Utilitarizm: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 21-noyabr, 10:44 dagi (joriy) koʻrinishi
| Mavzu bo'yicha turkumning bir qismi |
| Utilitarizm |
|---|
| Falsafa portali |
Axloqiy falsafada utilitarizm – bu odamlarning quvonchi va farovonligini oshiradigan harakatlarni tavsiya qiluvchi normativ axloqiy nazariyalar guruhidir. Bu yondashuv, harakat natijasida eng koʻp baxt va farovonlik keltiradigan amallarni asosiy mezon deb hisoblaydi[1][2]. Boshqacha aytganda, utilitarizm gʻoyalari odamlar uchun eng katta foyda keltiradigan harakatlarni qoʻllab-quvvatlaydi. Utilitarizmning turli shakllari turlicha tavsiflanishi mumkin boʻlsa-da, ularning barchasida asosiy gʻoya, naflilikni maksimallashtirishdir. Masalan, utilitarizm asoschisi Jeremy Bentham naflilikni harakat yoki obyektlardan taʼsirlanganlarga lazzat, baxt va yaxshilik keltirish hamda ogʻriq va baxtsizlikni oldini olish imkoniyati deb taʼriflagan.
Utilitarizm natijaviylikning bir shakli boʻlib, unda har qanday harakatning oqibatlari toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanligini aniqlashning yagona mezoni deb hisoblanadi. Biroq, egoizm va altruizm kabi boshqa natijaviylik shakllaridan farqli oʻlaroq, utilitarizm insoniyat va barcha his qilish qobiliyatiga ega mavjudotlarning manfaatlarini teng darajada hisobga oladi. Utilitarizm tarafdorlari bir qancha masalalarda bir-biridan turlicha fikrlarni bildirganlar. Masalan, harakatlar ularning kutilayotgan natijalariga qarab tanlanishi kerakmi (harakat utilitarizmi), yoki odamlar foydani maksimal darajada oshiradigan qoidalarga rioya qilishlari kerakmi (qoidaviy utilitarizm) degan savollar boʻyicha munozaralar mavjud. Shuningdek, umumiy foyda (umumiy utilitarizm) yoki oʻrtacha foyda (oʻrtacha utilitarizm) maksimal darajada oshirilishi kerakmi degan masalada ham kelishmovchiliklar mavjud.
Ushbu nazariyaning ildizlari qadimgi yunon gedonistlari Aristipp va Epikurning baxtni yagona yaxshilik deb hisoblagan qarashlarida, qadimgi xitoylik faylasuf Mo-szining foydani maksimal oshirish va zararni kamaytirishga qaratilgan natijaviylik nazariyasida, hamda oʻrta asr hind faylasufi Shantidevaning asarlarida uchraydi. Zamonaviy utilitarizm anʼanasi Jeremy Bentham bilan boshlangan va keyinchalik John Stuart Mill, Henry Sidgwick, R. M. Hare va Peter Singer kabi faylasuflar tomonidan davom ettirilgan. Ushbu tushuncha ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan iqtisodiy yondashuvlarda, adolat masalalarida, global qashshoqlik muammosida, oziq-ovqat uchun hayvonlarni yetishtirishning axloqiy tomonlarida va insoniyatga xavf soluvchi mavjud tahlikalarning oldini olish masalalarida foydalaniladi.
Etimologiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Jeremy Bentham tomonidan asos solingan utilitar falsafa, yaʼni „Bentamizm“, uning izdoshi John Stuart Mill tomonidan oʻzgartirilib, rivojlantirildi. Mill, shuningdek, „utilitarizm“ atamasini keng ommaga tanitgan[3]. 1861-yilda Mill oʻz qaydlarida shunday degan edi: Jeremy Bentham „utilitar“ soʻzini birinchi boʻlib ishlatgan deb hisoblagan, lekin bu soʻzni oʻzi oʻylab topmagan. Bentham bu atamani John Galtning 1821-yilda yozilgan „Annals of the Parish“ nomli romanida tasodifan uchragan iboradan olgan[4]. Biroq, Mill Jeremy Benthamning „utilitar“ atamasini 1781-yilda George Wilsonga yozgan maktubida va 1802-yilda Étienne Dumontga yozgan maktubida ishlatganini bilmas edi[3].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Modernizmgacha boʻlgan nazariyalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Baxtni inson hayotining asosiy maqsadi sifatida koʻrish qadimdan muhokama qilib kelinadi. Qadimgi yunon faylasuflari Aristipp va Epikur baxtga erishishni asosiy tamoyil deb hisoblovchi gedonizm tushunchasining shakllarini ilgari surgan. Aristotel esa evdemoniyani insoniyat uchun eng oliy yaxshilik deb taʼriflagan. Avgustin barcha odamlar oxirgi maqsadni, yaʼni baxtni xohlaydi deb yozgan. Harakatlarni uning oqibatlariga qarab baholash gʻoyasi qadimgi dunyoda ham mavjud boʻlgan. Natijaviylik nazariyalari birinchi boʻlib qadimgi xitoylik faylasuf Mo-szi tomonidan ishlab chiqilgan. Mo-szi foydani maksimal darajada oshirish va zararni yoʻq qilishga qaratilgan tizimni taklif qilgan[5]. Moizm natijaviylik jamiyat uchun ahamiyatli boʻlgan axloqiy qadriyatlarni, jumladan siyosiy barqarorlikni, aholi sonining oʻsishini va boylikni qoʻllab-quvvatlagan, ammo individual baxtni maksimal darajada oshirishni maqsad qiluvchi utilitarizm tushunchasini qoʻllab-quvvatlamagan[6].
