Yamanlar

Yamanlar tog‘i
	; Yamanlar tog‘idan Izmir ko‘rfazi
Boshqa nomi	Yamanlar Dağı
Joylashuvi	Turkiya,Izmir viloyati,Yamanlar qishlog‘i
Koordinatalar	38°32′N 27°14′E / 38.533°N 27.233°E
Balandligi	1076

'Yamanlar tog‘i' (turkcha: Yamanlar Dağı) — Turkiyaning Izmir viloyatida joylashgan tog‘ bo‘lib, Izmir shahrining Katta metropoliten hududi chegaralarida joylashgan.

Izmir shahridan oson yetib borish mumkin bo‘lgani sababli Yamanlar tog‘i shahar aholisi uchun mashhur sayohat va dam olish maskani hisoblanadi. Tog‘ga tik, ammo yaxshi saqlangan yo‘l olib boradi. Cho‘qqiga olib boruvchi yo‘l bo‘yida, tog‘ bilan bir xil nomga ega Yamanlar qishlog‘i joylashgan. Ma’muriy jihatdan u Izmirning Karşıyaka metropoliten tumaniga qaraydi va Karşıyaka markazidan 20 km (12 mil) masofada joylashgan.

Cho‘qqidan İzmir koʻrfazining shimoli-sharq tomondan keng manzarasi koʻrinadi, shuningdek mehmonlar uchun bungalovlar kabi qulayliklar mavjud. Cho‘qqi yaqinida “Karagöl” (turkcha “Qora ko‘l”) deb ataladigan krater ko‘li joylashgan. Bu ko‘l odatda hududning ilk ma’lum hukmdori hisoblangan Tantal haqidagi rivoyatlar bilan bog‘lanadi. Shu sababli, ko‘l ba’zan Tantal nomi bilan ham ataladi.

Togʻ

Tog‘ so‘nib qolgan vulqon hisoblanadi. U geologik jihatdan qo‘shni Sipylus tog‘i (Spil Dağı) massividan alohida bo‘lsa-da, ularning o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda tarixi juda o‘xshash. Shu sababli, bu ikki tog‘ ba’zan bir-birining davomi sifatida qaralgan.

Etimologiyasi

“Yamanlar” nomi so‘zma-so‘z “qobiliyatli, uddaburonlar” degan ma’noni anglatadi, biroq “yaman” sifatining ayrim salbiy ma’nolari ham mavjud. Bu nom, ehtimol, XIII asr boshlarida Ioann III Dukas Vatats tomonidan qurilgan monastir nomidan kelib chiqqan. Mazkur monastir “Amanariotissa” yoki “Amanaraning Maryami” deb atalgan bo‘lishi mumkin. U qadimda Olimp deb atalgan tog‘lardan biri hisoblangan Nif tog‘ining (Mount Nif) Smirna (Izmir) tomonga qaragan g‘arbiy yonbag‘irlari yoki etaklarida barpo etilgan. Shu sababli asosiy monastir Lembos nomi bilan tanilgan^[1]^[2]. Yamanlar tog‘idagi, o‘sha davrda “Genikon” yoki “Jenikou” deb atalgan qishloqning mavqei haqida XIII asrga oid hujjat ma’lumot beradi. Ushbu hujjatda qishloq aholisi o‘z hududida joylashgan Amanariotissa monastirini Lembos monastiriga hadya qilgani qayd etilgan^[3].

Boshqa tomondan, Amanariotissa so‘zida uchraydigan Amanara ildizi yunoncha bo‘lmagan kelib chiqishga ega bo‘lgani sababli, so‘z tuzilishini tushuntirish uchun sinkopa (tovush tushishi) orqali turli taxminlar ilgari surilgan. Bu talqinlarga ko‘ra, so‘z oxiri luviya tilidagi “ura” (katta) sifatiga to‘g‘ri kelishi mumkin^[4]. So‘zning birinchi qismi esa Amon xudo nomiga yoki Amana, Amanos tog‘lari kabi atoqli nomlarga bog‘lanadi. Bular quyidagi yo‘llar orqali tushuntiriladi:

•Luviya tili bilan bog‘liqlik orqali;

•Qadimgi davrlarda Yunonistonga kirib kelgani ma’lum bo‘lgan Ammon kulti orqali;

•Yoxud xuddi shu sabablar tufayli tog‘ning shimoliy yonbag‘ridan ko‘rinib turgan qadimgi Larissa shahrining “Misr Larissasi” deb atalishi bilan bog‘liq holda;

•Ushbu ehtimollarning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida^[5].

Tarixi

Yamanlar tog‘i taxminan miloddan avvalgi 1440-yillarda Izmir ko‘rfazini nazorat qilgan ilk yozma manbada qayd etilgan aholi punktining joylashuvi bo‘lgan. Ushbu joy Tantal tomonidan asos solingan va ehtimol “Naulochon” deb atalgan, mintaqaning konlaridan keladigan boylik bilan farovon yashagan.

Tog‘ning janubi-sharqiy tik yonbag‘irlarida Tantal qabri joylashgan bo‘lib, u Onadoʻli tarixining juda qadimgi davriga taalluqlidir. Ushbu qabri 1835-yilda Charles Texier tomonidan o‘rganilgan. Biroq boshqa tadqiqot maktablari Tantalning qabri hamda uning rivoyatiga bog‘langan ko‘lni Sipylus tog‘idagi boshqa joylarda joylashgan deb hisoblaydi. Shuningdek, Smirna shahri (Qadimgi Smirna)ning birinchi joylashuvi ham Yamanlar tog‘ining etagida, o‘sha davrda kichik yarim orol bo‘lgan hududda bo‘lgan.

