Zargarlik: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Zargarlik''' ([[Fors tili|Fors]]<nowiki/>cha: "Zargar" - "Oltin bilan ishlovchi ishchi") — [[badiiy sanoat|badiiy]] [[hunarmandlik]] soxasi, [[oltin]], [[kumush]], [[mis]], [[qalay]] kabi [[rangli metallar]]dan [[zeb-ziynat buyumlari|zeb-ziynat buyumlari]] ([[taqinchoqlar]]), [[bezak]] buyumlari yasash kasbi. Zargarlar bezak buyumlari tayyorlashda | '''Zargarlik''' ([[Fors tili|Fors]]<nowiki/>cha: "Zargar" - "Oltin bilan ishlovchi ishchi") — [[badiiy sanoat|badiiy]] [[hunarmandlik]] soxasi, [[oltin]], [[kumush]], [[mis]], [[qalay]] kabi [[rangli metallar]]dan [[zeb-ziynat buyumlari|zeb-ziynat buyumlari]] ([[taqinchoqlar]]), [[bezak]] buyumlari yasash kasbi. Zargarlar bezak buyumlari tayyorlashda qoʻyish, [[bolgʻalash|bolgʻalab]] (zarb berib) yasash, [[hal]]lash ([[zarhal|oltin va kumush suvi]] yuritish), [[oʻyma|oʻyib]] yoki [[boʻrtma naqsh|boʻrttirib naqsh]] yasash, [[bosma]], [[zigʻirak]], [[sovotkori]], [[qolipaki]], [[shabaka]] kabi usullardan keng foydalanadi. [[Qimmatbaho toshlar]] ([[gavhar]], [[feruza]], [[dur]], hatsik va boshqalar)ga ishlov berib, zargarlik buyumlari ([[bargak]], [[bibishak]], [[bilaguzuk]], [[bozuband]], bozgardon, [[boldoq|boldoq]], [[buloqi]], [[boʻyintumor]], [[gajak]], [[duotuzi]], [[jevak]], [[jigʻa]], [[zarkokil]], zebigar [[Alisher Navoiy]]ning "Xamsa" [[asar]]iga ishlangan [[zarvaraq]] ([[Hirot]], [[1492]]—[[1493]] yillar; [[xattotlik|xattot]] [[Sultonali Mashhadiy]], [[muzahhib]] Mavlono Yoriy. [[Rossiya milliy kutubxonasi|Sankt-Peterburg Davlat xalq kutubxonasi]] [[qoʻlyozma]]lar fondida saqlanadi). | ||
=== Zargarlik === | === Zargarlik === | ||
yaratilgan. | yaratilgan. | ||
Arxeologik topilmalar zargarlik qadimdan mavjudligini koʻrsatadi. [[Qadimgi Misr]], [[qadimgi Yunoniston|Yunoniston]], [[Eron]], [[Xitoy]] zargarlari zargarlik buyumlari tayyorlashda [[marjon]], [[nefrit]], [[kahrabo]] va boshqalardan keng foydalangan. [[Yevropa]]da, ayniqsa, [[roman uslubi|roman]] va [[gotika]] davrida ([[XII asr]]—[[XV asr]]lar) zargarlik [[sanʼat]]i yuksak pogʻonaga koʻtarilgan, zargarlikning yangi usul va [[uslub]]lari vujudga kelgan. [[Oʻzbekiston Respublikasi]]ning koʻpgina [[muzey]]larida saqlanayotgan topilmalar respublika hududida ([[Yunon-Baqtriya podsholigi]], [[Mil. av. III asr|mil. av. III]]—[[mil. av. II asr|II asr]]; [[Qadimgi Xorazm]], asosan, mil. av. I ming yillik oʻrtalaridan Xorazmda zargarlarning obrosi | Arxeologik topilmalar zargarlik qadimdan mavjudligini koʻrsatadi. [[Qadimgi Misr]], [[qadimgi Yunoniston|Yunoniston]], [[Eron]], [[Xitoy]] zargarlari zargarlik buyumlari tayyorlashda [[marjon]], [[nefrit]], [[kahrabo]] va boshqalardan keng foydalangan. [[Yevropa]]da, ayniqsa, [[roman uslubi|roman]] va [[gotika]] davrida ([[XII asr]]—[[XV asr]]lar) zargarlik [[sanʼat]]i yuksak pogʻonaga koʻtarilgan, zargarlikning yangi usul va [[uslub]]lari vujudga kelgan. [[Oʻzbekiston