Kontent qismiga oʻtish

Xalqaro imo-ishora tili

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Xalqaro imo-ishora
Til oilasi Pidjin
Til kodlari

Xalqaro imo-ishora tili — bu turli xil vaziyatlarda, ayniqsa, Butunjahon karlar federatsiyasi kongresslari kabi uchrashuvlarda[1], ayrim Yevropa Ittifoqi muassasalarida[2][3][4], BMTning baʼzi konferensiyalarida[5][6][7], shuningdek, qator akademik anjumanlarda xalqaro yordamchi til sifatida qoʻllaniladigan aralash imo-ishora tili[8][9]. Bundan tashqari, u Deflimpiya oʻyinlari, „Miss & Mister Deaf World“, „Eurovision“ kabi tadbirlarda, shuningdek, sayohat va norasmiy muloqot jarayonlarida ham ishlatiladi[10].

Tilshunoslar „Xalqaro imo-ishora tili“ atamasi aynan nimani anglatishi borasida hali bir toʻxtamga kelmaganlar va uning tajribaga asoslangan lugʻatlari ham yetarli emas.

Tarixi

Gʻarb va Yaqin Sharq dunyosidagi eshitish qobiliyati cheklangan insonlar 2000 yildan buyon imo-ishora tili orqali oʻzaro muloqot qilishdan foydalanib, toʻplanib kelishgan[11]. Turli xil imo-ishora tili bilimiga ega boʻlgan karlar oʻzaro uchrashganda, xoh u norasmiy shaxsiy vaziyat boʻlsin, xoh rasmiy xalqaro darajadagi tadbir boʻlsin, ushbu muloqot natijasida turli xil imo-ishora tillari yuzaga kelgan. Shu sababli, karlar XIX asr boshlaridan buyon sport yoki madaniy tadbirlarda xalqaro muloqot uchun oʻziga xos yordamchi imo-ishora tizimidan foydalanib kelishadi[12]. Xalqaro imo-ishora tizimini standartlashtirish zaruriyati 1951-yilda, Butunjahon karlar federatsiyasi tashkil etilgan birinchi Butunjahon karlar kongressida muhokama qilingan. Keyingi yillarda, turli tillarda soʻzlashuvchi delegatlar oʻzaro muloqot qilishlari natijasida aralash til shakllandi va 1973-yilda Butunjahon karlar federatsiyasi qoʻmitasi („Imo-ishoralarni birlashtirish komissiyasi“) standartlashtirilgan lugʻatni nashr etdi. Ular tilni oʻrganish oson boʻlishi uchun „turli mamlakatlardagi kar insonlar tomonidan keng qoʻllaniladigan, tabiiy ravishda yuzaga kelgan va tushunishga oson imo-ishoralarni“ tanlab oldilar.

Komissiya tomonidan 1975-yilda nashr etilgan „Gestuno: International Sign Language of the Deaf“ kitobi 1470 ta imo-ishoradan iborat lugʻat roʻyxatini oʻz ichiga oladi. Gestuno nomi „imo-ishora“ va „birlik“ soʻzlariga ishora qilgan holda tanlangan[13].

Tavsifi

Xalqaro imo-ishora tili umumiy imo-ishora tiliga ega boʻlmagan ikki suhbatdosh oʻrtasidagi oʻta oʻzgaruvchan muloqot turi sifatida taʼriflanadi[14][15]. Aksariyat mutaxassislar texnik jihatdan xalqaro imo-ishora tilini toʻlaqonli til deb hisoblamaydilar, aksincha, uni bevosita muloqot jarayonida yuzaga keladigan aloqa shakli deb biladilar. U koʻproq ikonik (tasviriy) yoki pantomimik tuzilmalarga tayanishi bilan ajralib turadi; shuningdek, xalqaro imo-ishora tilida soʻzlashuvchilar yaqin atrofdagi narsalarga ishora qilishlari ham mumkin. Butunjahon karlar federatsiyasi va Yevropa karlar ittifoqi kabi tadbirlarda maʼlum darajada standartlashtirish amalga oshirilsa-da, bu faqat lugʻat boyligi bilan cheklanadi va grammatikani qamrab olmaydi[15].

Xalqaro imo-ishora tilining aynan nima ekani borasida yagona toʻxtam mavjud emas. Bu atama yo umumiy tilga ega boʻlmagan notanish kishilarning oʻzaro muloqot qilish usulini, yoki doimiy aloqada boʻlgan bir guruh odamlar tomonidan qoʻllaniladigan anʼanaviy shaklni anglatishi mumkin[16]. „Xalqaro imo-ishora tili“ atamasining qoʻllanilishi uni standartlashtirilgan muloqot shakli degan notoʻgʻri tushunchaga ham olib kelishi mumkin.

