Kontent qismiga oʻtish

Yoqut al-Mustaʼsimiy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Yoqut al-Mustaʼsimiy (arabcha: ياقوت المستعصمي) (1298-yilda vafot etgan[1]) mashhur xattot[2][3] va soʻnggi abbosiy xalifaning kotibi edi.

Hayoti va faoliyati

U ehtimol Amasyada yunon oilasida tugʻilgan va juda yoshligida asir olinib, qullikka olib ketilgan. Hatim qilinganidan soʻng u Abulmajid Jamoliddin Yoqut nomi bilan islomni qabul qiladi. U Xalifa al-Mustaʼsimga, yaʼni soʻnggi abbosiy xalifaga xizmat qilgani uchun koʻproq Yoqut al-Mustaʼsimiy nomi bilan tanilgan[4].

U al-Mustaʼsim saroyida qul boʻlgan va keyinchalik qirollik saroyida xattotga aylangan. U umrining katta qismini Bagʻdodda oʻtkazgan[5]. U ayol olima va xattot Shuhda bint al-Ibariyadan taʼlim olgan. Shuhdaning oʻzi Ibn al-Bavvobning bevosita silsilasidagi shogirdi edi[6]. Bagʻdodning moʻgʻullar bosqini (1258) chogʻida shahar talon-toroj qilinayotgan paytda u xattotlik mashqlarini tugatish uchun masjid minorasiga yashiringan. Biroq uning faoliyati moʻgʻullar homiyligi ostida ravnaq topgan[7]. Yoqut moʻgʻul hukmdori Abaqa ismining moʻgʻul tangalarida nafis tasvirlanishiga ilhom bergan va Ilxonlikda Ilxon Rinchindorj Gʻoyxotu davrida ham xizmatini davom ettirgan[8].

U arab yozuvining oltita asosiy xattotlik uslubini takomillashtirib, tartibga solgan va kodifikatsiya qilgan[9]. Nasx yozuvi haqida esa goʻyo vahiy (tush/roʻyo) orqali kotibga ayon boʻlib, oʻrgatilgan, deb aytiladi. U Ibn Muqla uslubini toʻgʻri kesilgan qamish qalamni qiyshiq kesim bilan almashtirish orqali yaxshilagan, natijada yanada nafis xat yuzaga kelgan[10]. U oʻz nomi bilan atalgan Yoqutiy xatini yaratgan. U „ayniqsa nafis va goʻzal turdagi“ sulus sifatida taʼriflangan[1].

Yoqut al-Mustaʼsimiy arab va arab boʻlmagan koʻplab shogirdlarga taʼlim bergan. Uning eng mashhur shogirdlari Ahmad as-Suhravardiy va Yahyo as-Soʻfiydir[11].

Yoqut al-Mustaʼsimiy arab tilida soʻzlashuvchi olamda juda mashhur xattotga aylandi. Uning maktabi asrlar davomida fors va usmonli xattotlari ergashgan andozaga aylandi. XIII asrning ikkinchi yarmida u quiblat al-kuttab [xattotlarning qiblasi] sharafli unvoniga sazovor boʻlgan[12].

Yoqut al-Mustaʼsimiyning merosi sermahsul boʻlgan. U Qur’onni ming martadan ortiq koʻchirgan, deb aytilsa-da[13], uning asarlarini nisbat berishdagi muammolar boʻrttirilgan baholarga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin[14]. Boshqa manbalarda esa u Qur’onning 364 nusxasini yaratgani taxmin qilinadi[15].