Utilitarizm gʻoyalari oʻrta asr faylasuflarining asarlarida ham uchraydi. VIII asrda yashagan hind faylasufi Shantideva shunday deb yozgan: „Biz barcha tirik mavjudotlarning hozirgi va kelajakdagi ogʻriq va azoblarini toʻxtatishimiz hamda qulay va baxtli hayotini taʼminlashimiz kerak[7].“ Oʻrta asrlarda Yevropada Foma Akvinskiy baxtni oʻzining „Summa Teologica“ asarida chuqur oʻrgangan[8][9][10][11][12]. Uygʻonish davrida esa natijaviylik gʻoyalari Niccolò Machiavellining siyosiy falsafaga oid asarlarida uchraydi.
XVIII asr
[tahrir | manbasini tahrirlash]Utilitarizm alohida axloqiy qarash sifatida faqatgina XVIII asrga kelib shakllandi. Garchi, u Jeremy Bentham bilan boshlangan deb hisoblangan boʻlsa-da, undan oldin ham utilitarizmga oʻxshash nazariyalarni ilgari surgan mualliflar boʻlgan.
Francis Hutcheson
[tahrir | manbasini tahrirlash]Francis Hutcheson 1725-yilda yozilgan oʻzining „An Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue“ asarida utilitarizmning muhim tamoyillaridan birini taqdim etadi. Unga koʻra, eng axloqiy harakatni tanlashda, harakatning axloqiy qiymati u keltiradigan baxtdan foyda koʻradigan odamlar soniga mutanosib boʻladi[13]. Xuddi shunday, axloqiy buzuqlik yoki yomon illatning darajasi azob-uqubat yetkazilgan odamlar soniga bogʻliqdir. Eng yaxshi harakat — bu odamlar uchun eng katta baxt keltiradigan harakat, eng yomoni esa eng koʻp azob-uqubatlarga sabab boʻladigan harakatdir. Kitobning dastlabki uchta nashrida Hutcheson „har qanday harakatning axloqiylik darajasini hisoblash“ uchun turli matematik algoritmlar keltirib oʻtgan. Shu tariqa, Hutcheson Benthamning felitsifik hisoblash tizimi asoslarini oldindan shakllantirgan.
John Gay
[tahrir | manbasini tahrirlash]Baʼzilar John Gay utilitar axloqning birinchi tizimli nazariyasini ishlab chiqqan deb hisoblaydi[14]. 1731-yilda yozilgan „Concerning the Fundamental Principle of Virtue or Morality“ asarida Gay quyidagicha taʼkidlaydi[15]:
Baxt, shaxsiy baxt, barcha harakatlarimizning yakuniy maqsadi hisoblanadi. Har bir harakatning oʻziga xos va maxsus maqsadi bor deb aytish mumkin. Ammo bu harakatlar, odatda, undan kattaroq bir narsaga yoʻnaltirilgan yoki yoʻnaltirilishi kerak. Chunki inson har qanday harakat yoki intilishning sababini soʻrashi va bunga javob kutishi tabiiy. Harakatning sababini soʻrash, uning maqsadini aniqlashni anglatadi. Lekin yakuniy maqsad uchun yana bir sabab yoki izoh kutish mantiqsizdir. Masalan, men nima uchun baxtga intilayotganimni soʻrasangiz, bunga faqat „baxt nima ekanligi“ haqida tushuncha bilan javob berish mumkin.
Baxtga intilish esa ushbu gʻoyaga ilohiy asos bilan izohlanadi[16]:
Xudoning tabiatidan maʼlumki, u oʻzi bilan abadiy va cheksiz darajada baxtli va oʻz yaratgan ishlarida yaxshilikni namoyon etadi. Shu sababli, u insoniyatni yaratishda faqat insonlarning baxtini taʼminlashni maqsad qilgan. Demak, u insonlarning baxtini va ularga bu baxtni taʼminlash vositalarini xohlaydi. Shu sababli, mening xulq-atvorim insoniyatning baxtiga xizmat qila oladigan darajada yaxshi boʻlishi kerak. Xudoning irodasi fazilatning eng asosiy mezoni hisoblanadi, insoniyatning baxti esa Xudoning irodasining mezonidir. Shunday qilib, insoniyatning baxtini fazilatning bilvosita mezoni deb atash mumkin. Shuning uchun, men insoniyatning baxtini oshirish uchun qoʻlimdan kelgan barcha ishni qilishim lozim.
