Uychilik

Uychilik — Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz tumanidagi qishloq (Kunchiqar). Nomning ildizi Uychi etnonimiga borib taqaladi.

Uychi etnonimi yasama so‘z bo‘lib, "uy + chi" shaklida hosil bo‘lgan. Qadimgi va zamonaviy turkiy tillarda so‘zning tovush variantlari quyidagicha: uy, oy, ud, uz, ut.

Ilmiy fikrlar

• M. Koshg‘ariy: "ud" — sigir
• E.V. Sevortyan: ho‘kiz; sigir; savr burji, yulduzlar turkumi. Hayvon nomlari bilan ataluvchi yil nomlaridan biri ud (sigir) deb nomlangan.
• G. Vamberi: chig‘atoy tili (XIV–XVI asrlar) yozma adabiy tilida uy (shoxli yirik qoramol), uy (sigir) va ot, ayg‘ir so‘zlari genetik jihatdan bir-biriga daxldor.
• K. Brokkelman: turkiy tillarda uy ~ ud so‘zi qadimiy va boshqa tillardan o‘zlashgan.
• D. Shinorud: so‘z qadimgi tillardan o‘zlashgan bo‘lishi mumkin, lekin turkiy genezisga egaligi mavjud; xitoycha-turkiy lug‘atda mo‘g‘ulcha uda + s (ko‘plik affiksi) bilan bog‘lanadi.
• G. Ramstedt: qadimgi uyg‘ur tilidagi ud, mo‘g‘ulcha udus~udus < udu + s qutos, yovvoyi qutos, yovvoyi ho‘kiz.

Fonetik o‘zgarishlar: ut ~ ut ~ ud ~ ud ~ uy > uy.

-chi affiksi

-chi affiksi qadimda, xususan, etnonimlar yasalishida xoslik va mansublikni bildirgan. Shunday qilib:

• Uychi ~ Uyli — ya’ni uy (qutos, ho‘kiz, sigir)ni totem deb bilgan kishilar guruhi.
• Qozoqlar tarkibidagi jaloyirlarning siyirshi (sigirchi) urug‘i bo‘lgan. Sigirchi va Uychi sinonim so‘zlar sifatida -chi affiksi bilan etnonim hosil qilgan.

Xalq etimologiyasiga ko‘ra, Uychi so‘zi qora uy jihozlarini yasovchi ma’nosida ham izohlanadi.

Etnonimdan Uychi oykonimi yasalgan va unga -lik affiksi qo‘shilgan. Shu orqali Uychi qishlog‘idan ko‘chib kelgan, Uychi qishlog‘iga tegishli kishilar ma’nosi yuzaga kelgan.