Zang: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 21-noyabr, 13:25 dagi (joriy) koʻrinishi

Zang - temir oksidi, odatda suv yoki havo namligining katalitik ishtirokida temir va kislorodning reaksiyasi natijasida hosil boʻlgan qizil-jigarrang oksid. Zang suvli temir (III) oksidi (Fe2O3 · nH2O) va temir (III) oksidi-gidroksidi (FeO(OH), Fe(OH)3) dan iborat va odatda tozalangan temirning korroziyasi bilan bogʻliq.
Yetarli vaqt hisobga olinsa, suv va kislorod ishtirokida har qanday temir massasi oxir-oqibat butunlay zangga aylanishi mumkin. Yuzaki zang odatda xiralashgan va moʻrt boʻlib, uning ostidagi temirni himoya qilmaydi. Zanglash - bu elementar temir va uning poʻlat kabi qotishmalarining korroziyasi uchun umumiy atama. Koʻpgina boshqa metallar ham xuddi shunday korroziya hodisasiga uchraydi, ammo hosil boʻlgan oksidlar odatda "zang" deb nomlanmaydi.[1]
Zangning bir necha shakllari ham tashqi koʻrinishi, ham spektroskopiya bilan ajralib turadi va turli sharoitlarda hosil boʻladi.[2] Zangning boshqa shakllariga kislorodsiz muhitda temir va xlorid oʻrtasidagi reaksiyalar natijasi kiradi. Yashil zang hosil qiluvchi suv osti beton ustunlarida ishlatiladigan armatura bunga misoldir. Garchi zanglash odatda temirning salbiy tomoni boʻlsa-da, “barqaror zang” deb nomlanuvchi zangning oʻziga xos shakli jismning yuqori qismida yupqa zang qoplamiga ega boʻlishiga olib keladi. Agar past nisbiy namlikda saqlansa, "barqaror" qatlamni quyida joylashgan temirni himoya qiladi.[3]
Kimyoviy reaksiyalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zang - temir oksidi va gidroksidlari toʻplamining umumiy nomi [4], temir yoki temir moddasi boʻlgan baʼzi qotishmalar uzoq vaqt davomida kislorod va namlik taʼsirida boʻlganda paydo boʻladi. Vaqt oʻtishi bilan,kislorod metall bilan qoʻshilib, zang deb ataladigan yangi birikmalarni hosil qiladi. Garchi zangni odatda "oksidlanish" deb atash mumkin boʻlsa-da, bu atama ancha umumiy boʻlib, reaksiyaning bir qismi sifatida elektronlarning yoʻqolishi yoki oksidlanish darajasining oshishi bilan bogʻliq koʻplab jarayonlarni tavsiflaydi. Bu reaksiyalarning eng mashhuri kislorodni oʻz ichiga oladi, shuning uchun "oksidlanish" deb ataladi. "Zang" va "zanglash" atamalari faqat temir va undan hosil boʻlgan mahsulotlarning oksidlanishini anglatadi. Koʻpgina boshqa oksidlanish reaksiyalari mavjud boʻlib, ular temirni oʻz ichiga olmaydi yoki zang hosil qilmaydi. Faqat temir yoki temir oʻz ichiga olgan qotishmalar zanglashi mumkin. Biroq, boshqa metallar ham xuddi shunday tarzda korroziya hodisasiga uchraydi.
Zanglash jarayonining asosiy katalizatori suvdir. Temir yoki poʻlatning tuzilishi qattiq boʻlib koʻrinishi mumkin, ammo suv molekulalari har qanday ochiq metallning mikroskopik chuqurlari va yoriqlariga kirib borishi mumkin. Suv molekulalarida mavjud boʻlgan vodorod atomlari boshqa elementlar bilan qoʻshilib, kislotalarni hosil qilishi mumkin, bu esa oxir-oqibat koʻproq metall taʼsirlashishiga olib keladi. Agar tuzli suvda boʻlgani kabi xlorid ionlari mavjud boʻlsa, korroziya hodisasi tezroq sodir boʻladi. Shu bilan birga, kislorod atomlari metall atomlari bilan birlashib, oksid birikmasini hosil qiladi. Atomlar birlashganda, ular metallni zaiflashtiradi, hamda metall strukturasi moʻrtlashadi va maydalanadi.
Temirning oksidlanish reaksiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Temir suv va kislorod bilan taʼsirlashganda zanglash hodisasi kuzatiladi.[4] Agar tuz mavjud boʻlsa, masalan, dengiz suvi yoki tuz purkagichida, kimyoviy reaksiyalar natijasida temir tezroq zanglaydi. Temir metaliga toza suv yoki quruq kislorod nisbatan taʼsir qilmaydi. Temir oksidi qatlamining zangga aylanishi ikkita moddaning, odatda kislorod va suvning birgalikdagi taʼsiridan kelib chiqadi.
