Занг

Занг - темир оксиди, одатда сув ёки ҳаво намлигининг каталитик иштирокида темир ва кислороднинг реаксияси натижасида ҳосил бўлган қизил-жигарранг оксид. Занг сувли темир (ИИИ) оксиди (Фе2О3 · нҲ2О) ва темир (ИИИ) оксиди-гидроксиди (ФеО(ОҲ), Фе(ОҲ)3) дан иборат ва одатда тозаланган темирнинг коррозияси билан боғлиқ.
Етарли вақт ҳисобга олинса, сув ва кислород иштирокида ҳар қандай темир массаси охир-оқибат бутунлай зангга айланиши мумкин. Юзаки занг одатда хиралашган ва мўрт бўлиб, унинг остидаги темирни ҳимоя қилмайди. Занглаш - бу элементар темир ва унинг пўлат каби қотишмаларининг коррозияси учун умумий атама. Кўпгина бошқа металлар ҳам худди шундай коррозия ҳодисасига учрайди, аммо ҳосил бўлган оксидлар одатда "занг" деб номланмайди.[1]
Зангнинг бир неча шакллари ҳам ташқи кўриниши, ҳам спектроскопия билан ажралиб туради ва турли шароитларда ҳосил бўлади.[2] Зангнинг бошқа шаклларига кислородсиз муҳитда темир ва хлорид ўртасидаги реаксиялар натижаси киради. Яшил занг ҳосил қилувчи сув ости бетон устунларида ишлатиладиган арматура бунга мисолдир. Гарчи занглаш одатда темирнинг салбий томони бўлса-да, “барқарор занг” деб номланувчи зангнинг ўзига хос шакли жисмнинг юқори қисмида юпқа занг қопламига эга бўлишига олиб келади. Агар паст нисбий намликда сақланса, "барқарор" қатламни қуйида жойлашган темирни ҳимоя қилади.[3]
Кимёвий реаксиялар


Занг - темир оксиди ва гидроксидлари тўпламининг умумий номи [4], темир ёки темир моддаси бўлган баъзи қотишмалар узоқ вақт давомида кислород ва намлик таъсирида бўлганда пайдо бўлади. Вақт ўтиши билан,кислород металл билан қўшилиб, занг деб аталадиган янги бирикмаларни ҳосил қилади. Гарчи зангни одатда "оксидланиш" деб аташ мумкин бўлса-да, бу атама анча умумий бўлиб, реаксиянинг бир қисми сифатида электронларнинг йўқолиши ёки оксидланиш даражасининг ошиши билан боғлиқ кўплаб жараёнларни тавсифлайди. Бу реаксияларнинг энг машҳури кислородни ўз ичига олади, шунинг учун "оксидланиш" деб аталади. "Занг" ва "занглаш" атамалари фақат темир ва ундан ҳосил бўлган маҳсулотларнинг оксидланишини англатади. Кўпгина бошқа оксидланиш реаксиялари мавжуд бўлиб, улар темирни ўз ичига олмайди ёки занг ҳосил қилмайди. Фақат темир ёки темир ўз ичига олган қотишмалар занглаши мумкин. Бироқ, бошқа металлар ҳам худди шундай тарзда коррозия ҳодисасига учрайди.
Занглаш жараёнининг асосий катализатори сувдир. Темир ёки пўлатнинг тузилиши қаттиқ бўлиб кўриниши мумкин, аммо сув молекулалари ҳар қандай очиқ металлнинг микроскопик чуқурлари ва ёриқларига кириб бориши мумкин. Сув молекулаларида мавжуд бўлган водород атомлари бошқа элементлар билан қўшилиб, кислоталарни ҳосил қилиши мумкин, бу эса охир-оқибат кўпроқ металл таъсирлашишига олиб келади. Агар тузли сувда бўлгани каби хлорид ионлари мавжуд бўлса, коррозия ҳодисаси тезроқ содир бўлади. Шу билан бирга, кислород атомлари металл атомлари билан бирлашиб, оксид бирикмасини ҳосил қилади. Атомлар бирлашганда, улар металлни заифлаштиради, ҳамда металл структураси мўртлашади ва майдаланади.
Темирнинг оксидланиш реаксияси
Темир сув ва кислород билан таъсирлашганда занглаш ҳодисаси кузатилади.[4] Агар туз мавжуд бўлса, масалан, денгиз суви ёки туз пуркагичида, кимёвий реаксиялар натижасида темир тезроқ занглайди. Темир металига тоза сув ёки қуруқ кислород нисбатан таъсир қилмайди. Темир оксиди қатламининг зангга айланиши иккита модданинг, одатда кислород ва сувнинг биргаликдаги таъсиридан келиб чиқади.
Коррозия ҳодисасига содир бўладиган эритмалардан бири сувдаги олтингугурт диоксиди ва карбонат ангидриддир. Бундай коррозия шароитида темир гидроксидининг бир неча турлари ҳосил бўлади. Темир оксидларидан фарқли ўлароқ, гидроксидлар қуйма металлга ёпишмайди. Улар ҳосил бўлиши ва сиртдан парчаланиши натижасида янги темир пайдо бўлади ва коррозия жараёни бутун темир истеъмол қилинмагунча ёки тизимдаги кислород, сув, карбонат ангидрид ёки олтингугурт диоксиди бутунлай чиқариб ташланмагунча давом этади.[5]
Темир занглаганда, оксидлар асл металлга қараганда кўпроқ ҳажмни эгаллайди; бу кенгайиш темирдан ясалган тузилмаларга зарар етказадиган улкан кучларни келтириб чиқариши мумкин.
