Xitoy (Qashqadaryo)

Xitoy — Kasbi, Muborak va Shahrisabz tumanlaridagi qishloq va shaharcha. Markaziy Osiyoda yashovchi xitoy (kitay) qabilasi etnograflar va tarixchilar tomonidan qoraxitoy (qorakidan yoki kidan)lar bilan bog‘lanadi. O‘rxun-Enasoy bitiklarida ular Turk xoqonlariga qaram qabila sifatida tilga olingan. X asrda kidanlar shimoliy Xitoyni egallab, bu hudud ushbu qabila nomi bilan atalgan. XII asrda kidanlar davlati tor-mor qilingach, ularning bir qismi g‘arbga siljib, kidanlar davlati tuzilgan. Bu davlat Gurxon tomonidan boshqarilgan va qarorgohi Chu daryosi vodiysidagi Orlovka qishlog‘i yaqinida joylashgan. XIII asr boshlarida mo‘g‘ul istilosidan so‘ng kidanlar mustaqil xalq sifatida tilga olinmaydi.

Ularning nomi ktay (xitoy, xtoy) shaklida o‘zbek, qoraqalpoq, qirg‘iz, boshqird va boshqa turkiy xalqlar tarkibida qabila sifatida uchraydi. Bir davrda xitoy va qipchoq davlatlari yonma-yon yashagan, bu hududlarda xitoy va qipchoqlar aralashib yashay boshlagan. Shu holat Zarafshon vodiysida o‘zbeklar orasida va Xorazm qoraqalpoqlarida ham kuzatiladi. Xitoy–qipchoq guruhi Qrim va Kavkazdagi no‘g‘aylar orasida ham uchraydi.

1868-yilda Zarafshon vodiysidagi o‘zbeklar haqida ma’lumot bergan V.V.Radlov xitoy–qipchoqlarni bitta qabila deb hisoblaydi va ularni ikki tarmoqqa – xitoy va qipchoqlarga bo‘linishini ko‘rsatadi. XIX asrning 80-yillarida yana bir manbada “…xitoy-qipchoqlar bir-birlari bilan mustahkam aloqada bo‘lib, rivoyatlarga ko‘ra, yaqin qarindoshlardir. Ular amirlarga, shuningdek, har qanday hokimiyatga nafrat bilan qaraganlar” deb yozilgan. P.P.Ivanov xitoy–qipchoqlarning 1821–1825-yillardagi qo‘zg‘oloni haqida yozar ekan, “xitoy va qipchoq urug‘lari bir-birlariga yaqinlashib ketgan, sharq mualliflari ularni bir qabila deb bilgan” deydi. Biroq xitoy va qipchoqlarning yaqinligi qarindoshlik sababli emas, ko‘proq siyosiy ittifoq xarakterida bo‘lgan, chunki ularning urug‘ tuzilishlari va urflari farqli bo‘lgan.

Samarqand viloyatining Kattaqoʻrgʻon tumanida ham qishloq shu nom bilan atalgan.