Kontent qismiga oʻtish

Xulq-atvor iqtisodiyoti

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Xulq-atvor iqtisodiyoti

Xulq-atvor iqtisodiyoti — bu psixologik (masalan, kognitiv, xulq-atvor, affektiv, ijtimoiy) omillarning shaxslar yoki institutlarning qaror qabul qilish jarayonidagi rolini va bu qarorlarning an’anaviy iqtisodiy nazariya nazarda tutgan qarorlardan qanday og‘ishini o‘rganadigan fan[1][2].

Xulq-atvor iqtisodiyoti asosan cheklangan ratsionallik doirasida ratsionallikning chegaralari va Iqtisodiy agentlarning xatti-harakatlarini o‘rganadi. Xulq-atvor modellari odatda psixologiya, nevrologiya va mikroiqtisodiy nazariyadan olingan tushunchalarni birlashtiradi[3][4]. Xulq-atvor iqtisodiyoti alohida ilmiy yo‘nalish sifatida 1970–1980-yillarda shakllangan bo‘lsa-da, uning ildizlari XVIII asr iqtisodchilariga, masalan Adam Smithga borib taqaladi; u shaxslarning iqtisodiy xulq-atvori ularning istaklari bilan qanday shakllanishi mumkinligini muhokama qilgan[5].

Xulq-atvor iqtisodiyoti iqtisodiyotning kichik sohasi sifatidagi maqomi nisbatan yangi hisoblanadi; uning asoslarini yaratgan muhim yutuqlar XX asrning so‘nggi o'ttiz yilligi davomida chop etilgan[6][7]. Behavioral economics hali ham rivojlanayotgan soha bo‘lib, tadqiqot va ta’limda tobora keng qo‘llanilmoqda.

Xulq-atvor iqtisodiyoti real hayotdagi iqtisodiy qaror qabul qilishni tushunish va yaxshilash uchun keng qo‘llaniladi, ayniqsa davlat siyosati, moliya va bozor dizayni kabi sohalarda[8].

Ushbu soha inson xulq-atvorining empirik kuzatilgan naqshlarini standart iqtisodiy modellarga kiritish orqali iqtisodiy tahlil va siyosatni ishlab chiqishda tobora katta ta’sirga ega bo‘lib bormoqda[9].

Adam Smith, The Wealth of Nations (1776) va The Theory of Moral Sentiments (1759) asarlari muallifi

Tarixi

Ilk klassik iqtisodchilar o‘z asarlarining katta qismida psixologik mulohazalardan foydalanganlar, garchi o‘sha davrda psixologiya alohida ilmiy soha sifatida tan olinmagan bo‘lsa-da[10]. Axloqiy tuyg‘ular nazariyasi asarida Adam Smith keyinchalik zamonaviy behavioral iqtisodiyot nazariyasida mashhur bo‘lgan tushunchalar, masalan Yo‘qotishni yoqtirmaslik haqida yozgan[10]. Jeremy Bentham, XVIII asrdagi Utilitarian faylasufi, utilityni psixologiyaning mahsuli sifatida tushuntirgan[10]. Psixologik izohlarni o‘z ishlariga kiritgan boshqa iqtisodchilar qatoriga Francis Edgeworth, Vilfredo Pareto va Irving Fisher kiradi.

XX asr boshlarida iqtisodiyotdan psixologiyaning rad etilishi va chiqarib tashlanishi empirik yondashuvga tayanilgan davrni boshlab berdi gedonistik nazariyalarga bo‘lgan ishonch pasaydi[10]; bu nazariyalar inson iqtisodiy xulq-atvorini tushunishda maksimal foydaga erishishni asosiy omil deb hisoblagan[6]. Gedonistik tahlil inson xulq-atvorini oldindan aytishda kam muvaffaqiyat ko‘rsatdi, bu esa uning ishonchli prognoz manbai sifatida yaroqliligiga shubha uyg‘otdi[6].

Shuningdek, iqtisodchilar orasida psixologiyaning iqtisodiy modellarni shakllantirishdagi roli haddan tashqari bo‘lishi va qabul qilingan tamoyillardan chetga chiqish deb hisoblangan[11]. Ular psixologiyaga ortiqcha urg‘u berish ushbu sohaning matematik tarkibiy qismlarini zaiflashtiradi deb qo‘rqishgan[12][13].

