Kontent qismiga oʻtish

Xayriy al-Hindaviy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Xayriy al-Hindaviy
Xayruddin ibn Solih bin Abdul Qodir bin Xudhur Al-Hindaviy Al-Hassani
Fayl:Khairi Al-Hindawi.jpg
Tavalludi 1885-yil
Usmonlilar Imperiyasi, Diyala shahri
Vafoti 1957-yil 29-yanvar
Iroq, Bog`dod shahri
Fuqaroligi usmoniy, keyinchalik Iroq fuqarosi

 

Xayruddin ibn Solih bin Abdul Qodir bin Xudhur Al-Hindaviy Al-Hassani[1] (arabcha: kẖyrạldyn bn ṣạlḥ bn ʿbdạlkạdr bn kẖḶr ạlhndạwy ạlḥsny) — Iroq shoiri va turli viloyatlar gubernatori.

Oilasi

Uning oilasi Muhammad paygʻambarning bobosi Hoshim ibn 'Abd Manafga borib taqaladi. Ularning oilasini Xayri (Al-Hindaviy) deb atashgan, chunki uning buyuk bobosi Xudhur Gʻulom Rasul Panjapi ismli hind olimining qoʻlida tahsil olgan[2]. Xayriyning oilasi Bagʻdoddagi Bob ash-Shayxdan edi. Uning bobosi Abdulqodir Gʻiloniylar oilasining mol-mulkini boshqarishda agent boʻlib ishlar edi. Xayriyning otasi uni sheʼrni oʻrganishga, sheʼr mashq qilib yozishga undagan[3].

Yoshligi va taʼlim

U Diyala viloyatining Abu Saida qishlogʻida otasi arab, onasi turk oilasida tugʻilgan. Besh yoshida u oilasi bilan Bagʻdodga koʻchib oʻtadi va bu yerda yozish, oʻqish va Qur’onning ozginasini oʻrganadi[4]. Xayriyning aqli yoshidan katta boʻlgani uchun maktab va masjidlardan u qadar koʻp maʼlumot olmagan. U harbiy maktabga ham kira olmadi, chunki bu yerdagi harbiy maktab faqat Bagʻdodiylar uchun edi. Uch yildan soʻng u oilasi bilan Amara shahriga koʻchib oʻtdi va u berda boshqa maktabga oʻqishga kiradi. Bir yarim yildan soʻng ular Qal’at Solihga koʻchib oʻtishadi. Soʻng ular Amaraga qaytib kelishadi va bir necha oy qolib, Abu Saidaga qaytishadi. Soʻngra ular Divoniyaga koʻchib oʻtdilar, u yerda yosh shoirning otasi Afak shaharchasida mudir boʻlib ishlaydi[5]. Xayriy grammatikani Mustafo al-Voiz qoʻlida oʻrgangan, soʻngra Husayn Sheraʼ qoʻlida arab tilini oʻrgangan. Bir yarim yildan soʻng Xayriy viloyat qozisi Alaaddin Al-Alusiyning qoʻlida oʻqishni boshlaydi. U Shannafiyaga sayohat qildi. Bu yerga Basra va Najaflik shoirlar sheʼrlarini oʻqish uchun borardilar. U yashirincha ularning sheʼrlarni oʻqiganida, u grammatikani koʻproq oʻrganish kerakligini his qilardi. Soʻng esa Xayriy Jafar Nassor, soʻngra Ali At-Tareyhi, soʻngra Muhammad as-Sammaviy qoʻlida grammatika boʻyicha oʻrgangan[6].

Usmoniylar davrida

1906-yilda u Vasitdagi MacAndrews kompaniyasida qizilmiya dorivor oʻsimligini olib, uni boshqa mamlakatlarga tarqatuvchi agent sifatida ishga qabul qilindi. Uning hayoti yaxshilana boshladi va u juda yaxshi maosh (12 oltin lira) olayotgan edi[3].

