Kontent qismiga oʻtish

Yusif Mammadaliyev

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Yusif Heydar o‘g‘li Mammadaliyev
Tavalludi 31-dekabr 1905-yil
Ordubad, Naxchivan uyezdi, Irevan guberniyasi, Rossiya imperiyasi
Vafoti 15-dekabr 1961-yil
Boku, Ozarbayjon SSR, SSSR
Fuqaroligi SSSR
Millati ozarbayjon
Sohasi Kimyo, Neft kimyosi, Organik kimyo
Ish joylari Ozarbayjon neft tadqiqot instituti; Ozarbayjon SSR Fanlar akademiyasi
Institutlar Neft-kimyo jarayonlari instituti (tashkillashtirish tashabbusi)
Taʼlimi Moskva davlat universiteti (kimyo fakulteti, 1932)
Tezis sarlavhasi Aromatik uglevodorodlarning alkillanishi va dealkillanishi orqali toluol sintezi (1942)
Mashhur ishlari Neft va neft gazlarini katalitik qayta ishlash; aviatsiya yoqilg‘isi komponentlari sintezi
Taʼsir olgan Ozarbayjonda neft kimyosi ilmiy maktabi
Mukofotlari



Ozarbayjon SSRda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi Stalin mukofoti
Dafn etilgan joyi Faxriy xiyobon, (Boku)

Yusif Heydar o‘g‘li Mammadaliyev yoki mashhur ismi bilan Yusif Mammadaliyev (31-dekabr 1905, Ordubad, Naxchivon uyezdi — 15-dekabr 1961, Boku) — ozarbayjon-sovet kimyogari, kimyo fanlari doktori (1942), professor (1942), Ozarbayjon SSR Fanlar akademiyasi akademigi (1945) va prezidenti (1947–1951 hamda 1958–1961), SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi (1958). „Stalin“ mukofoti laureati (1946).[1]

SSSR Oliy Soveti (5-chaqiriq, 1958–1961) va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti (4-chaqiriq, 1955–1959) deputati bo‘lgan.[1]

Hayoti

Yusif Heydar o‘g‘li Mammadaliyev 31-dekabr 1905-yilda Naxchivon uyezdining Ordubad shahrida tug‘ilgan.

1926-yilda Vladimir Ilich Lenin nomidagi Ozarbayjon Oliy pedagogika institutini tugatgach, bir muddatdan so‘ng 1928–1929-yillarda Irevan ozarbayjonlar pedagogika texnikumida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan.[2] U Irevandagi ozarbayjonlarning ijtimoiy hayotida ham faol qatnashgan.[2]

Ozarbayjon SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumining birinchi a’zolari, 1945-yil. Pastki qatorda (chapdan o‘ngga, o‘tirganlar): shoir S. Vurg‘un, gidravlika olimi I.G Yesman, U.Hojibeyov, A.A.Alizoda, Akademiya prezidenti M. Mirkosimov, I.I.Shirokogorov, A.A.Grossgeym, M.A.Topchiboshev (olim, jarroh). Tik turganlar: Y.Mammadaliyev, M.A.Ibrohimov, Sh.A.Azizbekov, G.N.Huseynov, Mir-Ali Qashqay, S.A.Dadashev, M.A.Useynov.[3]

Y.Mammadaliyev o‘sha davrda Armanistonda ozchilikda qolgan millatlar bilan ishlash komissiyasi a’zosi bo‘lgan, aholining huquqiy holati, yoshlarni, ayniqsa qizlarni ta’limga jalb etish masalalari bo‘yicha matbuotda chiqishlar qilgan.[2]

1942-yilda kimyo fanlari doktori (dissertatsiya mavzusi: „Aromatik uglevodorodlarni alkillash va dealkillash yo‘li bilan toluol sintezi“) va professor bo‘lgan, 1945-yilda Ozarbayjon SSR FA akademigi etib saylangan. To‘la asos bilan aytish mumkinki, Yusif Mammadaliyev 1945-yilda Ozarbayjon SSR Fanlar akademiyasini tashkil etganlardan biri bo‘lgan. Respublikada fan taraqqiyotining butun bir davri bu buyuk inson nomi bilan bog‘liq.[4]

1945-yilda u Ozarbayjon SSR FA akademigi, Prezidium a’zosi va FA Neft instituti direktori etib saylangan. M.Mirqasımov, M.Topchubashov, Semed Vurğun, Shirokoqorov, Yesman, Mikayıl Hüseynov bilan birga, u akademiyaning ta’sischilari va Ozarbayjonning ilk 15 akademigidan biri edi. 1954-yillarda Ozarbayjon SSR FA Fizika, kimyo va neft bo‘limining akademik-kotibi, 1954–1958-yillarda esa S. M. Kirov nomidagi ADU rektori bo‘lgan.[4]

