Yadro modellari
Yadro modellari — atom yadrosining turli xossalarini oʻrganish uchun tuziladigan tasavvurlar. Shu vaqtgacha olimlar tomonidan tavsiya etilgan Yadro modellarining birortasi ham yadroning xossalarini toʻliq yoritib bera olmaydi. Shu sababli, bir necha Yadro modellari qoʻllanadi. Ayniqsa, tomchisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.
Yadroning gidrodinamik (tomchi) modeli 1936-yilda N.Bor tomonidan taklif qilingan. Yadroning tomchi modeli yadrodagi nuklonlarning baʼzi xossalarini suyuqlik tomchisidagi molekulalarning xossalriga oʻxshashligiga asoslangan. Masalan yadrodagi nuklonlarning oʻzaro taʼsir potensiali suyuqlikdagi molekulalarning oʻzaro taʼsir potensiali kabi qisqa taʼsirni ifodalovchi potensial boʻlib, taʼsir kuchlari toʻyinganlik xossasiga ega. Tomchining hajmi undagi zarralar soniga proporsional. Yadroning suyuqlik tomchisidan asosiy farqi shundaki, yadro zaryadga ega siqilmaydigan suyuqlik boʻlib, u kvant mexanikasi qonunlariga boʻysunadi.
Yadroning kollektiv modeli - ushbu modelda yadroni barcha qobiqlari toʻldirilgan mustahkam ichki qism — oʻzak va oʻzak nuklonlari hosil qilgan markaziy maydonda harakat qiluvchi tashqi nuklonlardan tuzilgan deb tasavvur qilinadi. Oʻzak tashqi nuklonlar taʼsiri natijasida oʻz shaklini oʻzgartirishi mumkin, yaʼni tebranadi. Oʻzakning harakati gidrodinamik tenglamalar yordamida ifodalanadi. Tashqi nuklonlar esa bu nuklonlar bilab oʻzaro taʼsirlashuv natijasida oʻzgaruvchi oʻzak maydonida harakat qiladi.
Qoʻzgʻalish energiyasining kichik qiymatlarida qator yadrolarda energetik sathlarning ketma — ketligi kuzatiladi, bu sathlarni yadro sirtining garmonik tebranishi yoki deformatsiyalangan yadroning butunligicha aylanishi natijasida hosil boʻlgan deb izohlash mumkin. Bunday harakatlar yadroning kollektiv erkinlik darajasi bilan bogʻliq. Bu energetik sathlarning kollektiv harakat bilan bogʻliqligi esa sathlar orasidagi katta kvadrupol momentiga ega boʻlgan elektromagnit oʻtishlarning intensivligi yuqoriligidan koʻrinadi. Nuklonning yadrodan chiqib ketish ostona energiyasidan uygʻonish energiyasi katta boʻlganda yadroning kollektiv sathlari yadro reaksiyalari kesimlarida keng pik sifatida namoyon boʻladi va ular gigant multipol rezonanslar deyiladi. Ulardan eng kattasi bu gigant dipol rezonansidir. Sferik simmetrik juft — juft yadrosirtlarining tebranma harakat energetik spektrlarini besh oʻlchovli garmonik ossilyator modeli asosida tushuntirish mumkin. Bunda sirtning tebranishi agarda amplitudasi kichik boʻlsa, suyuq tomchi sirtining garmonik tebranishi kabi qaraladi. Juft — juft yadrolarning aylanma harakat energetik spektrini esa aksial — simmetrik rotator modeli asosida tushuntirish mumkin. Neytronlarning protonlarga nisbatan tebranishi bilan bogʻliq boʻlgan gigant rezonanslarni gidrodinamik model asosida ifodalanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
T. M. Moʻminov, A. B. Xoliqulov, SH. X. Xushmurodov
„Atom yadrosi va zarralar fizikasi“
Yadro modellari
Hozirda quyidagi yadro modellari mavjud:
 | Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (Aprel 2024) |