Yetti yigitni haydagan qiz
Yetti yigitni haydagan qiz — Marokash xalq ertagi boʻlib, Inea Bushnaqning „Arab Folktales“ (Arab xalq ertaklari) kitobida nashr etilgan. Ertak oʻzining yetti akasini izlab yoʻlga chiqqan jasur qiz va yoʻlda uning oʻrnini egallashga urinib, akalarini aldagan hiylagar xizmatkor ayol haqida hikoya qiladi.
Ushbu asar xalqaro Aarne-Thompson-Uther (ATU) tizimida ikki xil turga kiritilgan: ATU 451 („Oʻz akalarini izlayotgan qiz“) va ATU 709A („Toʻqqiz akaning singlisi“)[1]. Ertakning variantlari Shimoliy Afrikada, ayniqsa berberlar orasida keng tarqalgan boʻlib, ularda qahramon qiz va qora tanli xizmatkor ayolning akalarni aldash uchun qiyofasini (irqini) oʻzgartirishi asosiy motiv hisoblanadi.
Nashr etilishi
Ertak Inea Bushnaqdan tashqari, taniqli yozuvchi Angela Carter tomonidan oʻzining „The Old Wives' Fairy Tale Book“ (Kampirlarning ertak kitobi) asarida ham chop etilgan[2]. Ushbu asar nafaqat Marokash, balki butun Magʻrib mintaqasi folklorining oʻziga xos namunasi hisoblanadi.
Qisqacha mazmuni
Bir ona har safar homilador boʻlganida qiz tugʻishini orzu qiladi, lekin ketma-ket yetti oʻgʻil dunyoga keladi. Sakkizinchi homiladorlik paytida ona agar qiz tugʻilsa — urchuq, oʻgʻil tugʻilsa — oʻroq belgisi koʻrsatilishini aytadi. Qiz tugʻiladi, biroq qizning xolasi adashib (yoki atayin) oʻroq belgisini koʻrsatadi. Yetti aka yana oʻgʻil tugʻildi deb oʻylab, uyni tark etishadi. Qizga Vudayya (Vudayya — „Yetti kishini haydagan qiz“) deb ism qoʻyishadi.
Vudayya ulgʻaygach, akalari borligini bilib qoladi va ularni izlab yoʻlga chiqadi. Yoʻlda unga bir xizmatkor ayol hamrohlik qiladi. Xizmatkor hiyla ishlatib, Vudayyani piyoda yurishga majbur qiladi va oʻzi tuyaga minib oladi. Akalarining qasri yaqiniga kelganda, xizmatkor Vudayyaning yuziga qoramoy surtib, uni qul qiyofasiga keltirib qoʻyadi, oʻzini esa akalarning singlisi deb tanishtiradi.
Vudayya choʻri sifatida akalarining boshini bitdan tozalashga majbur qilinadi. Bir kuni u ishlayotganida koʻz yoshlari yuziga tushib, smolaning bir qismini yuvib yuboradi va uning asl oppoq terisi koʻrinib qoladi. Akalar haqiqatni bilib, hiylagar xizmatkorni oʻldirishadi va oʻz singillarini qutqarishadi.
Ertakning ikkinchi qismida mushuk olovni oʻchirib qoʻyadi va qiz olov izlab gʻulning uyiga boradi. Akalari gʻulni oʻldirishadi, lekin gʻulning zaharlangan tirnogʻi qizning barmogʻiga sanchilib, u oʻlimga oʻxshash uyquga ketadi. Uni tuyada olib ketayotganlarida, qaroqchilar qizning barmogʻidagi uzukni yechmoqchi boʻlib, zaharlangan tirnoqni chiqarib yuborishadi. Qiz moʻjizaviy tarzda hayotga qaytadi va akalari yoniga qaytadi[3].
Tahlil
Ertak turi
Amerika tadqiqotchisi D. L. Ashliman ushbu ertakni ATU 451 turiga kiritib, uni Yevropaning „Oʻn ikki aka-uka“, „Olti oqqush“ va „Yetti qargʻa“ kabi ertaklari bilan qisman bogʻliq deb hisoblaydi[4]. Ertakning ikkinchi qismi, yaʼni qizning vafot etishi va qayta tirilishi motivi esa mashhur „Oppogʻoy“ ertagi bilan oʻxshash boʻlgan ATU 709A turiga kiradi[5].
Motivlar
- Ismning maʼnosi: Tadqiqotchi John R. Maierning fikricha, qahramonning ismi (Udea yoki Vudayya) arabcha „wada'a“ (haydamoq, uzoqlashtirmoq) soʻzidan olingan boʻlib, qizning tugʻilishi akalarining ketishiga sabab boʻlganiga ishora qiladi[6].
- Irqiy almashinuv: Magʻrib versiyalarida xizmatkor ayolning oʻzini oqartirish uchun „oq buloq“da, malikani esa qoraytirish uchun „qora buloq“da choʻmiltirishi qaytalanuvchi motivdir[7].
Variantlar
Marokashning turli hududlarida, ayniqsa Rif togʻlari va Tanjer shahrida ertakning bir necha xil variantlari mavjud. Masalan, Jilali El Koudia toʻplagan variantda qizga yoʻlda sehrli tumor (mejoun) hamrohlik qiladi[8]. Baʼzi variantlarda qizning oʻrnini egallagan xizmatkor ayol oxirida otlarga bogʻlanib, jazolanishi tasvirlangan[9].
Manbalar
- ↑ Bushnaq, Inea. Arab Folktales. New York: Pantheon Books, 1986. pp. 119-124.
- ↑ Carter, Angela. The Old wives' fairy tale book. New York: Pantheon Books, 1990 — 160–166-bet.
- ↑ Maier, John R. Desert Songs: Western Images of Morocco and Moroccan Images of the West. SUNY Press, 1996. pp. 231-235.
- ↑ Ashliman, D. L. A Guide to Folktales in the English Language: Based on the Aarne-Thompson Classification System. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1987. p. 95.
- ↑ Uther, Hans-Jörg. The types of International Folktales. Volume 1. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia, 2004. p. 384.
- ↑ Maier, John R. Desert Songs: Western Images of Morocco and Moroccan Images of the West. SUNY Press, 1996. p. 231.
- ↑ Calame-Griaule, Geneviève. Genres, Forms, Meaning, Essays in African Oral Literature. Oxford: Jaso, 1982. pp. 45–56.
- ↑ El Koudia, Jilali; Allen Roger. Moroccan Folktales. Syracuse University Press, 2003. pp. 33-39.
- ↑ Moscoso García, Francisco. Aproximación al cuento narrado en árabe marroquí. Academia Scientiarum Fennica, 2012. pp. 66–68.