Xoʻjali-Gadabay madaniyati
Xoʻjali-Gadabay madaniyati — Ozarbayjonning Gadabay va Xoʻjali tumanlari hududidagi yodgorliklar, mahalliy turkiy aholining turmush tarzi, anʼanalari va boshqa madaniyat namunalarini oʻz ichiga oladi.
Tumanning meʼmoriy yodgorliklari qatorida Soyudlu qishlogʻidagi Qiz qal’asi („Namardqala“, IX asr) va Mahrasa ibodatxonasi, Novosaratovka qishlogʻidagi ibodatxona (1535-yil), Qalakeng qishlogʻidagi qal’a (XVI asr), Buyuk Qaramurad qishlogʻidagi qal’a (1634-yil), Dikdash qishlogʻi hududidagi Bayram darasidagi alban cherkovi va Hamshivang ibodatxonasi, shuningdek, Jabatkechmaz qishlogʻidagi uchta koʻprik (XIX asr) alohida qayd etiladi[1].
Xoʻjali-Gadabay madaniyati bosqichlari
1) Xoʻjali-Gadabay madaniyatining dastlabki bosqichi miloddan avvalgi XIV–XIII asrlarga oid.
2) Xoʻjali-Gadabay madaniyatining ikkinchi bosqichi miloddan avvalgi XII–XI asrlarga sanaladi. Bu davrga Aradjadzor, Axmahi, Balliqaya, Qarabuloq qoʻrgʻonlari hamda Gadabay tosh qutilarining bir guruhi kiradi. M. A. Husaynova ushbu davrga oid kulolchilikning toʻrt turini aniqlagan va ulardan uchtasi mahalliy asosda rivojlanganini koʻrsatgan. Qorabogʻ va Gadabay hududlaridagi yodgorliklar kulolchilikning ikkinchi guruhi ustunligi bilan ajralib turadi. Ushbu davrga oid Ganjachoy yodgorliklarida oq inkrustatsiyali kulolchilik ustunlik qilishda davom etgan.
Gilliktogʻ va Lulalida oq inkrustatsiyali keramikaning avvalgi davrga nisbatan ancha soddalashgani kuzatiladi. Ushbu davrga oid yodgorliklardan topilgan konussimon dastali, yassi tigʻli xanjarlar miloddan avvalgi XIII–XII asrlarga oid deb hisoblanadi.
Naxchivon hududida aniqlangan Xoʻjali-Gadabay tipidagi arxeologik yodgorliklar miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri va I ming yillikning boshlariga oid deb sanaladi. Ular tosh quti qabrlari, jamoaviy dafn etish odati, kulrang keramika va koʻplab bronza buyumlari bilan tavsiflanadi. Yodgorliklarni sanalashda, asosan, keramika buyumlari, baʼzan esa konussimon dastali bronza xanjarlar asos qilib olingan.
Naxchivonning ikkinchi guruh arxeologik yodgorliklari boʻyalgan idishlar. Shahtaxdi va Yurdchu tosh qutilari, Qizilburun va Julfa nekropollari shunday yodgorliklar jumlasidandir. Ushbu yodgorliklar oʻziga xos sopol buyumlar va bronza buyumlar bilan birgalikda miloddan avvalgi XIV–XI asrlarga oid deb sanaladi.
Bu majmualarni sanalashda choynak va qadah tipidagi idishlardan, shuningdek, boshqa diagnostik namunalardan foydalanilgan. Shu jihatdan, ikki yon tomoni ichkariga botiq boʻlgan kosalar alohida eʼtiborga loyiq. Tanasining barcha qismi bezatilgan bunday turdagi idishlar faqat Soʻnggi bronza davri yodgorliklari uchun xos.
3) Xoʻjali-Gadabay madaniyatining uchinchi rivojlanish davri miloddan avvalgi X–IX asrlarni qamrab oladi. Ganjachoy hududining ushbu davrga oid yodgorliklari keramikaning birinchi va ikkinchi guruhlari mavjudligi bilan tavsiflanadi. Biroq bu davrda ikkinchi guruhga mansub keramikada oq inkrustatsiyali bezaklar paydo boʻladi. Ushbu davrga Togʻli Qorabogʻning bir qator yodgorliklari ham kiritiladi.
Kichik Qaramurad atrofida qayd etilgan gʻor va Gadabay qishlogʻidan topilgan namunalarga koʻra, Gadabay tarixi tosh davriga (mezolit) borib taqaladi. Bu yerdagi arxeologik yodgorliklar bronza va ilk temir davrlariga oid qabrlar, tosh quti qabrlar, qoʻrgʻonlar, qadimiy qal’achalar va ibodatxonalar bilan ifodalanadi[2].
Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterik olan abidələrin bir qismi siklop tikintiləridir. Azərbaycanda Son Tunc və Erkən Dəmir dövrləri abidələrinin böyük bir qismi Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aiddir. Tədqiqatlardan bəlli olur ki, bu mədəniyyətin əhatə etdiyi tarixi dövrdə Azərbaycan tayfalarının qonşu regionlarla geniş əlaqələri olub. Təsadüfi deyil ki, hələ XX əsrin əvvəllərində Xocalı yaxınlığında aparılan qazıntılar zamanı üzərində Assur hökmdarının adı həkk olunan muncuq aşkar olunmuşdu.
