Abu Bakr Muhammad ibn Ali al-Mazoraiy
Abu Bakr Muhammad ibn Ali al-Mazoraiy moliyaviy amaldorlardan iborat boʻlgan byurokratik al-Madharaʼiy sulolasining soʻnggi muhim vakili edi. Oʻz davrining eng nufuzli moliya amaldorlaridan biri boʻlgan. Tuluniylar sulolasi va Abbosiylar xalifaligi davrida Misr va Suriyaning moliya ishlari boshqaruvchisi, Tuluniylar hukmdori Horun ibn Xumoravayhning vaziri, keyinchalik esa Ixshidiylar davrida yuqori lavozimda xizmat qilgan.
Hayoti
871-yilda tugʻilgan Muhammad Ali ibn Ahmad al-Mazoraiyning oʻgʻli va sulola asoschisi Abu Bakr Ahmadning nabirasi boʻlgan. Ahmad 879-yilda Tuluniylar Misrining moliya boʻyicha rahbari etib tayinlangach, oila aʼzolari ham moliyaviy byurokratiyadagi yuqori lavozimlarga tayinlangan[1]. Nisbasidan koʻrinib turibdiki, bu oila Quyi Iroqdagi Vosit shahri yaqinida joylashgan Mazoraya qishlogʻidan kelib chiqqan[1]. Muhammad 885-yilda Misrga keldi. U yerda otasi Tuluniy hukmdor Xumoravayhning (h. 884–896) vaziri boʻlgan edi. Ali Muhammadni moliya ishlari boʻyicha rahbar oʻrinbosari lavozimiga tayinladi[1]. Otasi 896-yilda Xumoravayhning qisqa muddat vorisi boʻlgan Jaysh bilan birga oʻldirilgach, Muhammad Tuluniy hukmdor Horun (h. 896–904) davrida vazir lavozimiga tayinlangan[1][2].
904/905-yilda Tuluniylar agʻdarilib, Abbosiylar xalifaligi Misr va Suriya ustidan toʻgʻridan-toʻgʻri nazoratni qayta tiklagach, Muhammad va uning koʻplab tarafdorlari Abbosiylar poytaxti Bagʻdodga surgun qilingan. Biroq, amakisi Abu Ali al-Husayn Abbosiylar saroyidagi aloqalari tufayli tuzum oʻzgarishidan omon qolishga erishib, Misrning moliyaviy boshqaruvchisi lavozimini egalladi[1]. Shundan soʻng, oila Bagʻdoddagi yetakchi byurokratik guruhlararo ichki ziddiyatlarga aralashib, Banu al-Furot urugʻiga qarshi turgan muxolifat tomon boʻldi. Natijada, oilaning umumiy holati ham oʻzgarib turdi. Jumladan, 913-yilda al-Husayn yana Suriyaga joʻnatildi, Muhammad esa Misrdagi moliyaviy ishlarni boshqarish uchun Bagʻdoddan ketdi. Biroq, 917-yilda Banu al-Furot guruhi Bagʻdodda vazirlik lavozimini qayta egallashi bilan ikkala amaldor ham oʻz lavozimlaridan chetlatildi[1][2].
Shundan soʻng, Muhammad nafaqaga chiqib, Misr poytaxti Fustat shahrida yashay boshladi. Oila viloyat moliyasini boshqarish orqali allaqachon katta boylik toʻplagan boʻlsa-da, Muhammad uni yanada koʻpaytirishda davom etdi. Shu bilan birga, 913-yildan 934-yilgacha har yili haj safariga borib, oʻzining diniy taqvodorligini oshkora namoyon qildi. Shuningdek, muqaddas Makka va Madina shaharlariga hamda ularning aholisiga saxiylik bilan sovgʻalar ulashdi[1][3]. Fotimiylarning Misrga ikkinchi bosqini paytida al-Mazoraiy Fotimiylar qoʻmondoni va valiahd al-Qoim bilan yozishmalar olib borib, uni Fustat garnizonining ahvoli toʻgʻrisida muntazam ravishda xabardor qilib turgan. Al-Qoim garnizonning zaifligiga qaramay, shaharga hujum qilmagani sababli, ehtimol al-Mazoraiy ikki tomonlama oʻyin olib borgan boʻlishi mumkin. U Iroqdan yangi Abbosiy qoʻshinlari yetib kelguncha hujumni kechiktirishga uringan boʻlsa kerak[4][5].
Al-Mazoraiy 930-yilda doʻstik Takin al-Xazariy noibligi davrida Misr moliyasi boshqaruvchisi lavozimiga qayta tayinlandi. Biroq, 933-yilda Takinning vafotidan soʻng, lavozimini yana qoʻldan boy berdi[1][2]. Takinning vafotidan soʻng Misrni qamrab olgan guruhlararo kelishmovchiliklarda Muhammad muhim rol oʻynab, Takinning oʻgʻli Muhammadga qarshi turdi. 935-yilda Abbosiylar vaziri Abulfath al-Fadl (Banu al-Furot oilasi aʼzosi) Muhammad ibn Tugʻjni Misr noibi etib tayinladi. Ibn Tugʻj Muhammad bilan munosabatlarni yaxshilashga urinib, doʻstona kelishuvga erishishga harakat qilgan boʻlsa-da, Muhammad tayinlovni tan olishdan bosh tortib, Misr hokimiyatini qoʻlga olishiga toʻsqinlik qilishga urindi. Biroq, Muhammadning askarlari jangsiz Ibn Tugʻj tomoniga oʻtib ketishdi[1][6].
935-yil avgust oyida Ibn Tugʻj Fustatga kirgach, Muhammad yashirinishga majbur boʻldi. Biroq, 937-yilda Abulfath al-Fadlning oʻzi Bagʻdodni tark etib, Misrga kelgach, al-Mazoraiylar qamoqqa olinib, Muhammad oʻz boyligining katta qismini davlat xazinasiga topshirishga majbur boʻldi[1][7]. 939-yilda Abulfath al-Fadl vafot etganidan soʻng, Muhammad qamoqdan ozod qilindi. Koʻp oʻtmay, Ixshidiylar saroyida oʻzining afvvalgi mavqei va nufuzini tiklashga muvaffaq boʻldi. 946-yilda Ibn Tugʻj vafot etganda Muhammad Ibn Tugʻjning voyaga yetmagan oʻgʻli Unujurga amalda vasiylik qilish uchun yetarli darajada kuchga ega edi. Biroq, koʻp oʻtmay Abulfath al-Fadlning oʻgʻli Jaʼfar uyushtirgan davlat toʻntarishida agʻdarilib, qamoqqa olindi[1][7]. Muhammad 947-yilda yangi hukmdor Kafur tomonidan ozod etilib, yana oddiy hayotga qaytdi. 957-yil 16-yanvarda vafot etishi bilan al-Mazoraiy sulolasi ham barham topdi[1][7].
Manbalar
Adabiyotlar
- Bianquis, Thierry „Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969“, . The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998 — 86–119-bet. ISBN 0-521-47137-0.
- Gottschalk, H. L. (1986). "al-Mād̲h̲arāʾī". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume V: Khe–Mahi (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 953. ISBN 978-90-04-07819-2. https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_4729.
- Halm, Heinz. Das Reich des Mahdi: Der Aufstieg der Fatimiden (de). Munich: C. H. Beck, 1991. ISBN 978-3-406-35497-7.
- Lev, Yaacov (1988). "The Fāṭimids and Egypt 301–358/914–969". Arabica 35 (2): 186–196. doi:10.1163/157005888X00332.