Yusif Mammadaliyev 1961-yil 15-dekabrda Bokuda vafot etgan.[4]

Ilmiy faoliyati

Akademik Yusif Mammadaliyev tavalludining 90 yilligiga bag‘ishlangan pochta markasi (1996)

Yusif Mammadaliyevning asosiy ilmiy ishlari neft va neft gazlarini katalitik qayta ishlash sohasiga taalluqlidir. U Ozarbayjonda neft kimyosiga asos solgan.[5]

U turli uglevodorodlarni katalizator ishtirokida xlorlash va bromlashning yangi usullarini taklif qilgan; neft gazlarini, xususan metanni avval statsionar katalizator ustida, keyinchalik esa „qaynab turuvchi qatlam“da xlorlash orqali karbontetraxlorid, metilxlorid, metilenxlorid va boshqa qimmatli mahsulotlarni olish yo‘llarini ko‘rsatgan.

Aromatik, parafin va tsikloparafin uglevodorodlarini to‘yinmagan uglevodorodlar bilan katalitik alkillash bo‘yicha tadqiqotlari aviatsiya yoqilg‘ilarining yuqori sifatli komponentlarini sanoat miqyosida sintez qilish imkonini bergan.

Boku neftlarining benzin fraksiyasini katalitik aromatizatsiyalash, yuvuvchi moddalar hamda kremniy-organik birikmalar olish, piroliz mahsulotlaridan plastik massalar ishlab chiqarish va Naftalan neftining ta’sir mexanizmini o‘rganish sohalarida ham ilmiy ishlar qilgan. Yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlashda ham xizmatlari bo‘lgan.

200 dan ortiq ilmiy asar, jumladan 6 monografiya muallifi.[5] Ilmiy tadqiqotlari natijalari 936 ilmiy va publitsistik asarda, shu jumladan 15 ta mualliflik guvohnomasi va patentda aks etgan. 12 nafar fan doktori, 29 nafar falsafa doktori tayyorlagan.[6]

Asosiy ilmiy yutuqlari

Y. H. Mammadaliyev SSSR, AQSh, Italiya (1955, Rim), Fransiya (1960, Parij), Angliya, Polsha Xalq Respublikasi (1957–58, Varshava), Vengriya Xalq Respublikasi va boshqa mamlakatlarda o‘tkazilgan qurultoy, kongress va simpoziumlarda qatnashgan.[7]

U benzolni propilen bilan alkillash yo‘li orqali izopropilbenzol sintezi usulini ishlab chiqqan; bu Ikkinchi jahon urushi yillarida SSSR aviatsiyasini yuqori oktanli yoqilg‘i bilan ta’minlashga yordam bergan.[8]

Fashist qo‘shinlariga qarshi Sovet Ittifoqining g‘alabasida tankka qarshi aralashma kashfiyoti juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Uning tarkibi Y. Mammadaliyev tomonidan toluol — portlovchi moddalar uchun xomashyo — olish asosida ishlab chiqilgan, deyiladi.[9]

Ozarbayjonda Fanlar akademiyasi 1945-yil bahorida tashkil etilgan va Y. H. Mammadaliyev uning haqiqiy a’zolarining birinchi tarkibiga kiritilgan. U hali 40 yoshga ham to‘lmagan edi.[10]

Ozarbayjon astrofizika rasadxonasi, Qo‘lyozmalar fondi, Sumg‘ayit kimyo ilmiy markazi va boshqa muassasalarni tashkil etish ham Y. Mammadaliyev nomi bilan bog‘liq.[5]

Yusif Mammadaliyev „Lenin“ ordeni (1944), „Qizil mehnat bayrog‘i“ ordeni (1954) va „Shon-sharaf nishoni“ ordeni (1951), shuningdek medallar bilan taqdirlangan.[1]

Urushdan keyingi yillarda sovet targ‘ibotchilari fashist Germaniyasi ustidan g‘alabani ta’minlagan omillar haqida shunday deyishgan: urushni Mikulinning motorlari, Yakovlevning samolyotlari, Mammadaliyevning benzini hisobiga yutish mumkin bo‘ldi.[11]

Da’volar

Y.Mammadaliyev yuqori oktanli benzin va „Molotov kokteyli“ni ixtiro qilgani da’vo qilinadi.[12][13][14]

Da’voga ko‘ra, Ozarbayjon KP MK I kotibi M. J. Bag‘irov namunaga yuqori samaradorligi borligiga shubha bilan qaragan va suyuqlikdan birozini o‘tga sepgan. Balansh alanga ko‘tarilgan, olovga chidamli g‘isht erigan, metall quvurlar ham zararlangan, deyiladi.[15]