Xoʻjali-Gadabay madaniyatiga xos yodgorliklarning bir qismini siklop inshootlar tashkil etadi. Ozarbayjondagi Soʻnggi bronza va Ilk temir davrlariga oid yodgorliklarning katta qismi Xoʻjali-Gadabay madaniyatiga mansub. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ushbu madaniyat qamrab olgan tarixiy davrda Ozarbayjon qabilalari qoʻshni hududlar bilan keng aloqalarga ega boʻlgan. Tasodif emaski, XX asr boshlaridayoq Xoʻjali yaqinida olib borilgan qazishmalar vaqtida ustiga Ossuriya hukmdorining nomi bitilgan munchoq topilgan.
Xoʻjali-Gadabay madaniyati yodgorliklari ustaxonalar, qabrlar va ibodatxonalardan ham iborat. Madaniyat tarqalgan hududlarda mis eritish oʻchoqlari, mis va bronza buyumlar tayyorlangan ustaxonalar qoldiqlari, chaqmoqtoshdan asbob va qurollar ishlab chiqarish chiqindilari aniqlangan. Tuproq qabrlar, tosh quti qabrlar va qoʻrgʻonlarda marhumlar bukilgan, choʻzilgan yoki oʻtirgan holatda dafn etilgan. Qabrlarning keramika buyumlari deyarli bir xil. Qabrlardan bronza qilich, tabarzin, toʻqmoq, oʻq, ayri, xanjar, nayza uchlari, koʻzalar, qozonlar, jilovlar, bilaguzuklar, uzuklar, suyakdan yasalgan bezak buyumlari, shuningdek, loy va toshdan tayyorlangan turli buyumlar topilgan[3].
Xoʻjali obidalari
Xoʻjali hududi eng qadimiy meʼmoriy va dastlabki madaniyat yodgorliklariga boy. Meʼmoriy yodgorliklar qatorida maqbara (XIV asr), doira shaklidagi maqbara (1356–1357-yillar), uning atrofidagi Soʻnggi bronza va Ilk temir davrlariga oid nekropol, qoʻrgʻonlar maydoni va boshqalar mavjud.
XIX asrda aniqlangan, tosh qutilar va qoʻrgʻonlardan iborat Xoʻjali qabristoni Soʻnggi bronza va Ilk temir davrlariga (miloddan avvalgi VIII–VII asrlar) oid arxeologik yodgorlik. Bu yerdan turli xil sopol idishlar, qurollar (qilich, xanjar, nayza va oʻq uchlari, bolta-tabarzin), oltin, bronza, chigʻanoq, aqiq, shisha, pasta va boshqa materiallardan tayyorlangan bezak buyumlari, bronza mehnat qurollari hamda ot anjomlari aniqlangan. Bu yerda koʻplab „Qoʻchqor va egar“ shaklidagi qabr toshlari, muqaddas ziyoratgohlar — Said Jalol oʻchogʻi, Jahon buvining oʻchogʻi va boshqalar mavjud.
Xoʻjali shahri va Askaran shaharchasi oʻrtasida, Qarqar daryosining oʻng va chap sohillarida XVIII asrga oid „Askaran qal’asi“ mavjud. Qal’a Qarabogʻ xoni Panahali xon tomonidan qurdirilgan. Qal’a ikkita istehkomdan iborat. Oʻng sohildagi qal’a minorasi ikki qavatli tosh devorlardan iborat. Chap sohildagi qal’a toʻrtburchak minoralarga ega. Devorlarning qalinligi 2–3 metrni tashkil etadi. 1810-yilda Rossiya va Eron oʻrtasidagi tinchlik muzokaralari „Askaran qal’asi“da olib borilgan.
Karkijahon shaharchasida 3 ta qabriston mavjud. Bu yerda XIV asrga oid yozuvlar tushirilgan qabrlar, „Kilsali“ deb ataladigan joyda Alban cherkovi, qabrlar, 800 yil avvalgi davrga oid musulmon qabristoni qoldiqlari, Alban pir-oʻchoqlari va boshqa yodgorliklar mavjud.
Kosalar qishlogʻi hududida „Muhammad ogʻaning xonasi“ tarixiy yodgorligi, „Darili piri“, „Alam daraxti“ ziyoratgohlari va tosh qabrlar mavjud.
Meshali qishlogʻi hududidagi Meydan yaylovida muqaddas „Sayid qabri“ ziyoratgohi (armanlar tomonidan vayron qilingan) va „Yetti cherkov“ (Alban cherkovi) mavjud boʻlgan. Bundan tashqari, yana 4 ta joyda Alban cherkovi mavjud boʻlgan.
Naxchivonda Xoʻjali-Gadabay madaniyati namunalari
Naxchivon hududida Xoʻjali-Gadabay madaniyatining Gadabay guruhiga xos boʻlgan madaniyat keng tarqalgan. Bu, miloddan avvalgi II ming yillikning oxirida Gadabay guruhiga mansub etnoslar ustunlik qilganini va Ozarbayjonning janubiy hududlariga ham tarqalganini koʻrsatadi. Ehtimol, bu davrda Xoʻjali-Gadabay madaniyatiga mansub qabilalar yagona etnos sifatida birlashgan.
Bezak buyumlari
Xoʻjali-Gadabay madaniyati yodgorliklaridan aniqlangan bronza belbogʻlar yuksak mahorat bilan tayyorlanganligi bilan ajralib turadi. Xoʻjali va Mingachevirdan topilgan bunday belbogʻlarning bezak naqshlari xilma-xil.