Ammo Birinchi jahon urushi boshlanganda, u Usmonli armiyasiga majburiy askar sifatida chaqirilgan. U hibsga qamoqqa olinishidan oldin uch yil davomida harbiy xizmatda boʻlgan. Hibsdaligida Usmonlilar uni oʻldirishmoqchi va jasadini daryoga tashlamoqchi boʻlishdi, chunki ingliz qoʻshinlari Bagʻdod yaqinida edi. Usmonlilar armiyasida safidagi ommaviy tartibsizliklar (Mahdiya mahallasida) sodir boʻlib, Xayriy hibsdan qochib oʻz jiyanlaridan birining uyida berkinishga majbur boʻldi[7]. U oʻzini umidsiz va gʻamgin his qilardi.

Britaniya va mustaqil Iroq

Fayl:خيري الهنداوي 1927.jpg
Xayriy al-Hindaviy 1927-yil

Ingliz qoʻshinlari Xur koʻprigiga yetib borganlarida, u Bagʻdodni Buyuk Britaniya qoʻlida topish uchun oʻz uyidan chiqdi. U Britaniya bosqinidan hayajonlandi, chunki ular uni qamoqxonadagi oʻlimidan qochishga majbur qilganlar[8]. Chunki bu vaqtlarda hamma Usmonlilarni yomon koʻrardi va har doim kimdir Iroqni ulardan ozod qilishini orzu qilar edi, lekin ingliz qoʻshinlarini koʻrgandan soʻng, Usmonlilar ularga yaqinroq, madaniyatini tushunadigan, tarbiyaliroq ekanini tushunishdi, chunki ular ham musulmon edilar. Faqat Iroqdagi Iroq yahudiylari inglizlarni oʻz tomonida gʻalaba qozonishini istab, gʻalabani nishonlashdi[9]. Xayriy yahudiylardan xavotirda edi, shuning uchun u doʻsti Abdul Majid Al-Shaviyga qoʻngʻiroq qilib, agar inglizlarni oʻz tomoniga ogʻdira olsalar, vaziyatni oʻzlari boshqarishini aytdi. Ular vaziyatni muhokama qilish uchun Adhamiya shahrida fikr yetakchilari, ziyolilar va zodagonlarni oʻz ichiga olgan yigʻilish oʻtkazishga kelishib oldilar[7]. Xayriy Usmonlilar qoʻshiniga qaytishdan qoʻrqib, oʻz fikrini bildirmadi. U Frederik Stenli Modning soʻzlari bilan aldandi: „Biz bosqinchilar emas, ozod qiluvchilar sifatida keldik“. Xullas, u baʼzan qoʻrquvdan inglizlarni himoya qildi. Hatto u „Al-Muqtatif“ gazetasida ham inglizlarni maqtab maqola yozgan[10]. Shuning uchun u 1917-yilda inglizlar qoʻlida ishga qabul qilindi.

Xalqning gʻazabi kuchayib, xalq inglizlardan norozi boʻla boshladi. Ular Britaniya hukumati ustidan shikoyat qiladigan uchrashuvlar va sessiyalar oʻtkazishni boshladilar. Ingliz maʼmuriyati Xayriyni oʻldirishlaridan qoʻrqib, xalq oldiga bormay qoʻyishdi va arab xodimi Xayriyni ular bilan muzokara qilish uchun yuborishdi[11]. Xayriy ularning sessiyalaridan biriga borib, ularning nafratini va gʻazabini koʻrdi. Iroqning eng buyuk zodagonlari va ziyolilari inqilobga chaqirishardi. Ular Ali ibn Husaynni Iroq podshosi boʻlishini xohlashardilar[12]. Xayriy inqilobni xohlamas edi, shuning uchun ularni tinchlantirish uchun inqilobchilarning oldiga bordi, lekin qalbining tubida u inglizlarni ham xohlamasdi. Soʻngra inglizlarning oʻz yurtining boyligini talab qilayotganini eshitgach, qoʻrquvini unutib, inqilobni olqishlab, inglizlarni laʼnatlay boshladi[13]. U inqilob ruhidagi sheʼrlar oʻqiy boshladi, odamlarni ingliz qoʻshinlariga qarshi qasos olishga va mustaqillikni talab qilishga undadi[13]. 1917-yil 1-mayda u Svayra boʻlimining pristavi boʻldi. Uning maoshi 11250 dinor boʻldi. U inglizlarni laʼnatlab, Sada al-Islom jurnalida yozgan maqolasi tufayli inglizlar uni oʻzi bilan tergov qilish uchun chaqirgunlaricha, u iyun oyida ikki oy davomida Svayra boʻlimining mudiri boʻlib ishladi etdi[14]. U inglizlarga boʻlgan nafrat tufayli Xengam oroliga surgun qilinguncha boshqa koʻp ishlarda ishladi. U 1921-yil 1-aprelda surgundan qaytib keldi[15].