Manbalarda uning Nobel mukofotiga nomzod bo‘lgani haqida ham da’volar uchraydi.[12] Shuningdek, nemislarning V-2 raketalari uchun yoqilg‘ining tarkibini ham u ishlab chiqqani aytiladi.[16]

Yana bir da’voda esa olim o‘limiga asossiz qo‘yilgan tashxis sabab bo‘lgani aytiladi.[17]

Oilasi

Olimning o‘g‘li Yusif Mammadaliyev (1946 yilda tug‘ilgan) kimyo fanlari doktori bo‘lib, Sovet davrida Neft-kimyo jarayonlari institutiga rahbarlik qilgan, keyinchalik esa Boku metropoliteni boshlig‘i bo‘lgan.[18]

Nabirasi Shams Mammadaliyev 2017-yildan Ozarbayjon Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining o‘rinbosari bo‘lgan.[19]

Xotirasi

1962-yildan Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasining Neft-kimyo jarayonlari instituti akademik Y.H.Mammadaliyev nomi bilan ataladi.[20]

1987-yilda Yalchin Affndiyev va Miri Rzayev tomonidan uning xotirasiga „Ozarbayjonfilm“ kinostudiyasi ishlab chiqargan „Yusif Mammadaliyev“ nomli qisqa metrajli hujjatli film bag‘ishlangan.

  • Yaşadığı uyning oldidagi xotira lavhasi
  • Faxriy Xiyabondagi qabr usti yodgorligi
  • OMFA (AMEA) Prezidiumi binosi yonidagi haykali

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (10 jildda), VI jild: Kuba—Misir Ҹ. B. Guliyev: . Bakı: Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası, 1982 — 496-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Elm və təhsil“ (az). 2020-yil 26-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  3. ↑ Harsh Realities of Student Life by Uzeyir Hajibeyov Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (17-avgust 2018-yil) (пропущен М.-А. Кашкай)
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „Mammadaliyev Yusif Heydər oğlu“. science.gov.az. Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 „Arxivlənmiş surət“. Qaraldi: 2014-yil 21-iyul.
  6. ↑ „Mammadaliyev Yusif Heydər oğlu“. science.gov.az. Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  7. ↑ „Arxivlənmiş surət“. 2021-yil 30-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 3-sentyabr.
  8. ↑ „Azərbaycanın kimyaçı alimləri İkinci Dünya müharibəsi illərində“ (az). azertag.az. Qaraldi: 2025-yil 5-iyun.
  9. ↑ Hacıyeva, Zemfira. AMEA Prezidentləri. Şanlı yolun mərhələləri, Bakı, 2014 — 33-bet. 
  10. ↑ Fərəcullayeva, M.. Akademik Yusuf Mammadaliyev. Bakı: TUTU Nəşriyyatı, 2005 — 39–42-bet. 
  11. ↑ Fərəcullayeva, M.. Akademik Yusuf Mammadaliyev. Bakı: TUTU Nəşriyyatı, 2005 — 45-bet. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Nuri, Elmin „"AMEA prezidentləri" - Ermənilər Nobel mükafatını Yusif Mammadaliyevin əlindən necə aldılar?“. modern.az. Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  13. ↑ Qorxmaz, A. „Partlayıcı "Molotov kokteyli"ni azərbaycanlı alim kəşf edib - MARAQLI“. modern.az. 2024-yil 5-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 5-iyun.
  14. ↑ „İlham Əliyev "Molotov kokteyli"ni azərbaycanlı alimin icad etməsindən danışıb“ (az). Oxu.az. Qaraldi: 2025-yil 5-iyun.
  15. ↑ Fərəcullayeva, M.. Akademik Yusuf Mammadaliyev. Bakı: TUTU Nəşriyyatı, 2005 — 34-bet. 
  16. ↑ „Mammadaliyev Yusif“ (az). portal.azertag.az. Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  17. ↑ „`Nobel mükafatı alacaqdı, 100 qram qanla öldü` – Alimin ölümünün böyük sirri (ARAŞDIRMA)“. hafiztimes.com.
  18. ↑ „Nazir müavini: "Atama "Nobel" mükafatı qərəzli olaraq verilmədi"“. musavat.com. 2025-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  19. ↑ „Yusif Mammadaliyevin nəvəsinə yüksək vəzifə verildi“ (az). BakuPost (2017-yil 1-iyun). Qaraldi: 2025-yil 13-may.
  20. ↑ „Institutes (10)“. science.gov.az. 2023-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 5-yanvar. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Yusif_Mammadaliyev&oldid=881815" dan olindi