1970-yillarning oxiriga kelib, kutilgan foyda nazariyasiga (expected-utility theory) nisbatan tanqidlar shakllanib, muqobil formal modellar paydo bo‘la boshladi, eng mashhuri esa prospect nazariyasidir[14].

Iqtisodiyotning prognozlash qobiliyatini oshirish uchun iqtisodchilar inson psixologiyasiga asoslangan nazariyalardan ko‘ra ko‘proq kuzatiladigan real hodisalarga e’tibor qaratishni boshladilar[6]. Psixologiya yangi soha bo‘lgani uchun ko‘pchilik iqtisodchilar uni yetarlicha ilmiy deb hisoblamagan[10]. Ba’zi olimlar iqtisodiyotdagi positivismga tanqidiy qarashgan bo‘lsa-da, psixologik tushunchalarga asoslangan modellar kamdan-kam qo‘llanilgan[10]. Iqtisodchilar insonni faqat ratsional va o‘z manfaatini ko‘zlovchi qaror qabul qiluvchi sifatida tasavvur qila boshladilar, bu esa homo economicus tushunchasida ifodalangan[13].

Muhim dastlabki tushunchalardan biri cheklangan ratsionallik bo‘lib, u kognitiv va axborot cheklovlari sharoitida to‘liq optimal qaror qabul qilish haqidagi farazni yumshatadi[15].

Kutilgan foyda nazariyasining ustunligiga qarshi muhim dastlabki chaqiriq fransuz iqtisodchisi Maurice Allais tomonidan ilgari surilgan. U 1953 yildagi mashhur maqolasida hozirda Allais paradoksi deb ataladigan empirik misollarni — xususan “umumiy nisbat” (common-ratio) va “umumiy natija” (common-consequence) effektlarini — taqdim etdi, bu esa kutilgan foydani maksimal qilishdan tizimli og‘ishlarni ko‘rsatdi. So‘nggi meta-tahlil ishlarida umumlashtirilgan eksperimental dalillar shuni ko‘rsatadiki, common-ratio effekti ko‘plab sharoitlarda kuzatiladi. Masalan, Blavatskyy, Panchenko va Ortmann (2023) 39 ta avvalgi tajriba (14,909 ta kuzatuv) ma’lumotlarini qayta tahlil qilib, dizaynlarning taxminan 59,4%ida ushbu naqsh takrorlanganini aniqlagan[16].

Iqtisodiyotda psixologiyaning qayta tiklanishi va xulq-atvorga oid iqtisodiyotning kengayishi kognitiv inqilob bilan bog‘liq[17][18]. 1960-yillarda kognitiv psixologiya miyani axborotni qayta ishlovchi tizim sifatida tushuntirishda katta yutuqlarga erishdi (bu behaviorizm modellaridan farq qiladi). Ushbu sohada faoliyat yuritgan psixologlar, masalan Ward Edwards[19], Amos Tversky va Daniel Kahneman, risk va noaniqlik sharoitida qaror qabul qilishning kognitiv modellarini ratsional iqtisodiy modellar bilan taqqoslashni boshladilar. Bu rivojlanishlar iqtisodchilarni psixologiyaning iqtisodiy modellar va nazariyalarga qanday qo‘llanishi mumkinligini qayta ko‘rib chiqishga undadi[10]. Shu bilan birga, Kutilayotgan foydalilik gipotezasi va chegirmali kommunal xizmat modellari kengroq qabul qilina boshladi. Ushbu tushunchalar umumiy foyda nazariyasining aniqligiga shubha uyg‘otib, behavioral iqtisodiyotga xos yondashuvni — standart modellarni psixologik bilimlar bilan boyitish amaliyotini — shakllantirdi[6].

Bu rivojlanishlar keyingi o‘n yilliklarda sohaning asosiy iqtisodiyot doirasida kengroq qabul qilinishiga zamin yaratdi, shu bilan birga tadqiqotlar soni ortib, ta’lim tizimiga ham kiritila boshlandi[20].