Keyingi hayoti

U qirol Faysalga yaqin edi. Faysal har qanday vaziyatda hamisha Xayriy u bilan maslahatlashardi. Baʼzan Faysal oʻz gʻoyalarini unutib, Xayriynikiga koʻproq quloq solardi[16]. U, shuningdek, Iroq bosh vazirlaridan biri Yasin al-Hoshimiyning ishonchiga ega edi. Hukumat dastlab inglizlarga qarshi maqolalari tufayli unga ishonmadi, ammo 1920-yilgi Buyuk Iroq inqilobi va qirol Faysal taxtga oʻtirgandan soʻng u Iroqning eng oliyjanob odamlaridan biriga aylandi.

Faoliyati

  • 1906-yil — MacAndrews kompaniyasining agenti.
  • 1914-yil — Usmonli armiyasida majburiy askar
  • 1917-yil 1-may — Svayra boʻlimining sud ijrochisi.
  • 1918-yil 20-aprel — Xillohdagi Azeziyada moliya direktorining yordamchisi.
  • 1918-yil 7-avgust — Hillahdagi Jarboeiyadagi moliya direktori
  • ? ? ? ? — Hillahdagi Jarboeiya gubernatori yordamchisi.
  • 1921-yil 15-aprel — Xilladagi Jarboeiya menejeri
  • 1922-yil 1-may — Shomiya meri.
  • 1925-yil — Hindiya meri
  • 1926-yil — Maysan shahridagi Ali Al-Gʻarbiy meri
  • ? ? ? ? — Muntafiq hokimi
  • 1933-yil — Qut gubernatori.
  • 1934-yil — Salmon Pakdagi erlarni joylashtirish boʻyicha direktor yordamchisi.
  • 1935-yil — Abu Gʻaraq, Kafal va Gʻarbiy ustundagi erlarni joylashtirish boʻyicha direktor.
  • 1936-yil — Hindiyadagi Yer posyolkasi direktori
  • ? ? ? ? — mulk va umumiy foydalanishdagi yerlar boʻyicha bosh direktor
  • 1939-yil — Yerlarni joylashtirish bosh direktori
  • 1941-yil — Yerlarni joylashtirish huquqi boʻyicha direktor
  • 1950-yil 1-yanvar — nafaqaga chiqqan

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Raouf, Emad Abdul Salam. Ruling families of Iraq. 
  2. ↑ „The Roots of the Family of Hindawi in Iraq“. Al-Ashraf Forum. 13-avgust 2014-yilda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 12-avgust 2014-yil.
  3. ↑ 3,0 3,1 Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 35-bet.  Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry 35" defined multiple times with different content
  4. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 33-bet. 
  5. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 34-bet. 
  6. ↑ Al-Khouri, Ya'qub. Guide of the Kingdom of Iraq. Baghdad: Iraqi Government, 1935–36. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Al-Muqtatif. 5-jild. 1917. 471-bet. {{cite magazine}}: Missing or empty |title= (yordam) Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "Al-Muqtatif" defined multiple times with different content
  8. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 37-bet. 
  9. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 38-bet. 
  10. ↑ Arabs. № 1st. 4-iyul 1917-yil. {{cite magazine}}: Missing or empty |title= (yordam)CS1 maint: date format ()
  11. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 41-bet. 
  12. ↑ History of the Iraqi Ministry — 98-bet. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 42-bet. 
  14. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 46-bet. 
  15. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 50-bet. 
  16. ↑ Izz al-Din, Yousif. Khairi Al-Hindawi: Life and Poetry, 2nd, Baghdad: People's Painter, 1973 — 52-bet.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Xayriy_al-Hindaviy&oldid=867400" dan olindi