David Hume
[tahrir | manbasini tahrirlash]„An Enquiry Concerning the Principles of Morals“ (1751) asarida David Hume shunday deb yozadi[17]:
Axloqni belgilashda jamoatchilik uchun foydalilik har doim asosiy eʼtiborda boʻladi. Falsafa yoki kundalik hayotda burchning chegaralari haqida tortishuvlar yuzaga kelganda, masalani eng aniq hal qilishning yoʻli insoniyatning haqiqiy manfaatlarini aniqlashdan iborat. Agar koʻrinishga asoslangan notoʻgʻri qarash keng tarqalgan boʻlsa, vaqt oʻtishi bilan orttirilgan tajriba va chuqurroq tahlil bu notoʻgʻri qarashni eng toʻgʻri tushunchalar bilan almashtiradi. Shunda biz avvalgi xato qarashlarimizdan voz kechamiz va axloqiy yetuklik hamda yomonlikning chegaralarini qayta aniqlaymiz.
Paley
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Gayning ilohiy utilitarizmi William Paley tomonidan rivojlantirilgan va ommalashtirilgan. Pali original fikrlovchi boʻlmagan deb taʼkidlangan, va uning axloq haqidagi risolasidagi falsafalar „boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan gʻoyalarning yigʻindisi boʻlib, talabalar uchun oʻrganish maqsadida taqdim etilgan, hamkasblar bilan munozara qilish uchun emas“, deb baholangan[18]. Shunga qaramay, uning „The Principles of Moral and Political Philosophy“ (1785) kitobi Kembrij universitetida majburiy darslik sifatida oʻqitilgan. Smithning taʼkidlashicha, Paleyning asarlari bir vaqtlar Amerika kollejlarida, William McGuffey va Noah Websterning boshlangʻich maktablar uchun moʻljallangan oʻquv qoʻllanmalari kabi mashhur boʻlgan[18][19]. Schneewind (1977) shunday deb yozadi: „Utilitarizm atamasi Angliyada birinchi marta William Paleyning asarlari orqali keng tanilgan[20].“
Hozir unutilgan Paleyning tushunchalari haqida Thomas Rawson Birksning 1874-yilda chop etilgan „Modern Utilitarianism or the Systems of Paley, Bentham and Mill Examined and Compared“ asari nomidan ham bilib olish mumkin.
Paley baxt maqsadini Xudoning tabiatiga asoslab tushuntiradi. Shuningdek, u qoidalarning ahamiyatini muhokama qilib, quyidagicha izoh beradi[21]:
Harakatlar ularning oqibatlariga qarab baholanadi. Qanday harakat foydali boʻlsa, oʻsha harakat toʻgʻri hisoblanadi. Har qanday axloqiy qoidaning majburiyati uning foydaliligiga asoslanadi.
Biroq, bu fikrga oddiy bir eʼtiroz mavjud: koʻp foydali harakatlar mavjudki, ularni hech kim sogʻlom fikr bilan toʻgʻri deb hisoblamaydi. Masalan, baʼzi hollarda qotilning harakati juda foydali boʻlishi mumkin. Ammo haqiqiy javob shundan iboratki, bu harakatlar, aslida, foydali emas, va aynan shu sababli toʻgʻri ham emas.
Bu masalani toʻliq tushunish uchun harakatlarning zararli oqibatlari ikki turga boʻlinishini hisobga olish kerak: xususiy va umumiy. Xususiy zararli oqibat bu harakatning toʻgʻridan-toʻgʻri va darhol keltiradigan zararidir. Umumiy zarar esa muhim yoki foydali boʻlgan umumiy qoidaning buzilishidan kelib chiqadi.
Siz bir harakatga ruxsat berib, boshqasini taqiqlay olmaysiz, agar ular orasida farqni koʻrsata olmasangiz. Shu sababli, bir turdagi harakatlar umumiy ruxsat etilishi yoki umumiy taqiqlanishi kerak. Agar ularning umumiy ruxsat etilishi zararli boʻlsa, ularni umumiy taqiqlaydigan qoidani belgilash va qoʻllab-quvvatlash zarur boʻladi.
Klassik utilitarizm
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Benthamning „An Introduction to the Principles of Morals and Legislation“ kitobi 1780-yilda yozib tugallangan, lekin 1789-yilgacha chop etilmagan. Ehtimol, Paleyning „Principles of Moral and Political Philosophy“ kitobi muvaffaqiyat qozonganini koʻrib, Bentham oʻz asarini nashr qilishga kirishgan[22]. Benthamning kitobi darhol muvaffaqiyat qozonmagan boʻlsa-da, uning gʻoyalari ancha kengroq tarqaldi. Bu, Pierre Étienne Louis Dumont Benthamning turli qoʻlyozmalaridan tanlab olingan qismlarini fransuz tiliga tarjima qilganidan keyin amalga oshdi[23]. Traité de législation civile et pénale 1802-yilda nashr etilgan va keyinchalik Hildreth tomonidan ingliz tiliga „The Theory of Legislation“ nomi bilan tarjima qilingan. Biroq, bu vaqtda Dumontning asarlarining muhim qismlari allaqachon qayta tarjima qilinib, John Bowring tomonidan 1838–1843-yillar oraligʻida qism-qism qilib chiqarilgan Benthamning asarlar toʻplamiga kiritilgan edi.
