Yahyo al-Shirvoniy al-Bakuviy
Yahyo ash-Shirvoniy al-Bakuviy (shuningdek Bakuviy shaklida ham yoziladi) – XV asrda yashagan soʻfiy mutasavvif boʻlib, Shemaxa, shahridan boʻlgan va Xalvatiya tariqatiga asos solgan.
HAyoti
Yahyo Shirvon viloyatidagi Shemaxada tugʻilgan[1], oʻsha paytda u yerda Shirvonshohlar hukmronlik qilgan edi[2]. „Xalvatiy“ atamasi arabcha xalva (fors tilida xalvat) soʻzidan olingan boʻlib, „chekinish“, „yakkalanish“ va „tanholik“ maʼnolarini anglatadi. Bu tariqatning asosiy tamoyillaridan biri bilan bogʻliq boʻlib, unga koʻra aʼzolar har yili bir marta kichik hujrada 40 kun davomida yakkama-yakka uzlatda qolib, uzluksiz roʻza tutish va ibodat qilishlari lozim edi. Xalvatiya tariqati asoschisi 1397-yilda Eronning shimoli-gʻarbida joylashgan Tabriz shahrida vafot etgan soʻfiy murshid va ustoz Umar al-Xalvatiy deb hisoblaniladi[3]. Biroq nemis sharqshunosi Hans Joachim Kissling fikriga koʻra, Umar al-Xalvatiyning xalifasi Yahyo Xalvatiya tariqatining haqiqiy yaratuvchisi boʻlgan, biroq xalvatiylar oʻz tariqatlari nomi Umarga bogʻlanib turishini istaganlari uchun unga bu borada yetarli eʼtibor berilmagan[4]. Mehrdod Kiyanin soʻzlariga koʻra esa, Yahyo „birodarlikning asl asoschisi hisoblanadi“[3].
Yahyo Kavkaz, Eron Ozarbayjoni va Anatoliyada siyosiy beqarorlik va diniy faollik nihoyatda kuchli boʻlgan davrda yashagan. Aynan ana shu muhitda Yahyoning faoliyati kechgan[5]. Raqib bir soʻfiy bilan kelishmovchilikdan soʻng Yahyo tax. 1460-yilda Shamaxi shahridan Boku shahriga koʻchib oʻtadi. U yerda u nufuzli diniy va siyosiy harakatga asos solgan. Usmonli tarixchisi va hagiografi Toshkoʻprizodaning xabar berishicha, Yahyo „atrofiga oʻn mingga yaqin odamni toʻplagan. U oʻz xalifalarini [soʻfiy vakillarini] mintaqaning barcha tomonlariga yuborgan va bu ishni qilgan birinchi kishi boʻlgan“[6]. Yahyo koʻpchilik Xalvatiya shoxobchalari aʼzolari oʻqishi shart boʻlgan Vird as-Sattar asarining muallifi hisoblanadi. U 1464-yilda Bokuda vafot etgan[1].
Yahyo vafotidan soʻng, uning shogirdlari Pir Ilyos va Zakariyo al-Xalvatiy kabilar Xalvatiya tariqatining markazini Anatoliya shimoli-markazidagi Amasya shahriga koʻchirdilar. Bu koʻchish Pir Ilyosning shaxsiy kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin yoki Shamaxi shahridagi Shirvonshoh bilan ziddiyat tufayli, yoxud ular tomonidan Shayx Junaydning 1460-yildagi yurishi chogʻida Safaviylarni qoʻllab-quvvatlaganliklari, bu yurish esa Shirvonshoh Xalilulloh I qoʻlida uning magʻlubiyati va oʻldirilishi bilan yakunlangani bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Safaviylar va Xalvatiya tariqatining umumiy kelib chiqishi, marosimlari, falsafasi va ruhiy peshvolari bir-biriga yaqin boʻlganini inobatga olsak, ularning oʻzaro munosabatlarini aniq belgilab berish qiyin[6].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 de Jong 1978.
- ↑ Bosworth 2011.
- ↑ 3,0 3,1 Kia 2017, s. 13.
- ↑ Waugh 2008, s. 26.
- ↑ Martin 1978, s. 277.
- ↑ 6,0 6,1 Martin 1978, s. 278.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. (2011). "Šervānšāhs". Encyclopaedia Iranica. Routledge & Kegan Paul. https://www.iranicaonline.org/articles/servansahs.
- de Jong, F. (1978). "K̲h̲alwatiyya". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/*-COM_0489.
- Kia, Mehrdad. The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]. Bloomsbury Publishing, 2017. ISBN 978-1610693882.
- Martin, B. G. „A Short History of the Khalwati Order of Dervishes“, . Scholars Saints and Sufis: Muslim Religious Institutions Since 1500. Univ of California Press, 1978. ISBN 978-0520036444.
- Waugh, Earle H.. Visionaries of Silence: The Reformist Sufi Order of the Demirdashiya Al-Khalwatiya in Cairo. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-9774160899.