Usmoniylar miniatyurasi

Usmoniylar miniatyurasi — Usmoniylar sulolasi davriga oid qoʻlyozmalarda uchraydigan, koʻpincha tarixiy voqealar yoki portretlarni tasvirlovchi illyustratsiya uslubi. Ushbu oʻziga xos uslub bir qancha madaniyatlar, xususan, fors miniatyurasi, shuningdek, Vizantiya va Mo‘g‘ul san’ati taʼsirida shakllangan^[1]^[2]. U zarhallash (tezhib), xattotlik (xat), qogʻozga marmor naqsh solish (ebru) va muqovasozlik (jild) sanʼati bilan bir qatorda Usmoniylar kitobat sanʼatining ajralmas qismi boʻlgan. Usmoniy turk tilida miniatyura sanʼatini ifodalash uchun tasvir yoki naqsh soʻzlaridan foydalanilgan.

Usmoniy miniatyurachiligi Fors miniatyurasidan kuchli ilhomlangan boʻlsa-da, turk ustasi va naqqoshlari vaqt oʻtishi bilan oʻzlarini forsiy taʼsirdan ajratib turuvchi takrorlanmas uslubni yaratdilar^[3]. Usmoniy miniatyuralari, ayniqsa, harbiy yurishlar va tarixiy voqealarni aniq va toʻgʻri aks ettirishi bilan ajralib turadi^[4]^[1]. Fors miniatyuralari esa koʻproq vizual jozibadorlik hamda estetikaga urgʻu bergan^[3]. Usmoniy qoʻlyozmalariga miniatyuralarning kiritilishi estetik zavq berishdan koʻra, koʻproq voqealarni xronikalashtirish va hujjatlashtirish maqsadini koʻzlagan^[3]. Miniatyuralar orqali muhim yilnomalar, ayniqsa, tarixiy va diniy voqealar gavdalantirilgan^[5]. Usmoniy miniatyuralari harbiylar va saroy sahnasi tasvirlangan asarlarda yaqqol koʻzga tashlanadigan oʻta aniq va mayda tafsilotlargacha eʼtibor qaratilgani bilan mashhur^[3].

Albatta, ayrim usmoniy sanʼatkorlari boshqalarga qaraganda fors miniatyurasi taʼsiriga kuchliroq berilgan edi^[3]. Forsiy uslub taʼsiri yaqqol sezilib turuvchi usmoniy miniatyuralari voqealarni birmuncha romantiklashtirilgan tarzda aks ettirishga moyil boʻlib, bu Usmoniylar sanʼatiga xos boʻlgan sof tarixiy-hujjatli bayon etish tamoyilidan biroz chekinishni anglatardi^[3].

Asl ish jarayoni

Fayl:Matrakçı Nasuh - İstanbul.jpg

Usmoniy olimi Matrakchi Nasuh tomonidan chizilgan XVI asr Istanbul xaritasi.

Miniatyurachi rassomlar jamoasining bosh musavviri, odatda, sahnaning umumiy kompozitsiyasini loyihalashtirgan. Uning shogirdlari esa qora yoki rangli siyohda tasvir qirralari va konturlarini (buni tahrir deb atashgan) chizib chiqishgan, soʻngra uch oʻlchamli illyuziyasini hosil qilmagan holda miniatyurani boʻyashgan. Ayrim qoʻlyozmalarda bosh musavvir va matn xattotining nomlari keltirilgan hamda ularning oʻzi ham tasvirlangan, biroq shogirdlar nomi va qiyofasi ochiqlanmagan^[2]. XIX asrda Islom qoʻlyozmalarida muallif portretlarini tushirish oʻta keng tarqalgan edi. Bunday portretlarda qoʻlyozma muallifi eng yirik gavda sifatida aks ettirilgan, baʼzan esa uning atrofida qoʻlyozmani tayyorlashga hissa qoʻshgan boshqa shaxslar kichikroq shaklda tasvirlangan^[2]. Qoʻlyozmaning eng oxirida esa kolofon joylashgan boʻlib, unda asar qachon yakunlangani va muallifning ismi-sharifi haqida batafsil maʼlumot berilgan^[6].

