Kontent qismiga oʻtish

Yustinian kodeksi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Code of Justinian
Codex Justinianeus

13th-century Code of Justinian manuscript with the Glossa ordinaria on the margins (Ghent, UL, Hs. 22).[1][2]
Justinian I
Long title
    Territorial extent Eastern Roman Empire
    Enacted by Justinian I
    Effective 529-yil 7-aprel (529-04-07)
    Introduced by John the Cappadocian, Tribonian

    Yustinian kodeksi (Codex Justinianus (lotin tili), Justinianeus yoki Justiniani) — Corpus Juris Civilis tarkibiga kirgan qismlardan biri. Bu Rim huquqining kodifikatsiyasi bo‘lib, uni milodiy 6-asr boshida Konstantinopoldagi Sharqiy Rim imperatori Yustinian I buyurgan.[3] Yana ikki qism — Digestlar va Institutsiyalar ham uning hukmronligi davrida tuzilgan. To‘rtinchi qism — Novellae Constitutiones (Yangi konstitutsiyalar yoki Novellalar) Yustinian vafotidan keyin norasmiy ravishda tuzilgan. Hozirda u ham Corpus Juris Civilisning bir qismi hisoblanadi.[4]

    Yaratilishi

    Ravennadagi (Italiya) church of San Vitaleda mosaic tasvirlangan Yustinian I

    Yustinian 527-yilda imperator bo‘lgach, ko‘p o‘tmay imperiyaning huquq tizimini tuzatish zarur, degan qarorga keldi. O‘sha paytda imperator qonunlarining uchta kodeksi va alohida qonunlar mavjud edi. Ularning aksariyati bir-biriga zid yoki eskirgan edi. Codex Gregorianus va Codex Hermogenianus norasmiy to‘plamlar edi. («Kodeks» atamasi asarlarning jismoniy shakliga, ya’ni papirus o‘ramlarida emas, kitob holida bo‘lishiga ishora qiladi. Kodeksga o‘tish milodiy 300-yil atrofida sodir bo‘lgan.)[5] Codex Theodosianus esa Feodosiy II buyurgan rasmiy to‘plam edi.[5] 528-yil fevralida Yustinian Hac quae necessario konstitutsiyasini e’lon qildi. Unga ko‘ra, o‘n kishilik komissiya tuzildi. Komissiya avvalgi to‘plamlar va alohida qonunlarni ko‘rib chiqishi, keraksiz yoki eskirgan hamma narsani chiqarib tashlashi, o‘zi lozim topgan o‘zgartirishlarni kiritishi hamda kuchdagi imperator qonunlarining yagona to‘plamini tuzishi lozim edi.[6] Komissiyani pretoriy prefekti Kappadokiyalik Ioann boshqardi.[7][a] Komissiya tarkibida Tribonian ham bor edi. U keyinchalik Corpus Juris Civilisning boshqa loyihalariga rahbarlik qildi.[8]

    Komissiya ishni 14 oyda yakunladi. To‘plam 529-yil aprelida Constitutio Summa bilan e’lon qilindi.[8] Biroq bu to‘plam Rim huquqshunosligida yillar davomida yuzaga kelgan barcha ziddiyatlarni bartaraf etmadi. Kodeksdagi konstitutsiyalar qadimgi huquqshunoslarning bir-biriga zid fikrlari bilan birga qo‘llanishi kerak edi. «Kodeksimizdagi mazkur konstitutsiyalarni qonun sharhlovchi qadimgi olimlarning fikrlari bilan birga keltirish barcha ishlarni hal qilish uchun yetarli bo‘ladi.»[9] Yustinian bu zid fikrlarni uyg‘unlashtirishga urindi. U o‘zining «Ellik qarori»ni chiqardi[10] va yangi qo‘shimcha qonunlar qabul qildi. Natijada kodeks eng so‘nggi imperator qonunlarini aks ettirmay qoldi. Shu sababli Yustinian birinchi to‘plam o‘rnini bosuvchi yangi to‘plam tuzishni buyurdi. Bu kodeks 534-yilda e’lon qilindi.[8][b] Kodeksning birinchi nashridan birorta nusxa saqlanmagan. Faqat Misr papirusidagi mundarija indeksining bir parchasi qolgan.[11] Kodeksning ikkinchi nashri Codex Repetitae Praelectionis nomi bilan mashhur. U 534-yil 16-noyabrda e’lon qilinib, 30-dekabrda kuchga kirdi.[12] Kodeks o‘n ikki kitobdan iborat. 1-kitob cherkov huquqi, huquq manbalari va yuqori lavozimlarning vazifalariga bag‘ishlangan. 2–8-kitoblar xususiy huquqni qamrab oladi. 9-kitob jinoyatlarga, 10–12-kitoblar esa ma’muriy huquqqa oid. Kodeksning tuzilishi, xuddi Digestlarniki kabi, edictum perpetuum (doimiy farmon)da belgilangan qadimiy tasniflarga asoslangan.

