Yahyo Afandi
| Yahyo Afandi | |
|---|---|
| Tavalludi |
15-noyabr 1494 Trabzon, Usmoniylar imperiyasi |
| Vafoti |
1569 Konstantinopol, Usmoniylar imperiyasi |
| Otasi | Omer Afandi |
| Onasi | Afife-xotun |
| Turmush oʻrtogʻi | Sherif-xotun |
| Bolalari | Ibrohim va Ali |
Beshiktoshli Yahyo afandi Mulla Shayxzoda ( turkcha: Beşiktaşlı Yahya Efendi, turkcha: Molla Şeyhzade ; 1494 [1], Trabzon — 1569 [2], Istanbul ) — Usmoniylar davlati tasavvufchisi, olimi va shoiri; Sulton Sulaymon Qonuniyning ogʻasi.
Sulton Sulaymonning hukmronligi davrida Yahyo Afandi madrasada mudarris sifatida talabalarga bilim berish bilan shugʻullangan. U oʻz davrining mashhur olimlaridan biri boʻlib, diniy va ilmiy bilimlarni oʻrgatgan. Yahyo Afandi nafaqat diniy fanlar, balki falsafa, adabiyot va boshqa sohalarda ham talabalarga ta'lim bergan. Uning ta'lim uslubi va pedagogik yondashuvi koʻpchilik tomonidan qadrlangan. Nafaqaga chiqqach, Beshiktoshda jannatmakon bogʻlar barpo etish va ularning parvarishiga alohida e'tibor bergan[3] .
Kelib chiqishi
Yahyo, 1494-yilda Trabzonda[4] tugʻilgan mashhur din arbobi, Amasiyalik qozi Omer Afandi va Afife Xotun oilasida dunyoga kelgan. Shuningdek, Sulton Salimxonning[5] tutingan oʻgʻli sifatida tanilgan. Sultonning rafiqasi Hafsa Sulton bolani yetarlicha emizdira olmagani sababli, Yahyoning onasi Afife Xotunni enaga qilib saroyga olib ketishgan. Shu tarzda, Yahyo afandi boʻlajak Sultonning tutingan ukasi boʻlib qoladi. Bu voqealar uning hayoti va taqdirida muhim rol oʻynagan.
Ta'lim va ijod
Yahyo, boshlangʻich ta'limini Trabzonda olib, keyinchalik oʻqishni davom ettirish uchun Istanbulga yoʻl oladi. Oʻz navbatida, Usmoniylar saltanatining sakkizinchi shayxulislomi, asli ismi Ali Jamoliy boʻlgan Toʻrvali Ali afandining shogirdi boʻlgan. Ikki yil davomida Ali Jamoliy afandidan ta'lim oladi. 1526-yilda Ali Jamoliy afandining vafotidan soʻng, Yahyo Janbaziye madrasasida dars bera boshlaydi va bu joyda oʻz bilimlarini yosh avlodga yetkazishda davom etadi. Oʻzining ilmiy faoliyati va ma'rifatparvarlik ishlariga koʻra, odamlar uni "Mulla Shayxzoda" deb atay boshlaydilar. Bu nom, uning ilm-fanda erishgan muvaffaqiyatlari va obroʻsini aks ettiradi. Yahyoning hayoti va faoliyati Usmoniylar davridagi ta'lim tizimining rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan shaxslar qatoriga kiradi.
Yahyo din bilan bir qatorda ilm-fan, tibbiyot, geometriya, astronomiya va boshqa fanlarni ham o‘rgatgani uchun mashhur boʻlgan. U 1553–yilgacha Sahn-ı Seman madrasasida dars bergan. Bu madrasa oʻz davrida ilm-fan va ma'rifat markazi sifatida tanilgan. Yahyo oʻz talabalariga nafaqat diniy bilimlar, balki zamonaviy ilmiy yutuqlarni ham oʻrgatgan. Ularning yutuqlari va bilimlari keyinchalik koʻplab avlodlarga ta'sir koʻrsatgan.
