Yekyua
Yekyua yoki „ona hayvon“ bahorda qor eriguncha yashirinib yuradigan saxa ruhlari sinfiga mansubdir. Saxalar turkiy xalqdir.
Har bir yekyua muayyan bir hayvon bilan bogʻliq. Ular saxalarning shamanlarini himoya qiluvchi homiy ruh sifatida tariflanadi. Ular xavfli va qudratli hisoblanadi[1]. Eng xavflilari ayol shamanlarga bogʻlangan boʻladi[2]. Hayvon turi yekyuaning kuchini belgilaydi. Masalan, it yekyualarining qudrati kam, bugʻu yekyualariniki esa kuchli boʻladi. Faqat samanlargina yekyuani koʻra oladi. Shaman oʻz ruhini oʻz yekyuasiga joylashtirganida, u oʻzining hayvoniy qismiga qaram boʻlib qoladi. Agar oʻz hayvonini namoyon qilgan shaman boshqa hamkasbining hayvonini oʻldirsa, hayvoni oʻlgan shamanning oʻzi ham oʻladi[3]. Bahorda yekyualar jang qilayotganida, ular bilan bogʻlangan shamanlar oʻzlarini betob his qiladilar. It yekyualari qadrlanmaydi, chunki ular shamanni kemiradi va uning tanasini yemirib, unga kasallik keltiradi. Odatda, yaxshi yekyua shamanni himoya qiladi[4].
Etimologiyasi
Yekyua (saxa tilida: iekyua yoki yekyua) Saxa (yoqut) xalqining anʼanaviy diniy eʼtiqodlarida shamanlarning homiy ruhi yoki ruhiy hamrohi hisoblanadi. Tadqiqotchilar ushbu atamani „ona hayvon“, „hayvon-homiy“ yoki „himoyachi ruh“ maʼnolarida izohlaydilar[5].
Tavsifi
Yoqut shamanizmi eʼtiqodiga koʻra, har bir kuchli shaman oʻzining shaxsiy yekyuasiga ega boʻladi. U shaman uchun himoyachi, yoʻl koʻrsatuvchi hamda boshqa ruhlar bilan aloqa oʻrnatishda vositachi vazifasini bajaradi. Oddiy insonlar yekyuani koʻra olmaydi, biroq shamanlar marosim yoki trans holatida u bilan muloqot qilishi mumkin[6].
Yekyua odatda maʼlum bir hayvon qiyofasida namoyon boʻladi. Shaman qudrati uning homiy ruhi qaysi hayvon timsolida ekanligiga ham bogʻliq deb hisoblangan. Turli manbalarda it, bugʻu, los, ayiq yoki mamont qiyofasidagi yekyualar tilga olinadi. Mamont qiyofasidagi yekyua eng kuchli ruhlardan biri sifatida tasvirlanadi[6].
Eʼtiqodlarda
Yoqut mifologiyasiga koʻra, shaman va uning yekyuasi oʻrtasida uzviy ruhiy bogʻliqlik mavjud. Agar yekyuaga zarar yetsa yoki u boshqa shaman yekyuasi bilan kurashda magʻlub boʻlsa, bu holat shaman hayotiga ham taʼsir qilishi mumkin deb ishonilgan. Ayrim rivoyatlarda yekyuaning halok boʻlishi shaman oʻlimiga sabab boʻlishi qayd etiladi[7].
Afsonalarga koʻra, bahor faslida, qorlar eriy boshlagan paytda yekyualar yashirin maskanlaridan chiqib, bir-biri bilan kurashadi. Shu davrda ularga bogʻlangan shamanlar oʻzlarini holsiz his qilishi yoki kasallikka chalinishi mumkinligi haqidagi eʼtiqodlar mavjud boʻlgan[8].
Zamonaviy talqin
Etnograflar va dinshunoslar yekyuani shamanizmda uchraydigan „homiy ruh“ yoki „ruhiy hamroh“ tushunchalarining Yoqut madaniyatidagi koʻrinishi sifatida baholaydilar. U Saxa xalqining tabiat, hayvonot olami va ruhlar dunyosi haqidagi tasavvurlarida muhim oʻrin egallaydi.
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ Lehmann, Arthur C.; Myers, James E.. Magic, witchcraft, and religion: an anthropological study of the supernatural, 03, Mountain View (Calif.) London Toronto: Mayfield, 1993. ISBN 978-1-55934-170-7.
- ↑ Stutley 2003, s. 55.
- ↑ Layard, J. W. (1930). "Shamanism: An Analysis Based on Comparison with the Flying Tricksters of Malekula". The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 60: 525–550. doi:10.2307/2843791. ISSN 0307-3114. https://www.jstor.org/stable/2843791. citing Czaplicka 1914, s. 183
- ↑ & Czaplicka 1914, s. 0.
- ↑ Hudson, G.. Shamanism in Siberia. AMS Press, 1935.
- ↑ 6,0 6,1 Sieroszewski, Wacław. 12 Years in the Yakut Country. London, 1900.
- ↑ „Shamanism in Siberia“. Internet Sacred Text Archive. Qaraldi: 2026-yil 29-iyun.
- ↑ „Shamanism in Siberia“. Internet Sacred Text Archive. Qaraldi: 2026-yil 29-iyun.
Adabiyot
- Sieroszewski, Wacław. 12 Years in the Yakut Country. London, 1900.
- „Shamanism in Siberia“. Internet Sacred Text Archive. Qaraldi: 2026-yil 29-iyun.
- "Yekyua". English Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Yekyua.<!--->