  • Qur’onning ikki sahifasi, 1286–1287-yillarga tegishli. Rayhoniy yozuvi. Turk va islom san’ati muzeyi
    Qur’onning ikki sahifasi, 1286–1287-yillarga tegishli. Rayhoniy yozuvi. Turk va islom san’ati muzeyi
  • "Divan shu’r al-Hadira" (Al-Hadiraning jamlangan baytlari) qoʻlyozmasidan ikki sahifa. Nasx va sulus yozuvi. Freer san’at galereyasi
    "Divan shu’r al-Hadira" (Al-Hadiraning jamlangan baytlari) qoʻlyozmasidan ikki sahifa. Nasx va sulus yozuvi. Freer san’at galereyasi
  • 'Spiritual Words from Greek Philosophy with Sayings of the Philosophers Accompanied with their Portraits' (Al-Kalimat al-Ruhaniyya min al-Hikam al-Yunaniyya fi Kalimat al-Hukamaʼ wa Ashkalihim) qoʻlyozmasidan ikki sahifa. Nasx yozuvi. Musavvir: Mahmud b. Abul-Mahasin al-Qoshiy. Ogʻa Xon muzeyi
    'Spiritual Words from Greek Philosophy with Sayings of the Philosophers Accompanied with their Portraits' (Al-Kalimat al-Ruhaniyya min al-Hikam al-Yunaniyya fi Kalimat al-Hukamaʼ wa Ashkalihim) qoʻlyozmasidan ikki sahifa. Nasx yozuvi. Musavvir: Mahmud b. Abul-Mahasin al-Qoshiy. Ogʻa Xon muzeyi
  • Sulusda yozilgan satr. Ziyorat qoʻllanmasining bir qismi. Kongress kutubxonasi
    Sulusda yozilgan satr. Ziyorat qoʻllanmasining bir qismi. Kongress kutubxonasi
  • Xattotlik albomi (muraqqa) – tavqi yozuvida bitilgan arabcha hikmatli soʻzlar bilan. Ehtimol, dastlab ular qoʻlyozmaning bir qismi boʻlgan va keyinchalik Eron hududida XVII asrda, bezak (tazhib) qoʻshilgan paytda, kesilib hozirgi koʻrinishda joylashtirilgan. Xoliliy islom sanʼati toʻplami.
    Xattotlik albomi (muraqqa) – tavqi yozuvida bitilgan arabcha hikmatli soʻzlar bilan. Ehtimol, dastlab ular qoʻlyozmaning bir qismi boʻlgan va keyinchalik Eron hududida XVII asrda, bezak (tazhib) qoʻshilgan paytda, kesilib hozirgi koʻrinishda joylashtirilgan. Xoliliy islom sanʼati toʻplami.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Efendi, Cafer; Howard Crane. Risāle-i miʻmāriyye: an early-seventeenth-century Ottoman treatise on architecture: facsimile with translation and notes. Brill, 1987 — 36-bet. ISBN 978-90-04-07846-8. Qaraldi: 2010-yil 26-iyul. 
  2. ↑ Dankoff, Robert. An Ottoman mentality: the world of Evliya Çelebi. Brill, 2004 — 42-bet. ISBN 978-90-04-13715-8. 
  3. ↑ Çelebi, Evli̇ya; Robert Dankoff. Evliya Çelebi in Bitlis: the relevant section of the Seyahatname. Brill, 2006 — 285-bet. ISBN 978-90-04-09242-6. Qaraldi: 2010-yil 26-iyul. 
  4. ↑ Houtsma, M. Th. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936, Volume 1. BRILL, 1987 — 1154-bet. ISBN 9789004082656. „YAKUT al-MUSTA'SIMI, Djamal al-DIn Auu 'l-Madjd ... some say he was a Greek from Amasia; he was probably carried off on a razzia while still very young. He was a eunuch.“ 
  5. ↑ Osborn, J. T., Letters of Light: Arabic Script in Calligraphy, Print, and Digital Design, Harvard University Press, 2017, [E-book edition], n.p.
  6. ↑ Robinson, G., The Cambridge Illustrated History of the Islamic World, Cambridge University Press, 1996, p. 268; Bloom, J. and Blair, S. S., Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture, Vol. 1, Oxford University Press, 2009, p. 442
  7. ↑ Bloom, J. and Blair, S. S., Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture, Vol. 1, Oxford University Press, 2009, p. 442; „Yaqut al-Mustaʼsimi“ [Biography], Islamic Arts, Islamic Arts Online (in English): (Wayback Machine saytida 2019-08-21 sanasida arxivlangan)
  8. ↑ Kolbas, Judith. The Mongols in Iran: Chingiz Khan to Uljaytu 1220–1309. London and New York: Routledge, 2006, 245
  9. ↑ Sözen, Metin; İlhan Akşit. The evolution of Turkish art and architecture. Haşet Kitabevi, 1987. 
  10. ↑ Bloom, J. and Blair, S. S., Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture, Vol. 1, Oxford University Press, 2009, p. 442; Sajoo, A. B., A Companion to Muslim Cultures, I. B. Tauris, 2011, p. 148
  11. ↑ Sajoo, A. B., A Companion to Muslim Cultures, I. B. Tauris, 2011, p. 148; Bloom, J. and Blair, S. S., Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture, Vol. 1, Oxford University Press, 2009, p. 442
  12. ↑ Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, The Art of the Qurʼan: Treasures from the Museum of Turkish and Islamic Arts, Smithsonian Institution, 2016, p. 80
  13. ↑ Knappert, Jan. Swahili culture, Book 2. E. Mellen Press, 2005. ISBN 978-0-7734-6109-3. 
  14. ↑ Mansour, N., Sacred Script: Muhaqqaq in Islamic Calligraphy, I. B. Tauris, 2011, p. 88n
  15. ↑ Islamic Arts, Islamic Arts Online (in English): (Wayback Machine saytida 2019-08-21 sanasida arxivlangan) 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Yoqut_al-Mustaʼsimiy&oldid=878704" dan olindi