Respublikasi]]ning koʻpgina [[muzey]]larida saqlanayotgan topilmalar respublika hududida ([[Yunon-Baqtriya podsholigi]], [[Mil. av. III asr|mil. av. III]]—[[mil. av. II asr|II asr]]; [[Qadimgi Xorazm]], asosan, mil. av. I ming yillik oʻrtalaridan Xorazmda zargarlarning obrosi boʻlgan va hurmat qilingan) Zargarlik rivoj topganini koʻrsatadi. [[Buxoro]], [[Samarqand]], [[Toshkent]], [[Xiva]], [[Qoʻqon]], [[Shahrisabz]] va boshqa [[shahar]]larda zargarlik [[rivojlanish|rivojlangan]]. [[XIX asr]] oxiri [[XX asr]] boshida oʻziga xos ishlanishi, shakli, bezaklari, [[xususiyat]]lari bilan bir-biridan farq qilgan xilma-xil zargarlik buyumlari keng tarqalgan, ziynat buyumlari toʻplamlari vujudga kelgan. Asrlar osha [[avlod]]dan avlodga oʻtib kelayotgan zargarlik sanʼati [[XX asr]] boshlarida [[inqiroz]]ga yuz tutdi, [[xalq]] [[usta]]larining soni qisqara boshladi. Ustalarga qimmatbaho [[xom ashyo]]lardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmadi. Zargarlik fkalarida [[ijod]] qilgan usta zargarlar ish [[jarayon]]ida asta-sekinlik bilan mavjud [[anʼana]]lardan yiroqlasha bordilar. Natijada ular tomonidan ishlab chiqarilgan buyumlarning shakl-shamoyili oʻzgarib "[[eklektizm|eklektik]]" manzarani yuzaga keltirdi va baʼzi anʼanalarni butkul yoʻqolishiga olib keddi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng zargarlik sanʼati jonlandi. Qimmatbaho metall materiallardan foydalanishga imkon yaratildi. | ||
Ijod qilayotgan ustalar, asosan, 2 yoʻnalishda: mahalliy zargarlik unutilib borayotgan, anʼanalarni qayta tiklash va anʼanaviy zamonaviy uslubda zargarlik buyumlari yaratish ustida ijod qilmoqdalar. Anʼanaviy zargarlik buyumlari — [[tumor]]lar, isirgʻalardan "uch koʻzacha", "[[oy (tabiiy yoʻldosh)|oy]] [[boldoq]]", "er bidor", "qashqarboldoq" va b. yaratildi. Ustalardan [[Dadamuhamedov Fasihiddin Gʻulomovich|Dadamuhamedovlar]] [[sulola]]si, G. Yoʻldosheva, R. Muhametshin, M. Nozirxonov, Sh. Nizomov, I. Olimov, G. Tosheva va boshqalar zargarlik anʼanalarini oʻrganish, rivojlantirish va yangi yoʻnalishlarni kashf etish borasida qator ishlarni amalga oshirdilar. Buxoro, Xorazm, Surxondaryo va boshqa zargarlik maktablarning ayrim chizgilari birbiriga uygunlashtirilib, yangi zamonaviy zargarlik buyumlari yaratilmoqda. A. Ulumbekovaning "Ayol" (1998), "Afrika" (1999), "Baliqcha" (1999); E. Gostevning "Parvoz" (1998) asarlari, R. Muhametshin ijodiy namunalari ("Hayot daraxti", 1993; Bilaguzuklar: ilon shaklidagi bilaguzuk ([[Baqtriya]], mil. av. III asr); [[soat (asbob)|soat]]li bilaguzuk (XX asr). | Ijod qilayotgan ustalar, asosan, 2 yoʻnalishda: mahalliy zargarlik unutilib borayotgan, anʼanalarni qayta tiklash va anʼanaviy zamonaviy uslubda zargarlik buyumlari yaratish ustida ijod qilmoqdalar. Anʼanaviy zargarlik buyumlari — [[tumor]]lar, isirgʻalardan "uch koʻzacha", "[[oy (tabiiy yoʻldosh)|oy]] [[boldoq]]", "er bidor", "qashqarboldoq" va b. yaratildi. Ustalardan [[Dadamuhamedov