Ehtimol, Francis Hutcheson "baxtning eng katta darajasini hisoblash" algoritmlarini oxir-oqibat olib tashlaganini Bentham bilgan boʻlishi mumkin. Hutcheson bu algoritmlarni "foydasiz koʻringan va baʼzi oʻquvchilarga yoqmagan" deb hisoblagan edi. Shunga qaramay, Bentham oʻz usulini oqlab, unda hech qanday yangilik yoki asossiz narsa yoʻqligini taʼkidlagan. U shunday yozadi: „Bu yerda hech qanday yangilik yoʻq, chunki odamlar oʻz manfaatlarini aniq tushungan joyda, bu amaliyotga toʻliq mos keladi[24].“
Rosenning 2003-yildagi nutqida aytishicha, utilitarizm taʼriflari tarixiy jihatdan Bentham va John Stuart Mill kabi utilitar faylasuflarning qarashlariga juda kam miqdorda mos kelgan boʻlishi mumkin. Ularning fikrlari koʻpincha oʻn toʻqqizinchi asrda shakllangan utilitarizmning sodda bir talqini boʻlib, bu talqin harakat utilitarizmining notoʻgʻri tushunilgan shakli sifatida tanqid qilinishi va rad etilishi uchun yaratilgan, deya qayd etadi[25]. Bentham qoidalar haqida qaygʻurmagan deb oʻylash xato. Uning asosiy asari qonun chiqarish tamoyillari va gedonik hisoblash usuli bilan bogʻliq boʻlib, u „demak, zavq va ogʻriqlardan qochish qonunchining koʻzlagan maqsadlaridir“ soʻzlari bilan boshlanadi. VII bobda Bentham shunday deydi: „Hukumatning vazifasi jamiyatning baxtini taʼminlashdir, bu jazolash va mukofotlash orqali amalga oshiriladi... Harakat jamiyat baxtini qanchalik buzsa, qanchalik zararli boʻlsa, uni jazolashga boʻlgan talab ham shuncha ortadi.“
Naflilik tamoyili
[tahrir | manbasini tahrirlash]Benthamning asari naflilik tamoyilini bayon qilish bilan boshlanadi[26]:
Tabiat insoniyatni ikki buyuk hukmdor — ogʻriq va zavqning boshqaruviga qoʻygan. Faqat ular biz nimani qilishimiz kerakligini koʻrsatadi. Naflillik tamoyili shuni anglatadiki, har qanday harakat uning manfaatdor tomon baxtini oshirish yoki kamaytirish qobiliyatiga qarab maʼqullanadi va rad etiladi. Boshqacha aytganda, bu harakat baxtni oshiradimi yoki unga qarshi boʻladimi, shuni aniqlaydi. Men har qanday harakatni nazarda tutaman, shuning uchun bu nafaqat xususiy shaxsning harakati, balki hukumatning har qanday qonun-qoidalariga ham tegishlidir.
Gedonik hisoblash
[tahrir | manbasini tahrirlash]IV bobda Bentham zavq va ogʻriqning qiymatini hisoblash usulini taqdim etadi, bu usul keyinchalik „gedonik hisoblash“ deb nomlangan. Benthamning taʼkidlashicha, zavq yoki ogʻriqning qiymatini oʻz holida quyidagi mezonlarga qarab oʻlchash mumkin: uning intensivligi (kuchliligi), davomiyligi, aniq yoki noaniqligi va yaqinligi hamda uzoqligi. Bundan tashqari, harakatning ushbu zavq yoki ogʻriqni keltirib chiqarish moyilligini ham hisobga olish kerak. Bu esa harakatning samaradorligi, yaʼni oʻxshash hissiyotlarni davom ettirish imkoniyati va uning sofligi, yaʼni qarama-qarshi hissiyotlarni keltirib chiqarmaslik ehtimolini oʻlchashni oʻz ichiga oladi. Oxir-oqibat, harakatning taʼsir koʻrsatadigan odamlar soni yoki qamrovini ham hisobga olish zarur.
Birinchi va ikkinchi darajali illatlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Savol tugʻiladi: qachon, qonunni buzish qonuniy yoki hamma uchun foydali boʻlishi mumkin? Bu masala Benthamning „The Theory of Legislation“ asarida koʻrib chiqilgan, ushbu kitobda Bentham birlamchi va ikkilamchi yomonliklarni farqlaydi.
Birlamchi yomonlik – bu bevosita va toʻgʻridan-toʻgʻri zarar yoki azob-uqubat keltiradigan harakatlar yoki oqibatlar. Masalan, jismoniy ogʻriq, iqtisodiy zarar yoki shaxsiy baxtsizlik. Ikkilamchi yomonlik – bu bilvosita yoki uzoq muddatli oqibatlarga ega boʻlgan zararlar. Masalan, jamiyatda ishonchni yoʻqotish, umumiy qoidalarning buzilishi yoki boshqa harakatlarga salbiy turtki berish.
