Yomgʻir chaqirish marosimi
Yomgʻir chaqirish marosimi – Markaziy Osiyo xalqlari, xususan oʻzbek xalqining qadimiy anʼanaviy marosimlaridan biri boʻlib, asosan qurgʻoqchilik davrlarida yomgʻir soʻrash maqsadida oʻtkazilgan folklor udumidir. Marosim xalq ogʻzaki ijodi, etnografiya va mavsumiy marosimlar tizimining muhim qismi hisoblanadi.[1]
Tarixiy kelib chiqishi
Yomgʻir chaqirish marosimlari insoniyatning dastlabki davrlaridayoq tabiat hodisalariga eʼtiqod bilan bogʻliq holda shakllangan. Qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi jamiyatlarda yomgʻir hayotiy zarurat boʻlgani sababli, tabiat kuchlariga murojaat qilishga asoslangan ramziy udumlar paydo boʻlgan. Oʻzbek xalqida bu marosimning „Sust xotin“, „Sut xotin“ va „Suv xotin“ shakllari keng tarqalgan.[2]
Marosimning oʻtkazilishi
Marosim odatda jamoaviy tarzda oʻtkazilgan boʻlib, uning asosiy unsurlari quyidagilardan iborat:
- Ayollar va bolalar ishtirokida uyma-uy yurib marosim qoʻshiqlari aytilgan.
- Ayol timsolidagi ramziy qoʻgʻirchoq koʻtarilgan.
- Qoʻgʻirchoq ustiga suv sepilib, duo va tilaklar bildirilgan.
- Ehson yigʻilib, marosim yakunida umumiy dasturxon yozilgan.[3]
Baʼzi etnografik tadqiqotlarda marosim fevral–aprel oylarida faolroq oʻtkazilgani qayd etilgan.
Folklor va badiiy ifoda
Yomgʻir chaqirish marosimi oʻzbek folklorida marosim qoʻshiqlari, aytimlar, xalqona sahna koʻrinishlari orqali ifodalanadi. Ushbu qoʻshiqlarda tabiatga murojaat, hosil, baraka va farovonlik motivlari yetakchi oʻrin tutadi.
Madaniy ahamiyati
Mazkur marosimlar jamiyatda hamjihatlik, birdamlik va tabiatga hurmat tuygʻularini shakllantirishda muhim oʻrin tutgan. Hozirgi kunda yomgʻir chaqirish marosimlari folklor festivallari, madaniy tadbirlar va ilmiy-etnografik tadqiqotlar doirasida namoyish etilmoqda.
Xalqaro oʻxshashliklar
Yomgʻir bilan bogʻliq marosimlar dunyoning boshqa xalqlarida ham mavjud. Masalan, Bolqon xalqlaridagi „Dodola“ marosimi, Hindistondagi mavsumiy yomgʻir udumlari ham mazmun jihatidan oʻxshash hisoblanadi.