Fasihiddin Gʻulomovich|Dadamuhamedovlar]] [[sulola]]si, G. Yoʻldosheva, R. Muhametshin, M. Nozirxonov, Sh. Nizomov, I. Olimov, G. Tosheva va boshqalar zargarlik anʼanalarini oʻrganish, rivojlantirish va yangi yoʻnalishlarni kashf etish borasida qator ishlarni amalga oshirdilar. Buxoro, Xorazm, Surxondaryo va boshqa zargarlik maktablarning ayrim chizgilari birbiriga uygunlashtirilib, yangi zamonaviy zargarlik buyumlari yaratilmoqda. A. Ulumbekovaning "Ayol" (1998), "Afrika" (1999), "Baliqcha" (1999); E. Gostevning "Parvoz" (1998) asarlari, R. Muhametshin ijodiy namunalari ("Hayot daraxti", 1993; Bilaguzuklar: ilon shaklidagi bilaguzuk ([[Baqtriya]], mil. av. III asr); [[soat (asbob)|soat]]li bilaguzuk (XX asr). | ||
"Togʻ irmogʻi", (2001) oʻzining bezakdorligi, tasvirining nozikligi hamda xalq sanʼatining mumtoz | "Togʻ irmogʻi", (2001) oʻzining bezakdorligi, tasvirining nozikligi hamda xalq sanʼatining mumtoz naʼmunalari asosida yaratilishi bilan farqlanadi. Hozirgi kunda usta — zargarlar bilan bir qatorda bir necha birlashmalar — "Fonon" va "Kumush" birlashmasi, "Hyp" davlat zargarlik markazi, "Musavvir", "Usta zoda" kabi markazlar ham ichki bozorni Z. buyumlari bilan toʻldirmoqda. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining tashabbusi bilan Toshkentda [[2001-yil]] [[aprel]]da "Zargarlik — 2000", 2002-yil aprelda "Zargarlik — 2002" xalqaro [[koʻrgazma]]lari namoyishi oʻtkazildi. Ushbu koʻrgazmada koʻpgina davlatlarning zargar ustalari oʻz asarlari bilan qatnashdi (yana qarang [[Zargarlik sanoati]]); 2) bozorda zargar ustalarning doʻkonlari joylashgan rasta yoki mahalla. Ad.: Faxretdinova D. A., Yuvelirnoye iskusstvo Oʻzbekistana, T., 1988.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 21-noyabr, 13:27 dagi (joriy) koʻrinishi
Zargarlik (Forscha: "Zargar" - "Oltin bilan ishlovchi ishchi") — badiiy hunarmandlik soxasi, oltin, kumush, mis, qalay kabi rangli metallardan zeb-ziynat buyumlari (taqinchoqlar), bezak buyumlari yasash kasbi. Zargarlar bezak buyumlari tayyorlashda qoʻyish, bolgʻalab (zarb berib) yasash, hallash (oltin va kumush suvi yuritish), oʻyib yoki boʻrttirib naqsh yasash, bosma, zigʻirak, sovotkori, qolipaki, shabaka kabi usullardan keng foydalanadi. Qimmatbaho toshlar (gavhar, feruza, dur, hatsik va boshqalar)ga ishlov berib, zargarlik buyumlari (bargak, bibishak, bilaguzuk, bozuband, bozgardon, boldoq, buloqi, boʻyintumor, gajak, duotuzi, jevak, jigʻa, zarkokil, zebigar Alisher Navoiyning "Xamsa" asariga ishlangan zarvaraq (Hirot, 1492—1493 yillar; xattot Sultonali Mashhadiy, muzahhib Mavlono Yoriy. Sankt-Peterburg Davlat xalq kutubxonasi qoʻlyozmalar fondida saqlanadi).
Zargarlik
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tillaqosh (Toshkent, 1880-yil); Dalvarzintepadan topilgan boʻyin taqinchogʻi (pektoral, mil. av. I asr) don, zulf, isirgʻa, kokil, oyboldoq, osmatuzi, sanchok, tavq, tillabargak, tilla tuzi, tillaqosh, turunj,
yaratilgan.