Vaqt o‘tishi bilan behavioral yondashuvlar faqat individual tanlovdan tashqariga chiqib, siyosatni ishlab chiqishda ham qo‘llanila boshlandi; bunda iqtisodiy vositalar va institutlarning inson xulq-atvoriga ta’siri haqidagi dalillar muhim rol o‘ynadi.[21]

Manbalar

  1. ↑ Lin, Tom C. W. (16 April 2012). "A Behavioral Framework for Securities Risk". Seattle University Law Review (SSRN). 
  2. ↑ Zeiler, Kathryn; Teitelbaum, Joshua (2018-03-30). "Research Handbook on Behavioral Law and Economics". Books. https://scholarship.law.bu.edu/books/35. 
  3. ↑ „Search of behavioural economics“. in Palgrave
  4. ↑ Minton, Elizabeth A.; Kahle, Lynn R.. Belief Systems, Religion, and Behavioral Economics: Marketing in Multicultural Environments. Business Expert Press, 2013. ISBN 978-1-60649-704-3. 
  5. ↑ Ashraf, Nava; Camerer, Colin F.; Loewenstein, George (2005). "Adam Smith, Behavioral Economist". Journal of Economic Perspectives 19 (3): 131–45. doi:10.1257/089533005774357897. https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20110204-074751695. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Agner, Erik. A course in Behavioral Economics, 3rd, Red Globe Press, 2021 — 2–4-bet. ISBN 978-1-352-01080-0. 
  7. ↑ Sent, Esther-Mirjam (2004). "Behavioral Economics: How Psychology Made Its (Limited) Way Back into Economics". History of Political Economy 36 (4): 735–760. doi:10.1215/00182702-36-4-735. ISSN 1527-1919. https://www.muse.jhu.edu/article/178098. 
  8. ↑ „Behavioural Insights and Public Policy“. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Qaraldi: 2026-yil 3-fevral.
  9. ↑ „Behavioral Science and Policy“. World Bank. Qaraldi: 2026-yil 3-fevral.[sayt ishlamaydi]
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Camerer, Colin; Loewenstein, George; Rabin, Matthew. Advances in Behavioral Economics. Princeton University Press, 2004 — 4–6-bet. ISBN 9780691116822. 
  11. ↑ Hansen, Kristian Bondo; Presskorn-Thygesen, Thomas (July 2022). "On Some Antecedents of Behavioural Economics". History of the Human Sciences 35 (3–4): 58–83. doi:10.1177/09526951211000950. 
  12. ↑ Brown, Stephen J.; Goetzmann, William N.; Kumar, Alok (January 1998). "The Dow Theory: William Peter Hamilton's Track Record Reconsidered". The Journal of Finance 53 (4): 1311–1333. doi:10.1111/0022-1082.00054. https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_1998-08_53_4/page/1311. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Boyd, Richard (Summer 2020). "The Early Modern Origins of Behavioral Economics". Social Philosophy & Policy (Oxford: Cambridge University Press) 37 (1): 30–54. doi:10.1017/S0265052520000035. 
  14. ↑ „Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk“. Econometrica (1979). Qaraldi: 2026-yil 3-fevral.
  15. ↑ „Bounded Rationality“. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University (2020). Qaraldi: 2026-yil 3-fevral.
  16. ↑ Blavatskyy, Pavel; Panchenko, Valentyn; Ortmann, Andreas (2023). "How common is the common-ratio effect?". Experimental Economics 26 (2): 253–272. doi:10.1007/s10683-022-09761-y. https://link.springer.com/article/10.1007/s10683-022-09761-y. 
  17. ↑ „What is behavioral economics? | University of Chicago News“ (en). news.uchicago.edu. Qaraldi: 2024-yil 12-fevral.
  18. ↑ Camerer, Colin (1999-09-14). "Behavioral economics: Reunifying psychology and economics". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 96 (19): 10575–10577. doi:10.1073/pnas.96.19.10575. ISSN 0027-8424. PMID 10485865. PMC 33745. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=33745. 
  19. ↑ „Ward Edward Papers“. Archival Collections. 2008-yil 16-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 25-aprel.
  20. ↑ „Behavioral Economics: Past, Present, and Future“. American Economic Review (2016). Qaraldi: 2026-yil 3-fevral.
  21. ↑ „Applying Insights from Behavioral Economics to Policy Design“. National Bureau of Economic Research (NBER) (2014). Qaraldi: 2026-yil 3-fevral. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Xulq-atvor_iqtisodiyoti&oldid=870269" dan olindi