Yaqin tarixi

Bayraklı yonbag‘irlari shuningdek 1995-yil 3–4 noyabr kunlari yuz bergan to‘fonli yomg‘irlar natijasida sodir bo‘lgan yer surilishiga ham kuzatilgan. Shu voqea natijasida hududdagi slumturidagi uylarda kamida 61 kishi halok bo‘lgan, moddiy zarar esa 50 million AQSh dollaridan oshgan^[6]. Shunga o‘xshash hodisalar 2001-yil kuzida ham sodir bo‘lgan va Izmirdagi ofat qurbonlariga yana 5 kishi qo‘shilgan. Shahar uchun tog‘ yonbag‘irlaridagi silt bilan qoplanib qolgan hududlarda tarixiy merosni saqlagan holda yaxshi rejalashtirilgan va boshqariladigan urbanizatsiyani amalga oshirish dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.

Manbalar

↑ A.M.Fontrier (1892). "Le Monastère de Lembos près de Smyrne et ses possessions au XIIIe siècle (pl. XVIII)" (French). Bulletin de Correspondance Hellénique (Persee, Bulletin de correspondance hellénique, nr. 16, vol. 16) 16: 379–410. doi:10.3406/bch.1892.3806. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bch_0007-4217_1892_num_16_1_3806?_Prescripts_Search_tabs1=standard&.
↑ Yaqin atrofda mos ravishda “Manastır” va “Manastırköy” deb nomlangan ikki aholi punkti mavjud.Birinchisi Arap daryosi (Izmir ko‘rfazi oxirida dengizga quyiladigan kichik daryolardan biri, qarang: Meles daryosi)ning shimol–janub yo‘nalishida cho‘zilgan vodiysi kirish qismida, Nif tog‘ining “Kurutepe” va “Bağburnu” deb ataladigan ikki etak tepaligi orasida joylashgan.Ikkinchisi esa Yamanlar tog‘ining o‘zida, hozirgi Yamanlar qishlog‘i yaqinida joylashgan.
↑ Peter Charanis. Social, economic and political life in the Byzantine Empire: collected studies. Variorum Reprints, 1973 — 160-bet. ISBN 978-0-902089-58-7.
↑ „Archived copy“. 2024-yil 18-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-yanvar.
↑ Bilge Umar. „Kordelyo (şimdi Karşıyaka) adının kökeni ve anlamı üzerine (On the origins and meaning of the name Kordelyo (now Karşıyaka))“ (Turkish). Dokuz Eylül University (1993).
↑ Ali Mümran Kömüşçü (July 1998). "Analysis of Meteorological and Terrain Features Leading to the Izmir Flash Flood, 3–4 November 1995". Natural Hazards (Natural Hazards, Springer Netherlands, Volume 18, Number I) 18: 1–25. doi:10.1023/A:1008078920113. https://doi.org/10.1023%2FA%3A1008078920113.

Adabiyotlar

Ekrem Akurgal. Ancient Civilizations and Ruins of Turkey: From Prehistoric Times Until the End of the Roman Empire. Kegan Paul, 2002. ISBN 0-7103-0776-4.
Cecil John Cadoux. Ancient Smyrna: A History of the City from the Earliest Times to 324 A.D.. Blackwell Publishing, 1938.
George E. Bean. Aegean Turkey: An archaeological guide. Ernest Benn, London, 1967. ISBN 978-0-510-03200-5.

[1] A.M.Fontrier (1892). "Le Monastère de Lembos près de Smyrne et ses possessions au XIIIe siècle (pl. XVIII)" (French). Bulletin de Correspondance Hellénique (Persee, Bulletin de correspondance hellénique, nr. 16, vol. 16) 16: 379–410. doi:10.3406/bch.1892.3806. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bch_0007-4217_1892_num_16_1_3806?_Prescripts_Search_tabs1=standard&.

[2] Yaqin atrofda mos ravishda “Manastır” va “Manastırköy” deb nomlangan ikki aholi punkti mavjud.Birinchisi Arap daryosi (Izmir ko‘rfazi oxirida dengizga quyiladigan kichik daryolardan biri, qarang: Meles daryosi)ning shimol–janub yo‘nalishida cho‘zilgan vodiysi kirish qismida, Nif tog‘ining “Kurutepe” va “Bağburnu” deb ataladigan ikki etak tepaligi orasida joylashgan.Ikkinchisi esa Yamanlar tog‘ining o‘zida, hozirgi Yamanlar qishlog‘i yaqinida joylashgan.

[3] Peter Charanis. Social, economic and political life in the Byzantine Empire: collected studies. Variorum Reprints, 1973 — 160-bet. ISBN 978-0-902089-58-7.

[4] „Archived copy“. 2024-yil 18-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-yanvar.

[5] Bilge Umar. „Kordelyo (şimdi Karşıyaka) adının kökeni ve anlamı üzerine (On the origins and meaning of the name Kordelyo (now Karşıyaka))“ (Turkish). Dokuz Eylül University (1993).

[6] Ali Mümran Kömüşçü (July 1998). "Analysis of Meteorological and Terrain Features Leading to the Izmir Flash Flood, 3–4 November 1995". Natural Hazards (Natural Hazards, Springer Netherlands, Volume 18, Number I) 18: 1–25. doi:10.1023/A:1008078920113. https://doi.org/10.1023%2FA%3A1008078920113.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]