Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Vazir

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
, dagi Programmer (munozara | hissa) versiyasi
(farq) ←Avvalgi koʻrinishi | Hozirgi koʻrinishi (farq) | Yangiroq koʻrinishi→

Vazir (arab. — yuk koʻtaruvchi) — Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan, Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. Vazirlar Vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. Mustaqillik davrida Oʻzbekistonda sobiq shoʻrolar davridagi boshqaruv organlari ministr, ministrlik soʻzlari vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi[1].

Etimologiyasi

Vazir soʻzi arab tilidan ,,وزير” – soʻzidan olinib, ,,yuk koʻtaruvchi” degan maʼnoni anglatadi[2]. Bu soʻz Qurʼoni karimda tilga olingan boʻlib, unda Horun Musoning vaziri (yordamchisi) sifatida tasvirlangan[3]. Keyinchalik u shia yetakchilari al-Muxtor va Abu Salama tomonidan vazir al-Muhammad (,,Muhammad (s.a.v.) oilasining yordamchisi”) shaklida unvon sifatida qabul qilingan[4]. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi boʻlib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan va ushbu lavozim butun musulmon olamiga tarqaldi. Abbosiy xalifalari vazir unvonini ilgari qotib (kotib)larga berishgan. Avvaliga shunchaki yordamchi boʻlgan vazirda keyinroq Sosoniy podshohlarning vakolatlari paydo boʻlgan[5]. XI asr huquq nazariyotchisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turi: cheklangan vakolatlarga ega boʻlgan vazir al-tanfid (,,qatl vaziri”) va xalifaning siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan fuqarolik va harbiy ishlar boʻyicha hokimiyatga ega boʻlgan va xalifa bilan bir xil vakolatlar sohibi vazir al-tafvid (,,vakolat berilgan vazir”) haqida yozgan[4]. Al-Mavardiy taʼkidlashicha, ikkinchisi samarali noib sifatida shariatni yaxshi bilgan musulmon boʻlishi kerak. Holbuki, birinchisi musulmon boʻlmagan yoki hatto qul ham boʻlishi mumkin edi, garchi ayollarning bu lavozimga kirishlari taqiqlangan[4].

Oʻzbekistonda

Oʻzbekiston hududlarida oʻrta asrlarda vazirlar podshoh, xon, viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Somoniylar davrida 10 devon boʻlib, ularni xoʻjayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muxtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy maʼmuriyatini bosh vazir –  devonbegi boshliq 7 nafar vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular:

1) mamlakat va raiyat ishlari;

2) harbiy ishlar;

3) tijorat;

4) moliya ishlari boʻyicha vazirlar sanalib,

5) 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur yetti vazir devonbegiga boʻysungan va ular bilan maslahatlashib davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq toʻplash, qoʻshni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat boʻlgan.

Tarixdagi mashhur vazirlardan Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn Xolid, Gʻaznaviylar sulolasida vazir Hasanak, Saljuqiylar tarixida Malikshoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk, Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poshosi kabilarni eslash mumkin.

Manbalar

  1. ↑ O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2000. 
  2. ↑ Encyclopedia Britannica, 11, volume 28 Chisholm, Hugh: , Cambridge University Press, 1911 — 435-bet. 
  3. ↑ Goyṭayn, Šelomo D. Studies in Islamic history and institutions — 171-bet. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Zaman, Muhammad Qasim. The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume XI, 2002 — 185–188-bet. ISBN 978-90-04-12756-2. 
  5. ↑ R. A. Nicholson. A Literary History of the Arabs — 257-bet.