Uzun (Qashqadaryo)

Uzun — Qashqadaryo viloyati, Qamashi va Yakkabog‘ tumanlaridagi qishloq nomi. Qamashi tumanida bu nom qishloq, mahalla va qabristonga ham tegishli. Nomning kelib chiqishi uzunlik tushunchasiga bog‘liq bo‘lib, masofa yoki hajm me’yordan ortiq bo‘lsa “uzun”, kam bo‘lsa “kalta” deb atalgan. Shu ma’no asosida qishloq nomlari kishilarning laqabidan vujudga kelgan bo‘lishi mumkin. Masalan, qishloq yoki qo‘rg‘onlarni tashkil qilgan, ko‘rgan shaxsning laqabi unutilib, keyinchalik joy nomiga aylangan bo‘lishi ehtimol.

O‘zbekistonning boshqa hududlarida ham Uzun nomi bilan qishloq va mahallalar uchraydi. Sariosiyo, Urgut, Zomin tumanlarida Uzun nomli qishloqlar mavjud. Narpay, Oqdaryo, Tayloq va Baxmal tumanlarida Uzunqishloq, Narpayda Uzunli, Jomboyda Uzunovul va Katta qo‘rg‘onda Uzunbuz qishloqlari qayd etilgan. Nomning takrorlanishi uning ijtimoiy, etnik va ruhiy-falsafiy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lishini ko‘rsatadi.

Uzun etnonimi tarixan Qashqadaryo va Surxondaryodagi qo‘ng‘irotli qo‘sh tamg‘ali bandi kuchuk urug‘i tarkibiga mansub bo‘lgan. Shu bilan birga, Zarafshon qipchoqlari va qozoq qipchoqlarining o‘rta juzu, qirg‘iz xalqining Bag‘ish qabilasi tarkibida ham uzun urug‘i mavjudligi ma’lum. Qirg‘izlarda uzun chekli urug‘ ham qayd qilingan. S.Gubayeva Farg‘ona qipchoqlarida ham Uzun urug‘i aniqlangan.

Etnonimga urug‘ jamoasining tamg‘asi ta’sir qilgan. Chorvadorlar hayvonlarni, masalan, qo‘y va echkilarni tamgalashda old va orqa oyoq, sag‘risiga chiziq solgan. Akademik K.Shoniyozov ma’lumotiga ko‘ra, mollarning old oyoqlariga cho‘ziq chiziq tushirilgan tamg‘ani “uzun” deb atashgan.