Боғланган реаксиялар
Темирнинг занглаши электрокимёвий жараён бўлиб, электронларнинг темирдан кислородга ўтиши билан бошланади.[6] Темир қайтарувчи воситадир (электронларни беради), кислород эса оксидловчи воситадир (электронларни олади). Коррозия тезлигига сув таъсир қилади ва электролитлар томонидан тезлаштирилади. Асосий реаксия кислороднинг қайтарилишидир:
- О2 + 4э− + 2Ҳ2О → 4 ОҲ−
У гидроксид ионларини ҳосил қилганлиги сабабли, бу жараёнга кислоталик муҳит кучли таъсир қилади. Худди шундай, кўпчилик металларнинг кислород билан коррозияси паст пҲ (юқори кислоталик муҳит)да тезлашади. Юқоридаги реаксия учун электронларни темирнинг оксидланишини таъмирлайди:
- Фе → Фе 2+ + 2 э -
Қуйидаги оксидланиш-қайтарилиш реаксияси сув иштирокида ҳам содир бўлади ва занг пайдо бўлиши учун жуда муҳимдир:
- 4 Фе2+ + О2 → 4 Фе3+ + 2 О2−
Бундан ташқари, қуйидаги кўп босқичли кислота-асос реаксиялари занг ҳосил бўлишига таъсир қилади:
- Фе2+ + 2 Ҳ2О ⇌ Фе(ОҲ)2 + 2 Ҳ+ Фе3+ + 3 Ҳ2О ⇌ Фе(ОҲ)3 + 3 Ҳ+
қуйидаги сувсизланиш мувозанатлари каби:
- Фе(ОҲ)2 ⇌ ФеО + Ҳ2О Фе(ОҲ)3 ⇌ ФеО(ОҲ) + Ҳ2О 2 ФеО(ОҲ) ⇌ Фе2О3 + Ҳ2О
Юқоридаги тенгламалардан кўриниб турибдики, коррозия маҳсулотлари сув ва кислород мавжудлиги билан боғлиқ. Чекланган эриган кислород темир (ИИ) ўз ичига олган материалларни, жумладан ФеО ва магнетитни (Фе3О4) ҳосил қилади Юқори кислород консентрацияси Фе (ОҲ) 3−хОх⁄2 номинал формулалари бўлган темир материалларни ҳосил қилади. Зангнинг табиати вақт ўтиши билан ўзгаради, бу қаттиқ моддаларнинг реаксияларининг секин тезлигини акс эттиради.[4]
Бундан ташқари, бу мураккаб жараёнлар занг ҳосил бўлишини тезлаштирадиган электролитлар бўлиб хизмат қилувчи Cа2+ каби бошқа ионларнинг мавжудлиги билан ўзгариши мумкин.
Занглашнинг бошланишини лаборатория шароитида ферроксил индикатор эритмаси ёрдамида ҳам аниқлаш мумкин. Эритма ҳам Фе2+ ионларини, ҳам гидроксил ионларини аниқлайди. Фе2+ ионлари ва гидроксил ионларининг ҳосил бўлиши мос равишда кўк ва пушти доғлар билан кўрсатилган.
Олдини олиш
Темир ва пўлатдан ясалган буюмларнинг кенг қўлланилиши ва аҳамияти туфайли зангнинг олдини олиш ёки секинлаштириш бир қатор ихтисослашган технологияларда асосий иқтисодий фаолиятнинг асоси ҳисобланади. Усулларнинг қисқача шарҳи бу ерда келтирилган; батафсил ёритиш учун ўзаро ҳавола қилинган мақолаларга қаранг.
Занг ҳаво ва сув ўтказувчан, шунинг учун занг қатлами остидаги ички металл темир занглашда давом этади. Шундай қилиб, зангнинг олдини олиш занг шаклланишига тўсқинлик қиладиган қопламаларни талаб қилади.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |
- ↑ „Руст, н.1 анд адж.“ (эн). ОЭД Онлине. Охфорд Университй Пресс (2018-йил 1-июн). Қаралди: 2018-йил 7-июл.
- ↑ „Интервиэw, Давид Дес Мараис“. НАСА (2003). 2007-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Анкерсмит. „Руст Невер Слеэпс: Реcогнизинг Металс анд Тҳеир Cорросион Продуcц“. депотwижзер. Паркс Cанада. 2016-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 23-июл.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 „Охидатион Редуcтион Реаcтионс“. Боднер Ресеарч Wеб. Қаралди: 2020-йил 28-апрел.
- ↑ Ҳоллеман, А. Ф.. Инорганиc Чемистрй. Сан Диэго: Аcадемиc Пресс, 2001. ИСБН 0-12-352651-5.
- ↑ Грäфен, Ҳ.; Ҳорн, Э. М.; Счлеcкер, Ҳ.; Счиндлер, Ҳ. (2000). Уллманн'с Энcйcлопедиа оф Индустриал Чемистрй. Wилей-ВCҲ. дои:10.1002/14356007.б01_08. ИСБН 3527306730.