Xirbat Ataruz
خربة عطروز | |
  Jordan hududida ko‘rsatilgan | |
| Manzilgoh | Madaba Gubernatorligi, Jordan |
|---|---|
| Mintaqa | Pereya |
| Koordinatalar | 31°34′27.92″N 35°39′53.11″E / 31.5744222°N 35.6647528°E |
Xirbat Ataruz (arabcha :خربة عطروز}}) yoki Atarot (ibroniycha: עטרות) – Iordaniyaning Madaba gubernatorligidagi arxeologik yodgorlik. Bu joyda temir davri, ellinistik, rim va islom davrlarida aholi punktlari joylashgan boʻlib, topilmalarning aksariyati temir davriga oid.
Miloddan avvalgi IX asr oʻrtalari – VIII asr boshlariga oid Moabit ibodatxonasi ushbu hududda aniqlangan. U Mesha Stele matnida keltirilgan voqealar, xususan, Atarot shahrining isroilliklardan zabt etilishi haqidagi rivoyat bilan bogʻlanadi[1][2]. Ushbu arxeologik topilma qadimgi Moab podsholigi tarixi va mintaqadagi siyosiy jarayonlarni oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.
Mazkur joy Janubiy Levant hududida – yaʼni Jordan, Isroil hamda Falastin hududlarida – Temir asriga oid eng yaxshi saqlanib qolgan ibodatxonalardan biri sifatida eʼtirof etiladi. Uning meʼmoriy tuzilishi va arxeologik qatlamlari mintaqaning diniy hamda madaniy hayotini yoritishda alohida ahamiyat kasb etadi.
Geografiyasi
_(cropped).jpg)
Xirbat Ataruz Diban platosida, Jabal Hamidah tizmasi ustida joylashgan boʻlib, Zarqa Main va Sayl al-Hidan daryolari oraligʻida qad rostlagan. Ushbu hudud strategik jihatdan qulay balandlikda joylashgani bilan ajralib turadi.
Yodgorlik Libb shaharchasidan taxminan 10 kilometr, ellinistik va rim davriga oid mashhur Machaerus xarobalaridan esa qariyb 3 kilometr masofada joylashgan. Bunday geografik oʻrin uning qadimda ham muhim harbiy va siyosiy ahamiyatga ega boʻlganini koʻrsatadi[3].
Yashash davrlari
| Qatlam | Arxeologik davr | Vaqt oraligʻi |
|---|---|---|
| 12 | Temir davri I bosqich | mil.avv. 1200–1000-yillar |
| 11 | Temir davri IIA (ilk bosqich) | mil.avv. 1000–900-yillar |
| 10 | Temir davri IIA (ilk bosqich) | |
| 9 | Temir davri IIA (ilk–oʻrta bosqich) | |
| 8 | Temir davri IIA (ilk–oʻrta bosqich) | |
| 7 | Temir davri IIA–IIB | C. mil.avv. 900-yillar |
| 6 | Temir davri IIB | mil.avv. 900–700-yillar |
| Qarovsiz qolgan | Temir IIC-fors-ilk ellinizm | mil.avv. 700–167-yillar |
| 5 | Late Hellenistic | mil.avv. 167–37-yillar |
| 4 | Soʻnggi ellinizm – Ilk rim davr | C. mil.avv. 37-yil |
| Qarovsiz qolgan | Rim–Vizantiya davri | milodiy 132–638-yillar |
| 3 | Dastlabki Islomiy davrlar | milodiy 638–850-yillar |
| 2 | Oʻrta islomiy davr | milodiy 850–1500-yillar |
| 1 | Oʻrta islomiy davr |
Mazkur arxeologik yodgorlik hududida inson yashashining 12 ta madaniy qatlamlari aniqlangan boʻlib, ularning har biri joyning turli tarixiy bosqichlarini aks ettiradi. Bu qatlamlar hududning uzoq davr davomida uzluksiz yoki davriy ravishda oʻzlashtirib kelinganini koʻrsatadi.
Aholi yashashining eng faol davri Temir asriga toʻgʻri keladi. Keyinchalik, Ahamoniylar (Fors) davrida hudud tark etilgan. Soʻnggi ellinistik davrda yana qayta oʻzlashtirilib, ilk Rim davrigacha yashash davom etgan.
Rim imperiyasining keyingi bosqichlari hamda Vizantiya davrida hudud yana tashlab ketilgan boʻlsa-da, Ilk va Oʻrta islomiy davrlarda yana qayta aholi tomonidan oʻzlashtirilgan[4].
Temir davri
Temir davrida mazkur hudud muhim turar-joy va diniy markazlardan biri boʻlgan. Arxeologik topilmalar bu yerda nafaqat aholi yashaganini, balki marosim va ibodat faoliyati ham faol olib borilganini koʻrsatadi.
Qishloq xoʻjaligi asosiy tirikchilik manbalaridan biri boʻlishiga qaramay, hududda hunarmandchilik ham rivojlangan. Xususan, metallga ishlov berish, to‘quvchilik va mato ishlab chiqarish kabi sohalar mavjud boʻlgan boʻlib, bu joyning iqtisodiy jihatdan faol va oʻzini taʼminlay oladigan markaz boʻlganini anglatadi.
Arxeologik dalillar
Qazish ishlari shuni koʻrsatadiki, eng qadimgi aholi punkti milliy yoki mintaqaviy bir guruh tomonidan qurilgan va zoʻravonlik bilan vayron qilingan. Ushbu joy bir asr yoki undan kamroq davom etgan boʻlib, Temir davri I oxiridan Temir davri IIA boshigacha mavjud boʻlgan.
