Xadicha Alibeyova
| Xadicha Alibeyova | |
|---|---|
| ozarbayjoncha: Xədicə Əlibəyova | |
 | |
| Tavalludi |
1884-yil |
| Vafoti |
1961-yil Boku, Ozarbayjon SSR, SSSR |
| Fuqaroligi |
 SSSR |
| Taʼlimi | Kavkazorti Olginskiy akusherlik va ginekologiya instituti |
| Kasbi | muharrir, shifokor, ginekolog |
| Turmush oʻrtogʻi | Mustafobey Alibeyov |
Xadicha Alibeyova (ozarbayjoncha: Xədicə Əlibəyova, 1884-yil, Tbilisi, Tiflis guberniyasi, Rossiya imperiyasi – 1961-yil, Boku, Ozarbayjon SSR, SSSR) – birinchi ozarbayjonlik ayol muharrir, pedagog, publitsist va noshir[1][2]. Ayrim manbalarda Alibeyova Ozarbayjondagi birinchi ayol ginekolog shifokor sifatida ham keltirib oʻtilgan[3].
Tarjimayi holi
Xadicha Alibeyova 1884-yilda Tbilisida tugʻilgan. Uning otasi Aladdin Subhanquliyev Tbilisida katta hurmat ega boʻlgan ziyoli boʻlib, qizinining oʻqishiga katta eʼtibor bergan[4].
Alibeyova Tbilisi qizlar gimnaziyasini tugatgandan soʻng, Kavkazorti Olginskiy akusherlik va ginekologiya institutida tibbiyot yoʻnalishida tahsil olgan[5]. Alibeyova 1907-yilda mashhur ozarbayjonlik huquqshunos va publitsist Mustafobey Alibeyovga turmushga chiqqan[3]. Ularning olti farzandi boʻlgan boʻlib, ulardan biri yoshligida vafot etgan. Qolgan besh nafar farzandlarining barchasi oliy maʼlumotli boʻlishgan. Ularning qizi Aruziyya Alibeyova Ozarbayjondagi birinchi iqtisodiyot fanlari doktori boʻlgan[3].
Faoliyati
Alibeyov bilan turmush qurganidan keyin Xadicha jamiyatning ijtimoiy va madaniy hayotida faolroq ishtirok eta boshlaydi. Xadicha Alibeyova Boku musulmon ayollari xayriya jamiyati aʼzosi boʻlgan[4], Ozarbayjon ayollarining ijtimoiy hayotida va xotin-qizlarga yordam koʻrsatish tashkilotlari faoliyatida faol harakatlarni olib borgan. 1911-yil 22-yanvarda Bokuda birinchi ayollar gazetasu „İşıq“ tashkil qilinadi, gazetaning muharriri Xadicha Alibeyova, noshiri Mustafobey Alibeyov boʻlgan[4]. Gazetaning muharrirlari va yozuvchilari asosan ayollar boʻlishgan. Alibeyova gazetaning birinchi sonida taʼkidlaganidek, „asosiy maqsad ayollarni oʻqitish orqali umumiy rivojlanishga hissa qoʻshishdir“[6].
Alibeyova „İşıq“ gazetasida „Hüquqlarımız“ rukni ostida maqolalar chop etgan. Alibeyovaning jurnalistik maqolalarining asosiy mavzulari ayollar huquqlari tengligi, ularning taʼlim va madaniyatda, jamiyat hayotida ishtirok etishini ragʻbatlantirish, ayollar klublarini ochish va sogʻliqni saqlash masalalarini targʻib qilishga bagʻishlangan[7]. Shuningdek, gazetaning aksariyat sonlarida „Vazayefe-beytiyye“ („Uy-roʻzgʻor masalalari“) rukni ostidagi maqolalarni ham chop etgan. Bundan tashqari, Xadicha va Amina Batrishina „Tibbiyot haqida“ rukni uchun birgalikda maqolalar yozishgan[5].
Tadqiqotchi Ragiba Mammadovaning oʻz ishida yozishicha, gazeta yopilish xavfini sezgan muharrir Alibeyova gazetaning chiqqan sonlarini podsho Nikolay IIning rafiqasi Aleksandra Fyodorovnaga gazetaning yopilishini oldini olish haqidagi iltimos xati bilan joʻnatib, undan yordam soʻragan. Aleksandra Fyodorovna Alibeyovaning iltimosini qondirgan[4].
1912-yil yanvar oyida „İşıq“ gazetasini radikal dindorlardan himoya qilib kelgan Oxund Mulla Ruhulla Muhammadzoda oʻldirilgandan soʻng, gazeta oʻz himoyachisini yoʻqotadi va uch oydan keyin nashr etishni toʻxtatishga majbur boʻladi. Shunday keyin Ozarbayjonning birinchi ayollar gazetasi „İşıq“ oʻzining oxirgi sonini 1912-yil 21-aprelda chop etgan[8].
1912-yilda Alibeyova Shakiga koʻchib oʻtib, 1920—1946-yillarda Shakida ginekolog boʻlib ishlagan. Shakida yana savodxonlik darslari va ayollar klubini tashkil etish bilan ham shugʻullangan[4]. 1925-yil aprel oyida sobiq Boku shahar ijroiya qoʻmitasi va shahar kengashining qoʻshma yigʻilishida Xadicha Alibeyova tashabbusi hamda sgʻliqni saqlash xalq komissari ishtirokida shaharda ayollar maslahat markazi ochilishi maqsadga muvofiq deb topilgan. Alibeyova Shaki shahrida tibbiyot kollejini ochishda, kollejda tugʻruq boʻlimini tashkil etishda, shahar va qishloqlardan ozarbayjonlik qizlarni ushbu boʻlimga jalb qilish va oʻqitishda ham muhim rol oʻynagan[3].
Umrining oxirida Alibeyova Bokuga qaytib keladi va 1961-yilda Bokuda vafot etgan[5].
Manbalar
- ↑ Mahmudova, Nərmin „THIRTY FIRSTS. Khadija Alibeyova (1884 – 1961).“. visions.az.
- ↑ Tahirqızı, Ülviyyə. „Azərbaycan qadınını azadlığa səsləyən nəşrlər“ (az). Xalq Cebhesi (2014-yil 8-aprel).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Hüseynova, Ülkər. „"İşıq" hayandan gəlir?...“. 525-ci qəzet (2023-yil 4-fevral), s. 20-21.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Fərəcov, Savalan. „İlk qadın məcmuəsinin naşiri“ (az). Mədəniyyət (2017-yil 1-fevral), s. 14.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Qasımova, Amaliya. "İşıq" – qadın azadlığının bayraqdarı (az). Ayna (2011-yil 29-yanvar), s. 19.
- ↑ МАМЕДОВА, Рагиба. „Первая женская газета“ (ru). Газета "Каспий" (2014-yil 19-dekabr).
- ↑ Encyclopedia of the Azerbaijan Democratic Republic (az). Baku: Lider, 2004 — 366-bet.
- ↑ Elmira Ələkbərova. „Işıq-110“ (az). Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi (2021-yil 22-aprel).