    Qayta topilishi

    G‘arbda Yustinian kodeksi asosan yo‘qolgan yoki ko‘p joylarda umuman bo‘lmagan. Buning sababi Rim hududlarining g‘arbga cheklangan darajada yetib borganidir. Bugungi lotincha variant ko‘p asrlar davomida katta mehnat bilan tiklangan.[13] Butun lotincha kodeksni o‘z ichiga olgan yagona ma’lum qo‘lyozma — 6 yoki 7-asrga oid Veronadagi palimpsest. Hozir u faqat parchalar holida qolgan.[14][15] Rim imperiyasining o‘z hududida kodeks hukmron tilga aylangan yunon tiliga tarjima qilindi. 9-asrda u moslashtirilib, Basilika nomini oldi. Ko‘rinishidan, lotincha kodeks o‘rta asrlarda «Epitome Codex» shaklida qisqartirilgan. Unda sarlavhalar tushirib qoldirilgan va boshqa ko‘plab o‘zgartirishlar kiritilgan.[c] 8 yoki 9-asrlarning birida kodeksning oxirgi uch kitobi qolganlaridan ajratildi. Dastlabki to‘qqiz kitobdagi ko‘plab boshqa qonunlar, jumladan yunon tilida yozilgan barcha qonunlar tushirib qoldirildi.[16] Yustinian kodeksining asosan to‘liq variantlari 12-asr oxirlarida tiklandi. 16-asr gumanistlari esa dastlab yunon tilida e’lon qilingan qonunlarni qo‘shdi.[17] Kodeksning zamonaviy standart variantini 1877-yilda Paul Kryuger yaratdi.[18]

    Inglizcha tarjimalari

    20-asrgacha Kodeks ingliz tiliga tarjima qilinmagan. 1932-yilda Samuel Parsons Skottning butun Corpus Juris Civilis (CJC)ni inglizchaga o‘girgan tarjimasi muallif vafotidan keyin nashr etildi.[19] Afsuski, Skott eng ishonchli deb tan olingan Teodor Mommzen, Paul Kryuger, Rudolf Shyol va Vilgelm Kroll nashridan emas, Kriegel aka-ukalarining CJC nashridan foydalangan. Shu sababli uning tarjimasi qattiq tanqid qilindi.[20][21][22] Rim huquqi bilimdoni W. W. Bakland Skott ishini ko‘rib chiqib shunday yozgan: Skott «...yetarli darajada lotin tili bilimiga ega bo‘lgan va zavq bilan o‘qish mumkin bo‘lgan inglizcha variant yaratgan. Ammo bundan ancha ko‘proq narsa talab qilinardi, ishning bu qo‘shimcha talablarga javob beradi, deb bo‘lmaydi.»[23] Skott faol bo‘lgan davrda Vayoming Oliy sudi sudyasi Fred H. Blum ham Kodeks va Novellalarni tarjima qilgan. U Mommzen, Kryuger, Shyol va Kroll nashridan foydalangan.[20] Bu tarjima uning hayotligida bosilmagan. 2005-yilda uning Kodeks va Novellalar tarjimasi Annotated Justinian Code veb-saytida e’lon qilindi.[24] Blum tarjimasiga asoslangan Kodeksning yangi inglizcha tarjimasini 2016-yil oktabrida Kembrij universiteti nashriyoti chop etdi.[25]

