Abduljabbor al-Hamadoniy
Abulhasan Abduljabbor ibn Ahmad ibn Xalil ibn Abdulloh Hamadoniy Asadobodiy (935-yil — 1025-yil) fors Moʻtaziliy ilohiyotshunos, faqih va hadis olimi boʻlib, u Buvayhiylar sulolasining bosh qozisi — Qozil quzzoti sifatida yodga olinadi. U, shuningdek, Shofi’iy mazhabi izdoshlaridan biri boʻlgani rivoyat qilinadi[1][2]. Abduljabbor „al-Jabborning quli“ degan maʼnoni anglatadi[3]. Ibn Subkiyning qayd etishicha, muʼtaziliylar uni „Qozil quzzot“ (قاضي القضاة) deb ataydilar va bu unvonni boshqa hech kimga bermaydilar[4].
Abduljabbor Hamadon yaqinidagi Asadobodda tugʻilgan. U avval Bagʻdodda yashagandi, soʻngra hijriy 367-yil/ milodiy 978-yilda u yerning hokimi, muʼtaziliy ilohiyot harakatining sodiq tarafdori boʻlgan Sohib ibn Abbod tomonidan Ray shahriga taklif etilgan. U viloyatning bosh qozisi etib tayinlandi. 995-yilda ibn Abbod vafotidan soʻng, Abduljabbor oʻz marhum homiysi haqida aytgan hurmatsiz soʻzi sabab Faxr ad-Davla — buyiy amiri tomonidan lavozimidan olinib, hibsga olindi. U keyinchalik hijriy 415-yil/1025-yilda vafot etgan[5].
Qozikalon Abduljabborning eng mashxur asari — Kitob al-mugʻni fi abvob at-tavhid va-l-adl („yakkalik va adolat boblari boʻyicha mukammal kitob“), qisqartirib al-Mugʻni deb ham yuritiladi, yigirma jildlik, muʼtaziliy ilohiyotga oid keng qamrovli „summa“ janridagi asari boʻlib, koʻlami jihatidan Avliyo Foma Akvinskiyning Summa Theologica va Summa Contra Gentiles asarlariga tenglashtiriladi[1]. Unda moʻtaziliy taʼlimot Xudoning yagonaligi (tavhid) va Uning adolati (adl) degan ikki asosiy boʻlim ostida bayon etilgan. U ash’ariylar tomonidan Allohning azaliy kalomi bilan Qur’onning yaratilgan lafzlari oʻrtasida farq qoʻyilishi Allohning irodasini anglab boʻlmas holga keltiradi, deb hisoblagan[6]. U va uning moʻtaziliy doirasi Ibn Sino (Gʻarbda Avitsenna nomi bilan mashhur)ning zamondoshlari boʻlgan[7].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Martin, Richard; Woodward, Mark; Atmaja, Dwi. Defenders of Reason in Islam: Mu'tazilism from Medieval School to Modern Symbol. Oneworld, 1997 — 49-bet.
- ↑ Jane Dammen McAuliffe. Encyclopaedia of the Qurʼān. 2003, volume 3. Page 439. Article by Claude Gilliot.
- ↑ Juan Eduardo Campo. Encyclopedia of Islam (2009). Page 515. "The Quran states, „The most beautiful names belong to God (Allah) so call on him by them; but shun such men as use profanity in his names: for what they … of God), Abd al-Salam (Servant of Peace), or Abd al-Jabbar (Servant of the Powerful).“
- ↑ Subki, Tabaqat al-Shafi’iyah: Page 220
- ↑ Reynolds, Gabriel Said (2005). "The Rise and Fall of Qadi ʿAbd al-Jabbar". International Journal of Middle East Studies 37 (1): 3–18. ISSN 0020-7438. https://www.jstor.org/stable/3880079.
- ↑ „Views on human freedom: Mu’tazilites and Asharites“ (en-GB). BBC Bitesize. Qaraldi: 2025-yil 24-aprel.
- ↑ Ruffus, Anthony; McGinnis, Jon (2015-01-28). "Willful Understanding: Avicenna’s Philosophy of Action and Theory of the Will" (PDF). Archiv für Geschichte der Philosophie 97 (2): 160-195. doi:10.1515/agph-2015-0007. ISSN 0003-9101. https://irl.umsl.edu/philosophy-faculty/7/.