Korroziya hodisasiga sodir boʻladigan eritmalardan biri suvdagi oltingugurt dioksidi va karbonat angidriddir. Bunday korroziya sharoitida temir gidroksidining bir necha turlari hosil boʻladi. Temir oksidlaridan farqli oʻlaroq, gidroksidlar quyma metallga yopishmaydi. Ular hosil boʻlishi va sirtdan parchalanishi natijasida yangi temir paydo boʻladi va korroziya jarayoni butun temir isteʼmol qilinmaguncha yoki tizimdagi kislorod, suv, karbonat angidrid yoki oltingugurt dioksidi butunlay chiqarib tashlanmaguncha davom etadi.[5]
Temir zanglaganda, oksidlar asl metallga qaraganda koʻproq hajmni egallaydi; bu kengayish temirdan yasalgan tuzilmalarga zarar yetkazadigan ulkan kuchlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Bogʻlangan reaksiyalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Temirning zanglashi elektrokimyoviy jarayon boʻlib, elektronlarning temirdan kislorodga oʻtishi bilan boshlanadi.[6] Temir qaytaruvchi vositadir (elektronlarni beradi), kislorod esa oksidlovchi vositadir (elektronlarni oladi). Korroziya tezligiga suv taʼsir qiladi va elektrolitlar tomonidan tezlashtiriladi. Asosiy reaksiya kislorodning qaytarilishidir:
- O2 + 4e− + 2H2O → 4 OH−
U gidroksid ionlarini hosil qilganligi sababli, bu jarayonga kislotalik muhit kuchli taʼsir qiladi. Xuddi shunday, koʻpchilik metallarning kislorod bilan korroziyasi past pH (yuqori kislotalik muhit)da tezlashadi. Yuqoridagi reaksiya uchun elektronlarni temirning oksidlanishini taʼmirlaydi:
- Fe → Fe 2+ + 2 e -
Quyidagi oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi suv ishtirokida ham sodir boʻladi va zang paydo boʻlishi uchun juda muhimdir:
- 4 Fe2+ + O2 → 4 Fe3+ + 2 O2−
Bundan tashqari, quyidagi koʻp bosqichli kislota-asos reaksiyalari zang hosil boʻlishiga taʼsir qiladi:
- Fe2+ + 2 H2O ⇌ Fe(OH)2 + 2 H+ Fe3+ + 3 H2O ⇌ Fe(OH)3 + 3 H+
quyidagi suvsizlanish muvozanatlari kabi:
- Fe(OH)2 ⇌ FeO + H2O Fe(OH)3 ⇌ FeO(OH) + H2O 2 FeO(OH) ⇌ Fe2O3 + H2O
Yuqoridagi tenglamalardan koʻrinib turibdiki, korroziya mahsulotlari suv va kislorod mavjudligi bilan bogʻliq. Cheklangan erigan kislorod temir (II) oʻz ichiga olgan materiallarni, jumladan FeO va magnetitni (Fe3O4) hosil qiladi Yuqori kislorod konsentratsiyasi Fe (OH) 3−xOx⁄2 nominal formulalari boʻlgan temir materiallarni hosil qiladi. Zangning tabiati vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradi, bu qattiq moddalarning reaksiyalarining sekin tezligini aks ettiradi.[4]
Bundan tashqari, bu murakkab jarayonlar zang hosil boʻlishini tezlashtiradigan elektrolitlar boʻlib xizmat qiluvchi Ca2+ kabi boshqa ionlarning mavjudligi bilan oʻzgarishi mumkin.
Zanglashning boshlanishini laboratoriya sharoitida ferroksil indikator eritmasi yordamida ham aniqlash mumkin. Eritma ham Fe2+ ionlarini, ham gidroksil ionlarini aniqlaydi. Fe2+ ionlari va gidroksil ionlarining hosil boʻlishi mos ravishda koʻk va pushti dogʻlar bilan koʻrsatilgan.
Oldini olish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Temir va poʻlatdan yasalgan buyumlarning keng qoʻllanilishi va ahamiyati tufayli zangning oldini olish yoki sekinlashtirish bir qator ixtisoslashgan texnologiyalarda asosiy iqtisodiy faoliyatning asosi hisoblanadi. Usullarning qisqacha sharhi bu yerda keltirilgan; batafsil yoritish uchun oʻzaro havola qilingan maqolalarga qarang.
Zang havo va suv oʻtkazuvchan, shuning uchun zang qatlami ostidagi ichki metall temir zanglashda davom etadi. Shunday qilib, zangning oldini olish zang shakllanishiga toʻsqinlik qiladigan qoplamalarni talab qiladi.
Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (Aprel 2024) |
- ↑ „Rust, n.1 and adj.“ (en). OED Online. Oxford University Press (2018-yil 1-iyun). Qaraldi: 2018-yil 7-iyul.
- ↑ „Interview, David Des Marais“. NASA (2003). 2007-yil 13-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Ankersmit. „Rust Never Sleeps: Recognizing Metals and Their Corrosion Products“. depotwijzer. Parks Canada. 2016-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 23-iyul.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 „Oxidation Reduction Reactions“. Bodner Research Web. Qaraldi: 2020-yil 28-aprel.
- ↑ Holleman, A. F.. Inorganic Chemistry. San Diego: Academic Press, 2001. ISBN 0-12-352651-5.
- ↑ Gräfen, H.; Horn, E. M.; Schlecker, H.; Schindler, H. (2000). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.b01_08. ISBN 3527306730.