    Yana qarang

    Izohlar

    1. ↑ Humfress also describes the diverse forms of imperial enactments that were included.
    2. ↑ For an English translation of the law putting this second edition into force, see "Concerning the Correction of the Justinian Code, and the Second Edition Thereof" (November 16, 534), translated by Justice Fred Blume in the Annotated Justinian Code at page 4.
    3. ↑ Radding & Ciaralli (2007, ss. 133–168) give a detailed account of the Code's transmission in this period.

    Havolalar

    1. ↑ „Codex Justiniani I-IX, cum glosa /Franciscus Accursius, Guido de Suzaria ... e.a.[manuscript“]. lib.ugent.be. Qaraldi: 2020-yil 26-avgust.
    2. ↑ „Codex Justiniani I-IX“. libcatalog.ugent.be. Qaraldi: 2025-yil 26-oktyabr.
    3. ↑ Corcoran 2016, xcviii-ci.
    4. ↑ Honoré 2003, ss. 803–804.
    5. ↑ 5,0 5,1 Jolowicz & Nicholas 1972, s. 463.
    6. ↑ Jolowicz & Nicholas 1972, s. 479.
    7. ↑ Humfress 2005, s. 161, 163.
    8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Honoré 2003, s. 804.
    9. ↑ Humfress 2005, s. 165, quoting the Constitutio Summa.
    10. ↑ Corcoran 2016, ci.
    11. ↑ Wolfgang Kunkel, An Introduction to Roman Legal and Constitutional History 166 (J.M. Kelly trans. 2nd ed. 1973).
    12. ↑ Jolowicz & Nicholas 1972, s. 494.
    13. ↑ Radding & Ciaralli 2007.
    14. ↑ Jolowicz & Nicholas 1972, s. 495.
    15. ↑ Stephen L. Sass, Research in Roman Law; a Guide to the Sources and Their English Translations, 56 Law Library Journal 210, 225 (1963).
    16. ↑ A. Arthur Schiller, Roman law, Mechanisms of Development 37 (1978).
    17. ↑ Jolowicz & Nicholas 1972, s. 496.
    18. ↑ Krueger, Paul (1877), Codex iustinianus (in German).
    19. ↑ The Civil Law including the Twelve Tables, the Institutes of Gaius, the Rules of Ulpian, the Enactments of Justinian, and the Constitutions of Leo..., 17 vols. (1932). Reprinted in 1973 by the AMS Press.
    20. ↑ 20,0 20,1 Kearley, Timothy G. „Justice Fred Blume and the Translation of Justinian's Code“. uwyo.ed (2008).
    21. ↑ Each of the units of Mommsen, Krüger, Schoell and Kroll CJC (Wayback Machine saytida 2013-04-06 sanasida arxivlangan).
    22. ↑ Miller and Kearley (2013) A selective English translation of Kroll's Preface to Novels.
    23. ↑ W.W. Buckland, "Book Review," 7 Tulane Law Review 627, 629 (1932–33).
    24. ↑ „Blume and Justinian“. Uwyo.edu. Qaraldi: 2016-yil 26-oktyabr. For further discussion of the work of Scott, Blume, and Clyde Pharr on Roman law translation see Kearley, Timothy G., "From Rome to the Restatement: S.P. Scott, Fred Blume, Clyde Pharr, and Roman Law in Early Twentieth-Century". See also Timothy G. Kearley, Roman Law, Classical Education, and Limits on Classical Participation in America into the Twentieth-Century (Fort Collins, CO: Veterrimus Publishing, 2022).
    25. ↑ Frier et al. 2016, s. 2963.

    Manbalar

    Tashqi havolalar

    Manba

    Ushbu maqola Vikipediyaning en.wikipedia.org ulanishidan olingan (CC BY-SA 4.0). 

    "https://ziyosfera.uz/index.php?title=Yustinian_kodeksi&oldid=1238443" dan olindi