Toʻgʻri, baʼzi holatlarda, agar faqat birlamchi oqibatlar koʻrib chiqilsa, yaxshi natijalar yomonlikdan ustun boʻlishi mumkin. Agar jinoyat faqat shu nuqtai nazardan baholansa, qonunlarning qatʼiyligini oqlash qiyin boʻlardi. Lekin bunday harakatlarning haqiqiy zararini ikkilamchi oqibatlar keltirib chiqaradi. Aynan shu oqibatlar harakatni jinoyat deb hisoblashga va jazoni tayinlanishiga asos boʻladi.
Masalan, ochlikni qondirish ehtiyojini olaylik. Agar bir tilanchi ochlikdan qiynalib, boy odamning uyidan bir boʻlak non oʻgʻirlayotgan boʻlsa va bu non uni ochlikdan qutqarsa, bu harakatning natijasida tilanchi oʻziga foyda keltirgan boʻlsa-da, boy odam koʻrgan zarar bilan bu foydani tenglashtirib boʻlmaydi.
Shu sababli, bunday harakatlarni jinoyat deb hisoblash birlamchi oqibatlarga emas, balki jamiyatga boʻlgan zarariga, yaʼni ikkilamchi oqibatlarga asoslanadi. Ikkilamchi oqibatlar tartibning buzilishi va xavfsizlikka putur yetkazilishidir[27].
John Stuart Mill
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mill Bentham tarafdori sifatida oʻsgan boʻlib, unga utilitarizm gʻoyasini davom ettirish vazifasi aniq maqsad sifatida yuklangan edi[28]. Millning Utilitarianism nomli kitobi dastlab 1861-yilda „Fraser's Magazine“ jurnalida uchta maqola sifatida chop etilgan va 1863-yilda bitta kitob shaklida qayta nashr etilgan[29][30].
Foydalilik prinsipini isbotlash
[tahrir | manbasini tahrirlash]Utilitarizmning toʻrtinchi bobida Mill naflilik tamoyilini qanday isbotlash mumkinligi haqida yozadi[31]:
Biror narsaning mavjud ekanini tasdiqlashning yagona yoʻli shundaki, odamlar uni aslida koʻrishi kerak. Xuddi shunday, tovushning mavjudliligini ham isbotlashning yagona usuli — odamlarning uni aslida eshitishidir. Xuddi shu tamoyilga asoslanib, biror narsaning xohishga loyiq ekanini isbotlashning yagona dalili shuki, odamlar uni aslida xohlaydi. Umumiy baxtning xohishga loyiq ekanini isbotlash uchun hech qanday boshqa sabab keltirib boʻlmaydi, chunki har bir inson oʻz baxtini amalga oshirishi mumkin deb hisoblagan darajada uni xohlaydi. Shu bilan, bizda baxtning ijobiy tuygʻu isbotlash uchun zarur boʻlgan barcha dalillar mavjud. Har bir kishining baxti u uchun yaxshilikdir, va shuning uchun umumiy baxt barcha insonlar uchun ijobiydir.
Odatda, Mill bir nechta mantiqiy xatolarga yoʻl qoʻyayotgani aytiladi[32]:
- Naturalistik xatolik: Mill odamlarning amalda nima qilayotganiga qarab, ular kelajakda nima qilishlari kerakligini belgilashga urinishini aytadi;
- Ikkilanish xatosi: Mill shunday mantiqni taklif qiladi: (1) biror narsani xohlash mumkinligi uning xohlanadigan narsa ekanini anglatadi. (2) Bundan kelib chiqadiki, uni xohlash kerak, yaʼni u xohlanishga loyiqdir.
- Mill tarkib xatosi deb ataluvchi mantiqiy xatoga yoʻl qoʻyadi: odamlar oʻz baxtini xohlaydi degan fakt, barcha insonlar umumiy baxtni xohlaydi degan xulosani anglatmaydi.
Millga qarshi ayblovlar uning hayotidayoq, Utilitarianism nashr etilganidan koʻp oʻtmay paydo boʻldi va bir asrdan koʻproq davom etdi. Soʻnggi yillarda esa bu masalada qarashlar oʻzgarib bormoqda. Millni ushbu uchta ayblovdan himoya qiluvchi asosiy ish Necip Fikri Alicanning „Mill's Principle of Utility: A Defense of John Stuart Mill's Notorious Proof“ (1994) kitobida keltirilgan. Ushbu kitobda har bir ayblovga alohida bob bagʻishlangan. Bu mavzuga bagʻishlangan birinchi va hozircha yagona toʻliq hajmli asardir. Shunga qaramay, Millning isbotidagi ehtimoliy xatolar ilmiy maqolalar va kitob boblarida hanuz koʻp muhokama qilinmoqda.
Hall (1949) va Popkin (1950) ushbu ayblovga qarshi Millni himoya qilib, uning toʻrtinchi bobni shunday soʻzlar bilan boshlaganiga eʼtibor qaratadilar: Yakuniy maqsadlar masalalari odatiy maʼnoda isbotlanmaydi. Ular, shuningdek, Millning bu fikrini barcha asosiy tamoyillarga xos narsa sifatida koʻrsatganini taʼkidlaydilar[32][33]. Shunday qilib, Hall va Popkinning fikriga koʻra, Mill odamlarning xohlagan narsasi xohlanishga loyiq ekanini isbotlashni emas, balki bu tamoyillarni qabul qilinadigan va tushunarli qilib koʻrsatishni maqsad qilgan[32]. Millning taklif qilayotgan isboti shundan iboratki, u utilitarizmni qabul qilish uchun halol va mantiqiy odamni ishontirishi mumkin boʻlgan dalillarni taqdim etadi[32].
Mill odamlar, aslida, baxtni xohlaydi deb taʼkidlaganidan soʻng, endi u baxtning yagona xohlanadigan narsa ekanini koʻrsatishi kerak. Mill odamlar fazilat kabi boshqa narsalarni ham xohlashini aytadigan eʼtirozni oldindan koʻradi. U shunday dalil keltiradiki, odamlar dastlab fazilatni baxtga erishish vositasi sifatida xohlashi mumkin, lekin vaqt oʻtishi bilan fazilat oʻzlari uchun baxtning bir qismiga aylanadi va shundan soʻng oʻz-oʻzidan maqsad sifatida xohlanadi.
Naflillik tamoyili shuni anglatmaydiki, har qanday zavq, masalan, musiqa, yoki ogʻriqdan xalos boʻlish, masalan, sogʻliq, faqat "baxt" deb ataluvchi umumiy maqsadga vosita sifatida qaraladi. Ular oʻz-oʻzidan xohlanadi va oʻz oʻrnida qadrlanadi. Vosita boʻlishdan tashqari, ular maqsadning oʻzi, yaʼni baxtning bir qismi hamdir. Utilitarizmga koʻra, fazilat tabiiy ravishda maqsadning bir qismi emas, lekin vaqt oʻtishi bilan u shunday boʻlib qolishi mumkin. Fazilatni begʻaraz sevuvchi insonlar uchun u endi baxtga erishish vositasi sifatida emas, balki baxtning bir qismi sifatida xohlanadi va qadrlanadi.[34]
Bu istaksizlikni qanday tushuntirishimizdan qat’i nazar, uni turli sabablarga bogʻlashimiz mumkin. Biz uni gʻurur bilan izohlashimiz mumkin, garchi "gʻurur" soʻzi insoniyatning eng hurmatli tuygʻularidan tortib eng arzimas his-tuygʻularigacha keng qoʻllaniladigan atama boʻlsa ham. Uni erkinlik va shaxsiy mustaqillik sevgisi bilan bogʻlash ham mumkin. Stoiklar bu tuygʻuni shakllantirish uchun erkinlikka murojaat qilishni eng samarali usullardan biri deb hisoblagan. Uni kuchga boʻlgan muhabbat yoki hayajonga boʻlgan ehtiyoj bilan ham izohlash mumkin, chunki bu ikki omil ham mazkur his-tuygʻuga hissa qoʻshadi. Ammo bu tuygʻuni eng toʻgʻri nomlash **qadr-qimmat hissi** boʻladi. Bu his-tuygʻu barcha insonlarda mavjud, faqat u baʼzilarida kuchliroq boʻladi va koʻpincha ularning yuqori intellektual qobiliyatlariga mos ravishda shakllanadi. Qadr-qimmat hissi kuchli boʻlgan odamlar uchun bu baxtning ajralmas qismidir. Shu sababli, ular uchun bu hissiyot bilan ziddiyatga kiradigan hech bir narsa uzoq muddatli istak obʼekti boʻla olmaydi.[35]
Henry Sidgwick
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sidgwickning „The Methods of Ethics“ kitobi klassik utilitarizmning choʻqqisi yoki yakuniy nuqtasi sifatida eʼtirof etilgan[36][37]. Ushbu kitobdagi asosiy maqsadi utilitarizmni umumiy axloqiy tamoyillarga asoslashdir. Shu orqali u oldingi faylasuflarning utilitarizm va odatiy axloq bir-biriga zid degan shubhalarini bartaraf etishga harakat qiladi[37]. Sidgwick uchun axloq qaysi harakatlar obyektiv ravishda toʻgʻri ekanini aniqlashdir. Toʻgʻri va notoʻgʻri haqidagi bilimimiz odatiy axloqiy qarashlardan kelib chiqadi. Ammo odatiy axloqda aniq va tushunarli asosiy tamoyil mavjud emas[36]. Sidgwickning ushbu kitobdagi asosiy maqsadi umumiy axloq tamoyillariga asoslangan holda utilitarizmni shakllantirish va shu orqali bu ikki tushuncha bir-biriga zid degan oldingi faylasuflarning shubhalarini yoʻq qilishdir[37]. Sidgwick uchun axloq, qaysi harakatlar obyektiv jihatdan toʻgʻri ekanini aniqlashdir[36]. Bizning toʻgʻri va notoʻgʻri haqidagi bilimimiz odatiy axloqdan kelib chiqadi, ammo odatiy axloq asosida izchil tamoyillar yoʻq[38]. Falsafaning, ayniqsa axloqning vazifasi, yangi bilim yaratishdan koʻra, mavjud bilimlarni tizimlashtirishdir[39]. Sidgwick bu maqsadga axloqiy usullarni ishlab chiqish orqali erishishga harakat qiladi. U bu usullarni har qanday vaziyatda toʻgʻri harakatni aniqlash uchun mantiqiy yoʻllar deb taʼriflaydi[37]. U uchta usulni ajratib koʻrsatadi: intuisionizm, bu mustaqil axloqiy tamoyillar asosida nima qilish kerakligini aniqlashni oʻz ichiga oladi, va gedonizmning ikki shaklini ham. Gedonizmda harakatning toʻgʻriligini u keltiradigan zavq va ogʻriq belgilaydi. Gedonizm ikki turga boʻlinadi: egoistik gedonizm, bu faqat harakat qiluvchining oʻz farovonligini hisobga oladi, va universal gedonizm yoki utilitarizm, bu esa barcha insonlarning farovonligini nazarda tutadi[37][39].
Intuisionizm shuni taʼkidlaydiki, biz axloqiy tamoyillar haqida intuitiv, yaʼni mantiqiy asoslarga ehtiyoj sezmasdan bilimga ega boʻlamiz. Bu tamoyillar oʻz-oʻzidan tushunarli va ravshan boʻladi[39]. Bunday bilim uchun mezonlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi: tamoyillar aniq soʻzlar bilan ifodalangan boʻlishi, bir-biriga zid boʻlmasligi va ular boʻyicha mutaxassislar oʻrtasida kelishuv mavjud boʻlishi kerak. Sidgwickning fikriga koʻra, odatiy axloqiy tamoyillar bu mezonlarga javob bermaydi. Ammo „men uchun toʻgʻri boʻlgan narsa xuddi shunday sharoitda har bir inson uchun ham toʻgʻri boʻlishi kerak“ yoki „inson oʻz hayotining barcha davrlariga teng eʼtibor qaratishi kerak“ kabi abstrakt tamoyillar bu sinovdan oʻtadi[37][39].
Ushbu usul orqali aniqlangan eng umumiy tamoyillar utilitarizm bilan mos keladi, shu sababli Sidgwick intuisionizm va utilitarizm oʻrtasida uygʻunlik bor deb hisoblaydi[40]. Bundan tashqari, vaʼdalarni bajarish yoki adolatli boʻlish kabi kamroq umumiy intuitiv tamoyillar ham mavjud. Ammo bu tamoyillar universal emas va baʼzan turli burchlar bir-biriga zid keladi. Sidgwick bu kabi ziddiyatlarni utilitarizm asosida, yaʼni qarama-qarshi harakatlarning oqibatlarini koʻrib chiqib hal qilishni taklif qiladi[37][41].
Intuisionizm va utilitarizm oʻrtasidagi uygʻunlik Sidgwickning loyihasida qisman muvaffaqiyat hisoblanadi. Ammo u toʻliq muvaffaqiyatga erishish imkonsiz deb hisoblaydi, chunki egoizm, uning fikricha, xuddi shunday mantiqiy asosga ega va uni utilitarizm bilan uygʻunlashtirish uchun faqat diniy taxminlar yordam berishi mumkin[37]. Masalan, shaxsiy Xudo mavjudligi haqidagi gʻoya, u oxiratda insonning harakatlariga qarab mukofot yoki jazo beradi, egoizm va utilitarizmni birlashtirishi mumkin[39]. Ammo bunday diniy taxminlar boʻlmagan holda, amaliy aqlning ikkiyoqlamaligini tan olishga toʻgʻri keladi. Bu esa bizning axloqiy ongimizda asosiy ziddiyatni keltirib chiqaradi[36].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Duignan, Brian. [1999] 2000. "Utilitarianism" (revised). Encyclopædia Britannica. Retrieved 5 July 2020.
- ↑ „Utilitarianism“ (en-US). Ethics Unwrapped. Austin, TX: McCombs School of Business. Qaraldi: 2020-yil 27-may.
- ↑ 3,0 3,1 Habibi, Don „Mill's Moral Philosophy“, . John Stuart Mill and the Ethic of Human Growth. Dordrecht: Springer Netherlands, 2001 — 89–90, 112-bet. DOI:10.1007/978-94-017-2010-6_3. ISBN 978-90-481-5668-9.
- ↑ Mill, John Stuart. 1861. Utilitarianism. n1.
- ↑ Fraser, Chris. The Philosophy of the Mòzĭ: The First Consequentialists. Columbia University Press, 2016 — 138-bet. ISBN 978-0-23-152059-1.
- ↑ Fraser, Chris. The Oxford Handbook of World Philosophy. Oxford University Press, 2011 — 62-bet. ISBN 978-0-19-532899-8.
- ↑ Goodman, Charles. 2016. "Śāntideva", Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 31 August 2020.
- ↑ „SUMMA THEOLOGICA: Man's last end (Prima Secundae Partis, Q. 1)“. newadvent.org.
- ↑ „SUMMA THEOLOGICA: Things in which man's happiness consists (Prima Secundae Partis, Q. 2)“. newadvent.org.
- ↑ „SUMMA THtheEOLOGICA: What is happiness (Prima Secundae Partis, Q. 3)“. newadvent.org.
- ↑ „SUMMA THEOLOGICA: Things that are required for happiness (Prima Secundae Partis, Q. 4)“. newadvent.org.
- ↑ „SUMMA THEOLOGICA: The attainment of happiness (Prima Secundae Partis, Q. 5)“. newadvent.org.
- ↑ Hutcheson, Francis „The Original of Our Ideas of Beauty and Virtue“, . Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 515-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ Ashcraft, Richard (1991) John Locke: Critical Assessments (Critical assessments of leading political philosophers), Routledge, p. 691
- ↑ Gay, John „Concerning the Fundamental Principle of Virtue or Morality“, . Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 408-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ Gay, John „Concerning the Fundamental Principle of Virtue or Morality“, . Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 404–05-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ Hume, David „An Enquiry Concerning the Principles of Morals“, . Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 552-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ 18,0 18,1 Schneewind, J. B.. Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 446-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ Smith, Wilson (July 1954). „William Paley's Theological Utilitarianism in America“. William and Mary Quarterly. 3rd Series. 11-jild, № 3. 402–24-bet. doi:10.2307/1943313. JSTOR 1943313.
- ↑ Schneewind, J. B.. Sidgwick's Ethics and Victorian Moral Philosophy. Oxford University Press, 1977 — 122-bet. ISBN 978-0-19-824552-0.
- ↑ Paley, William „The Principles of Moral and Political Philosophy“, . Moral Philosophy from Montaigne to Kant. Cambridge University Press, 2002 — 455–56-bet. ISBN 978-0-521-00304-9.
- ↑ Rosen, Frederick. 2003. Classical Utilitarianism from Hume to Mill. Routledge. p. 132.
- ↑ Schneewind, J. B. 1977. Sidgwick's Ethics and Victorian Moral Philosophy. Oxford: Clarendon Press. p. 122.
- ↑ Hutcheson, Francis. 1726. "Introduction." In An Inquiry into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue.
- ↑ Rosen, Frederick. 2003. Classical Utilitarianism from Hume to Mill. Routledge. p. 32.
- ↑ Bentham, Jeremy. 1780. "Of The Principle of Utility." Pp. 1–6 in An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. London: T. Payne and Sons. (Also available as eText, Wikisource). p. 1.
- ↑ Bentham, Jeremy; Dumont, Etienne; Hildreth, R. Theory of Legislation: Translated from the French of Etienne Dumont. Adamant Media Corporation, November 2005 — 58-bet. ISBN 978-1-4021-7034-8.
- ↑ Halevy, Elie. The Growth of Philosophic Radicalism. Beacon Press, 1966 — 282–84-bet. ISBN 978-0-19-101020-0.
- ↑ Hinman, Lawrence. Ethics: A Pluralistic Approach to Moral Theory. Wadsworth, 2012. ISBN 978-1-133-05001-8.
- ↑ Mill, John Stuart. Utilitarianism - Ed. Heydt (Broadview Editions). Broadview Press, 2010 — 33-bet. ISBN 978-1-55111-501-6. Qaraldi: 2019-yil 28-iyul.
- ↑ Mill, John Stuart. Utilitarianism. Oxford University Press, 1998 — 81-bet. ISBN 978-0-19-875163-2.
- ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 Popkin, Richard H. (1950). „A Note on the 'Proof' of Utility in J. S. Mill“. Ethics. 61-jild. 66–68-bet. doi:10.1086/290751. S2CID 170936711.
- ↑ Hall, Everett W. (1949). „The 'Proof' of Utility in Bentham and Mill“. Ethics. 60-jild. 1–18-bet. doi:10.1086/290691. S2CID 145767787.
- ↑ Mill, John Stuart. Utilitarianism. Oxford University Press, 1998 — 82-bet. ISBN 978-0-19-875163-2.
- ↑ Mill, Utilitarianism, Chapter 2.
- ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 Schultz, Barton „Henry Sidgwick“. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University (2020). Qaraldi: 2020-yil 29-dekabr.
- ↑ 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 37,6 37,7 Craig, Edward „Sidgwick, Henry“, . Routledge Encyclopedia of Philosophy. Routledge, 1996.
- ↑ Duignan, Brian; West, Henry R. „Utilitarianism“ (en). Encyclopedia Britannica. Qaraldi: 2020-yil 29-dekabr.
- ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 Borchert, Donald M. „Sidgwick, Henry“, . Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition. Macmillan, 2006.
- ↑ Honderich, Ted „Sidgwick, Henry“, . The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press, 2005.
- ↑ Borchert, Donald M. „Sidgwick, Henry [Addendum]“, . Macmillan Encyclopedia of Philosophy, 2nd Edition. Macmillan, 2006.