Mustafoning qatl etilishiga munosabat
1533-yilda Sulaymon toʻngʻich oʻgʻli Mustafoni[6] qatl qilishi va onasi Mahidevron Sultonni[7] Bursaga[8] yuborishi, turk tarixi va Usmonlilar sulolasining ichki siyosiy kurashlari nuqtai nazaridan muhim voqealardir. Bu davrda Usmonli imperiyasida taxt uchun kurashlar, oilaviy nizolar va siyosiy intrigalar kuchli boʻlgan.
Keyingi tadbirlar
Yahyo afandi oʻzining hayotini va faoliyatini jamiyatga foyda keltirishga bagʻishlagan. U Beshiktoshda uy sotib olib, oʻzining bilim va tajribasini boshqalar bilan baham koʻrish uchun muhim infratuzilma yaratdi. Masjid[9], madrasa[10], hammom[11] va mehmonxona kabi binolar nafaqat diniy va ma'rifiy xizmatlar koʻrsatish uchun, balki jamoatni birlashtirish va ularni tarbiyalash maqsadida ham tashkil etilgan.
Yahyo xayriya jamgʻarmasini[12] tuzishi, uning ijtimoiy mas'uliyatini yanada oshirdi. U harbiy va fuqarolik rahbarlari bilan aloqalar oʻrnatib, ularning yordamlarini jalb qildi. Bu esa, ziyoratchilar sonining koʻpayishi va ularning saxovatli sovg‘alari orqali yanada koʻproq inshootlar qurishga imkon berdi. Yahyo afandi oʻzining barcha loyihalarida shaxsan ishtirok etganligi bilan uning faoliyati nafaqat iqtisodiy[13], balki ma'naviy jihatdan ham ahamiyatli boʻlgan.
Yahyoning bunday faoliyati jamiyatda ta'lim olishga boʻlgan qiziqishni oshirdi va odamlarni bir-biriga yaqinlashtirdi. Uning mehnati natijasida Beshiktoshda[14]da yangi madaniy muhit vujudga keldi. Bu joy ziyoratchilar uchun nafaqat diniy joy sifatida, balki bilim olish va ruhiy yangilanish manbai sifatida ham xizmat qila boshlagan.
Bundan tashqari, Yahyo iste’dodli shoir edi. Muderris[15] taxallusi bilan she'rlar yozgan
Oilasi va farzandlari
Yahyo afandi Sherif Xotunga uylangan. Ularning Ibrohim va Ali ismli ikki o‘g‘li boʻlgan.
Vafoti
Yahyo Afandi, 1569-yilda Qurbon hayiti[16] arafasida Beshiktoshdagi monastirda vafot etgan. Uning dafn marosimi Ebussuud Afandi tomonidan Sulaymoniya[17] shahrida hayit namozidan soʻng amalga oshirilgan. Yahyo Afandi dastlab Beshiktoshda darvesh[18] sifatida dafn etilgan, ammo 1571-yilda Sulton Sinanning[19] buyrugʻi bilan maqbaraga koʻchirilgan. Bu maqbara hozirgi kunda ham mavjud boʻlib, Yahyo Afandining xotirasini abadiylashtirish maqsadida qurilgan ahamiyatli tarixiy joylardan biridir.
Filmda mujassamlash
'Muhtasham yuz yil ”[20] turk serialida Yahyo afandi rolini Hamdi Alkan[21] ijro etgan.
Havolalar
- ↑ „Yahya Efendi Camii“. CennetYolu.Org. 2014-yil 14-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 11-may.
- ↑ „İSTANBUL'UN 4 MUHAFIZI -I-“ (tr). turbedar. 2013-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 11-may.
- ↑ „Beşiktaşlı Yahya Efendi k.s.“ (tr). BinbirDamla.Com. 2014-yil 14-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 13-may.
- ↑ trabzon
- ↑ sulton salimxon
- ↑ shahzoda Mustafo
- ↑ Mohidavron sulton
- ↑ Bursa
- ↑ masjid
- ↑ madrasa
- ↑ hammom
- ↑ xayriya
- ↑ iqtisodiy
- ↑ Beshiktoshda
- ↑ muderris
- ↑ qurbon hayiti
- ↑ sulaymoniya
- ↑ darvesh
- ↑ sulton sinan
- ↑ muhtasham yuz yil
- ↑ hamdi alkan