Mil.avv. X asr oxiri – IX asr boshlarida yuz bergan vayronadan soʻng, hududning eng baland qismida katta ibodatxona barpo etilgan. Bu ibodatxona qisqa vaqt faoliyat yuritgan va mil.avv. IX asr bosh–oʻrta davrida uning konturida oʻzgarishlar qilinagan.
Ibodatxona vayron boʻlgan boʻlsa-da, hudud qayta aholi tomonidan oʻzlashtirilgan va Temir davri IIA oxiri va Temir davri IIB davrida uzoq vaqt oʻz faoliyatini yuritgan. Shu davrda ibodatxonaning xarobalari diniy faoliyatlar uchun ishlatilgan.
Shuningdek, suv yetkazish tizimlari, saqlash inshootlari va oshxona qoldiqlari kabi qishloq xoʻjaligi ob’yektlari topilgan. Temir davri IIBdan soʻng hudud tark etilgan boʻlib, Fors (Ahamoniy) davriga oid hech qanaqa arxitektura izlari qolmagan[5][6].
Tarixiy kontekst
Xirbat Ataruz joyi Temir davrida mavjud boʻlgan Atarot aholi punktiga mos keladi. Atarot nomi nafaqat Ibroniylar Bibliyasining „Sonlar kitobi“da, balki yaqin atrofdagi Dibon saytida topilgan Mesha Steleda ham uchraydi. Bibliyaviy manbalarda Atarot Gad qabilasi tomonidan barpo etilgan aholi punktlaridan biri sifatida zikr etilgan, u Aroer va Dibon bilan birga eslab oʻtiladi. Shuningdek, u Heshbon va Nebo togʻlari bilan birga tilga olinib kelinadi, bu joylar markaziy Jordan hududida joylashgan.
Mesha Isroil qirolligining Omri sulolasi hukmronligiga qarshi isyon qilgan. Bibliyadagi manbalarga koʻra, u Isroilga vassal podsho sifatida chorva va jun bilan soliq toʻlagan, ammo steleda bu munosabat zulmli deb taʼriflangan. Omri vafotidan soʻng, uning oʻgʻli Ahav (steleda ismi tilga olinmagan) Moabni bosim ostida ushlab turgan.
Mesha ehtimol Jehoram hukmronligi davrida (taxminan mil.avv. 850–840-yillar) isyon qilgan, u oʻsha paytda shimolda Aram-Damascus bilan urushda boʻlgan. Isyon natijasida Mesha Atarotni zabt etgan va uning aholisi bir qismini oʻzining xudosi Chemoshga qurbon qilgan[7].
Keyingi davrlar
Hudud ellinistik davrda yana aholi bilan toʻlib, qishloq xoʻjaligiga tayangan kichik bir qishloq sifatida faoliyat koʻrsatgan. Aholi asosan don, sharob va yog‘ ishlab chiqarish bilan shugʻullangan. Temir davri ibodatxonasining baʼzi qismlari diniy marosimlar uchun qayta ishlatilgan, qolgan qismlari esa turar-joy sifatida ishlatilgan.
Mazkur aholi punktining faoliyati Ilk Rim davrigacha davom etgan, ammo Soʻnggi Rim va Vizantiya davrlarida hudud yana tark etilgan[8]. Hudud yana Ilk va Oʻrta islomiy davrlarda aholi tomonidan qayta oʻzlashtirilgan. Bu davrda u rivojlangan va nisbatan aholi soni koʻp boʻlgan oʻrta kattalikdagi qishloq sifatida faoliyat koʻrsatgan. Aholi oldingi yashash joylarining, xususan ibodatxona xarobalarining aksar qismini devor sifatida qayta ishlatgan[9].
Manbalar
Adabiyotlar
- Ji, Chang-Ho (2011). "Khirbet 'Ataruz: An Interim Overview of the 10 years of archaeological architectural Findings". Annual of the Department of Antiquities of Jordan 55: 561–579.
- Ji, Chang-Ho (2012), "The early Iron Age II temple at Hirbet ‘Atarus and its architecture and selected cultic objects". In J. Kamlah (Ed.), Temple building and temple cult: Architecture and cultic paraphernalia of temples in the Levant (2.-1. mill. B.C.E.) (pp. 203–222). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, in the website of Ataruz Project (Wayback Machine saytida 2020-10-16 sanasida arxivlangan)
- Ji, Chang-Ho; Bates, Robert D. (2014). "Khirbat 'Ataruz 2011-2012: A preliminary report". Andrews University Seminary Studies 52 (1): 47–91. https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3297&context=auss.
- Ji, Chang-Ho (2018). "A Moabite sanctuary at Khirbat Ataruz, Jordan: stratigraphy, findings, and archaeological implications". Levant: The Journal of the Council for British Research in the Levant 50 (2): 173–210. doi:10.1080/00758914.2019.1620010. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00758914.2019.1620010.
- Ji, Chang-Ho; Bates, Robert D.; Hawkins, Ralph K. (2020). "Khirbat 'Ataruz 2015: A Preliminary Report". Andrews University Seminary Studies 58 (1): 85–104. https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3770&context=auss.
Havolalar
- Ataruz Project (Wayback Machine saytida 2020-10-16 sanasida arxivlangan)