh University Press, 2016. ISBN 9780748646821.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Abdulmoʻmin&oldid=256313" dan olindi