Eshitish qobiliyati cheklangan insonlar odatda faqat bitta imo-ishora tilini biladilar. Turli mamlakatlardan kelgan soʻzlashuvchilar oʻzaro xalqaro imo-ishora tilidan oʻz-oʻzidan foydalanishlari mumkin va bu muloqot koʻpincha muvaffaqiyatli kechadi. Bunday muvaffaqiyat bir necha omillar bilan bogʻliq. Birinchidan, xalqaro imo-ishora tilida muloqot qiluvchilar maʼlum darajada umumiy kontekstual bilimga ega boʻladilar. Ikkinchidan, soʻzlashuvchilar ingliz tili kabi ogʻzaki tillar haqidagi umumiy tushunchalardan foydalanishlari mumkin. Uchinchidan, ikonik belgilar va pantomimadan foydalanish muloqotni ancha osonlashtiradi[15].

Manbalar

  1. ↑ Langensiepen, Katrin „EU State of the Union: Why no sign Language interpretation?“. The Parliament Magazine. Merit Group (2021-yil 15-sentyabr). 2023-yil 2-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-fevral.
  2. ↑ „International Sign Interpreter“. World Association of Sign Language Interpreters. WASLI. 2023-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-fevral.
  3. ↑ Pelea, Alina „International Sign: Interested in perfecting your skills as an interpreter in international sign“. Knowledge Centre on Interpretation. European Commission. 2022-yil 20-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-fevral.
  4. ↑ de Wit, Maya; Crasborn, Onno; Napier, Jemina (25 January 2021). "Interpreting international sign: mapping the interpreter's profile". The Interpreter and Translator Trainer 15 (2): 205–24. doi:10.1080/1750399X.2020.1868172. 
  5. ↑ „International Sign Interpreter“. World Association of Sign Language Interpreters. WASLI. 2023-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-fevral.
  6. ↑ de Wit, Maya; Crasborn, Onno; Napier, Jemina (25 January 2021). "Interpreting international sign: mapping the interpreter's profile". The Interpreter and Translator Trainer 15 (2): 205–24. doi:10.1080/1750399X.2020.1868172. 
  7. ↑ International Sign Interpretation at United Nations Meetings (Report). World Federation of the Deaf. August 2013. Archived from the original on 2014-01-04. https://web.archive.org/web/20140104100935/http://wasli.org/wp-content/uploads/2013/09/WFD-WASLI-IS-Interpreter-Statement.pdf. Qaraldi: 2026-05-25. 
  8. ↑ Supalla, T. and Webb, R. (1995). „The grammar of international sign: A new look at pidgin languages.“ In: Emmorey, Karen / Reilly, Judy S. (eds): Language, gesture, and space. (International Conference on Theoretical Issues in Sign Language Research) Hillsdale, N. J. : Erlbaum (p. 347).
  9. ↑ Kusters, Annelies (2021-06-19). "International Sign as a conference language" (International Sign with spoken English interpretation). 10th Deaf Academics and Researchers Conference (Montréal, Canada). https://mobiledeaf.org.uk/presentations/isconferencelanguage/. 
  10. ↑ „Eurovision 2016 to be broadcast with international sign performances“. Eurovision Song Contest (2016-yil 22-aprel). 2023-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-fevral.
  11. ↑ Woll, Bencie and Ladd, Paddy (2003). Deaf communities. In M. Marschark and P. Spencer (eds.), The Handbook of Deaf Studies, Language and Education (pp. 151-163). Oxford: Oxford University Press.
  12. ↑ McKee R., Napier J. (2002), citing:
    • Moody, B. (n.d.). International communication among deaf people. Unpublished, undated manuscript.
    • Scott Gibson, L. & R. Ojala (1994). „International Sign Interpreting.“ Paper presented to the Fourth East and South African Sign Language Seminar, Uganda, August 1994.
  13. ↑ Rosenstock, Rachel; Napier, Jemina. International Sign: Linguistic, Usage, and Status Issues, Gallaudet Sociolinguistics. Washington, DC: Gallaudet University Press, 2016. ISBN 978-1-56368-657-3. 
  14. ↑ Green, E. Mara (2014). "Building the tower of Babel: International Sign, linguistic commensuration, and moral orientation". Language in Society 43 (4): 445–465. doi:10.1017/S0047404514000396. ISSN 0047-4045. https://archive.org/details/sim_language-in-society_2014-09_43_4/page/445. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Hiddinga, Anja; Crasborn, Onno (2011). "Signed languages and globalization". Language in Society 40 (4): 483–505. doi:10.1017/S0047404511000480. ISSN 0047-4045. https://pure.uva.nl/ws/files/1155047/104594_Hiddinga_Crasborn2011.pdf. 
  16. ↑ Whynot, Lori „Telling, Showing, and Representing: Conventions of the Lexicon in International Sign Expository Text“, . International sign: linguistic, usage, and status issues. Washington, D.C.: Gallaudet Univ Press, 2015. ISBN 978-1-56368-657-3. OCLC 936854431.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Xalqaro_imo-ishora_tili&oldid=866462" dan olindi