Arxeologik topilmalar zargarlik qadimdan mavjudligini koʻrsatadi. Qadimgi Misr, Yunoniston, Eron, Xitoy zargarlari zargarlik buyumlari tayyorlashda marjon, nefrit, kahrabo va boshqalardan keng foydalangan. Yevropada, ayniqsa, roman va gotika davrida (XII asr—XV asrlar) zargarlik sanʼati yuksak pogʻonaga koʻtarilgan, zargarlikning yangi usul va uslublari vujudga kelgan. Oʻzbekiston Respublikasining koʻpgina muzeylarida saqlanayotgan topilmalar respublika hududida (Yunon-Baqtriya podsholigi, mil. av. III—II asr; Qadimgi Xorazm, asosan, mil. av. I ming yillik oʻrtalaridan Xorazmda zargarlarning obrosi boʻlgan va hurmat qilingan) Zargarlik rivoj topganini koʻrsatadi. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xiva, Qoʻqon, Shahrisabz va boshqa shaharlarda zargarlik rivojlangan. XIX asr oxiri XX asr boshida oʻziga xos ishlanishi, shakli, bezaklari, xususiyatlari bilan bir-biridan farq qilgan xilma-xil zargarlik buyumlari keng tarqalgan, ziynat buyumlari toʻplamlari vujudga kelgan. Asrlar osha avloddan avlodga oʻtib kelayotgan zargarlik sanʼati XX asr boshlarida inqirozga yuz tutdi, xalq ustalarining soni qisqara boshladi. Ustalarga qimmatbaho xom ashyolardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmadi. Zargarlik fkalarida ijod qilgan usta zargarlar ish jarayonida asta-sekinlik bilan mavjud anʼanalardan yiroqlasha bordilar. Natijada ular tomonidan ishlab chiqarilgan buyumlarning shakl-shamoyili oʻzgarib "eklektik" manzarani yuzaga keltirdi va baʼzi anʼanalarni butkul yoʻqolishiga olib keddi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng zargarlik sanʼati jonlandi. Qimmatbaho metall materiallardan foydalanishga imkon yaratildi.
Ijod qilayotgan ustalar, asosan, 2 yoʻnalishda: mahalliy zargarlik unutilib borayotgan, anʼanalarni qayta tiklash va anʼanaviy zamonaviy uslubda zargarlik buyumlari yaratish ustida ijod qilmoqdalar. Anʼanaviy zargarlik buyumlari — tumorlar, isirgʻalardan "uch koʻzacha", "oy boldoq", "er bidor", "qashqarboldoq" va b. yaratildi. Ustalardan Dadamuhamedovlar sulolasi, G. Yoʻldosheva, R. Muhametshin, M. Nozirxonov, Sh. Nizomov, I. Olimov, G. Tosheva va boshqalar zargarlik anʼanalarini oʻrganish, rivojlantirish va yangi yoʻnalishlarni kashf etish borasida qator ishlarni amalga oshirdilar. Buxoro, Xorazm, Surxondaryo va boshqa zargarlik maktablarning ayrim chizgilari birbiriga uygunlashtirilib, yangi zamonaviy zargarlik buyumlari yaratilmoqda. A. Ulumbekovaning "Ayol" (1998), "Afrika" (1999), "Baliqcha" (1999); E. Gostevning "Parvoz" (1998) asarlari, R. Muhametshin ijodiy namunalari ("Hayot daraxti", 1993; Bilaguzuklar: ilon shaklidagi bilaguzuk (Baqtriya, mil. av. III asr); soatli bilaguzuk (XX asr).
"Togʻ irmogʻi", (2001) oʻzining bezakdorligi, tasvirining nozikligi hamda xalq sanʼatining mumtoz naʼmunalari asosida yaratilishi bilan farqlanadi. Hozirgi kunda usta — zargarlar bilan bir qatorda bir necha birlashmalar — "Fonon" va "Kumush" birlashmasi, "Hyp" davlat zargarlik markazi, "Musavvir", "Usta zoda" kabi markazlar ham ichki bozorni Z. buyumlari bilan toʻldirmoqda. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining tashabbusi bilan Toshkentda 2001-yil aprelda "Zargarlik — 2000", 2002-yil aprelda "Zargarlik — 2002" xalqaro koʻrgazmalari namoyishi oʻtkazildi. Ushbu koʻrgazmada koʻpgina davlatlarning zargar ustalari oʻz asarlari bilan qatnashdi (yana qarang Zargarlik sanoati); 2) bozorda zargar ustalarning doʻkonlari joylashgan rasta yoki mahalla. Ad.: Faxretdinova D. A., Yuvelirnoye iskusstvo Oʻzbekistana, T., 1988.[1]
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |