Altruizm

Altruizm (lotincha: „alter“ – boshqa, boshqalar) – boshqalarning farovonligi uchun begʻaraz gʻamxorlik bilan bogʻliq faoliyatni anglatuvchi tushunchadir. Fidoyilik yaʼni oʻz manfaatini boshqa birovning manfaati uchun qurbon qilish bilan bogʻliq.

Shaxs, boshqa odamlar yoki umuman olganda umumiy manfaatlar uchun „altruizm“ atamasi faylasuf Auguste Comte tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Uning fikricha, altruizm „boshqalar uchun yashash“ meʼyorining timsolidir, insoniyat jamiyatini yanada insonparvarlashtirish sari oʻzgartirishning harakatlantiruvchi kuchidir. Shu bilan birga, Auguste Comte altruizmga asoslangan axloqni, xristian axloqiga qarama-qarshi qo'ygan. Uning fikricha, najotga intilish xudbinlikning namoyon bo‘lishi hisoblanadi.

Auguste Comte altruizmning ikki turini ajratib ko‘rsatadi:

1. hayvonlarga xos (instinktiv altruizm);
2. insonga xos boʻlgan, tamaddun taʼsirida rivojlangan va go‘yoki tug‘ma xususiyatga aylangan altruizm.

Comtedan ancha oldin, altruizm axloqiy tamoyil sifatida mavjud bo'lgan. Masalan, Suqrot shaxsning xudbinligini jilovlaydigan axloq qonunining asosi “olish emas, balki berish” ekanini ta’kidlab, boshqalarga foyda keltirish istagi insonda kuchliroq, deb hisoblagan. Axloqiy ong shakli sifatida altruizm tushunchasi Shaftesberi, Adam Smith, Deyvid Yum, Gottfried Leibniz, Immanuel Kant, Ludwig Andreas Feuerbach, shuningdek, J.-J. Russo kabi mutafakkirlar tomonidan rivojlantirilgan. Altruizm fenomenining turli ilmiy ta’riflari muallifning qaysi fan sohasiga mansubligiga bog‘liq. Falsafa va axloqda altruizm odamlar jamoasiga xos bo‘lgan o‘zaro tabiiy moyillikni tan olishga asoslangan axloqiy talab shakli sifatida qaraladi. Sotsiologiyaning asoschilaridan biri Émile Durkheim altruizmni shaxsning jamiyat tomonidan toʻliq oʻzlashtirishi, ya’ni uning shaxsiy intilishlari jamiyat talablariga moslashib, jamiyat me’yorlarini to‘liq qabul qilishi sifatida izohlaydi. Psixologik nuqtai nazardan, altruizm koʻpincha sadoqat, hamdardlik, rahm-shafqatga asoslangan boshqalarga beg‘araz xizmat ko‘rsatish sifatida talqin etiladi. Bunda altruist o‘z xohish-istaklaridan voz kechishi, hatto o‘z farovonligini qurbon qilishi mumkin. Psixologiyada altruizm ba’zan prosotsial xatti-harakatlarning bir qismi sifatida ham qaraladi. Ayrim hollarda altruizmni xudbinlik bilan solishtirish mumkin. Ba’zi tadqiqotchilar empatiya boshqa odamga yordam berish ehtiyojini oshirish yoki kamaytirishga bevosita ta’sir qilishiga asoslanib, altruizm va empatik yordamni ajratadilar.

Shu nuqtai nazardan, hayajonlanish holatidan chiqish va empatiya natijasida yuzaga keladigan rahm-shafqatning kamayishi shaxsiy noqulaylikni kamaytirishga o‘xshab, egoistik impuls sifatida talqin qilinadi. Biroq, Martin Xoffmanga ko‘ra, bunday qarash harakat maqsadi va uning oqibatlari o‘rtasidagi farqni e’tibordan chetda qoldiradi: inson biror harakatdan keyin qoniqish hissini his qilishi, u aynan shu tuyg‘uni boshdan kechirish uchun harakat qilganini anglatmaydi. Heinz Heckhausenning fikriga koʻra, qoniqish hissi har qanday niyat amalga oshirilgandan keyin paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli, uni har qanday, jumladan, xudbin motivatsiya uchun mezon sifatida qabul qilish ma’nosizdir.Xristianlikda harakatga turtki boʻlgan altruizm Iso Masihning „Oʻz yaqiningni oʻzing kabi sev“ (Mat. 22:39, Mark 12:31, Luqo 10:27) daʼvatida aks ettirilgan.