Miniatyura uchun boʻyoqlar maydalangan pigment kukunlarini tuxum oqi, keyinchalik esa suyultirilgan arab yelimiga aralashtirish orqali olingan^[7]. Shu usulda tayyorlangan boʻyoqlar oʻta yorqin va tiniq tus olgan. Issiq ranglar bilan yonma-yon qoʻllanilgan kontrast ranglar ushbu yorqinlikni yanada boʻrttirib koʻrsatgan. Usmoniy miniatyuralarida eng koʻp qoʻllanilgan ranglar — yorqin qizil, alvon, yashil hamda koʻk va moviy rangning xilma-xil tuslari boʻlgan.

Perspektivani tushunish va idrok etish qoʻshni Yevropadagi Uygʻonish davri rangtasvir anʼanalaridan tubdan farq qilgan. Koʻplab Islom qoʻlyozmalarida tasvirlar koʻp burchakli va koʻp oʻlchamli perspektivani aks ettirgan^[8]. Masalan, bitta tasvirning oʻzida binoning ham ichki, ham tashqi koʻrinishi bir vaqtda koʻrsatilishi mumkin edi. Bundan tashqari, miniatyura asarlarida koʻpincha harakat va vaqtning oʻtishi bitta yaxlit tasvir ichida ifodalangan^[8]. Miniatyuralar matn uchun bezakli illyustratsiya vazifasini oʻtagan va oʻzida hikoya qilish xususiyatini muassam etgani sababli matnning oʻzi kabi oʻta muhim manba hisoblangan^[8].

Usmoniy miniatyurachilik anʼanasining yana bir oʻziga xosligi shundaki, rassomlar tasvir obyektlarini hayotiy aniqlik bilan berishga intilishmagan^[5]. Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, keskin geometrik qirralar hamda murakkab meʼmoriy dizayn sababli ushbu tasviriy uslub soyada aks etuvchi teatr taʼsirida shakllangan boʻlishi mumkin^[9]. Shuningdek, uch oʻlchamli soyalash usulining yoʻqligi va tasvirdagi boʻshliqlardan doimiy foydalanilgani ham soya teatri usmoniy miniatyura sanʼatining rivojlanishida muhim oʻrin tutganidan dalolat beradi^[9].

Yana qarang

Usmonli imperiyasi madaniyati
Fors miniatyurasi
Boburiylar musavvirligi
Mening Otim Qirmizi — Usmoniy miniatyura ustalari haqida hikoya qiluvchi tarixiy badiiy roman

Manbalar

↑ ^1,0 ^1,1 Mesinch, Maryam (December 2017). "A Comparative Analysis of Factors Influencing the Evolution of Miniature in Safavid and Ottoman Periods". International Journal of Cultural and Social Studies (3). https://dergipark.org.tr/en/pub/intjcss.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 Hoffman, Eva R. (1993). "The Author Portrait in Thirteenth-Century Arabic Manuscripts: A New Islamic Context for a Late-Antique Tradition". Muqarnas 10: 6–20. doi:10.2307/1523167. ISSN 0732-2992. http://dx.doi.org/10.2307/1523167.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 ^3,5 Titley, Norah M. (1983). "Early Ottoman Miniature Painting: Two Recently Acquired Manuscripts in the British Library". The British Library Journal 9 (2): 124–139. ISSN 0305-5167. https://www.jstor.org/stable/42554184.
↑ Grabar, Oleg (1962). "Review of Turkish Miniature Painting". Middle East Journal 16 (2): 260–261. ISSN 0026-3141. https://www.jstor.org/stable/4323485.
↑ ^5,0 ^5,1 Sakisian, A. (1945). "Turkish Miniatures". The Burlington Magazine for Connoisseurs 87 (510): 224–232. ISSN 0951-0788. https://www.jstor.org/stable/869090.
↑ Fetvaci, Emi̇Ne. Picturing History at the Ottoman Court. Indiana University Press, 2013. DOI:10.2307/j.ctvsn3nrr. ISBN 978-0-253-00678-3.
↑ „Turkish Miniatures“. TurkishCulture.org. Turkish Cultural Foundation. Qaraldi: 2018-yil 5-iyun.
↑ ^8,0 ^8,1 ^8,2 Roxburgh, David J. (March 2003). "Micrographia: Toward a Visual Logic of Persianate Painting" (en). Res: Anthropology and Aesthetics 43: 12–30. doi:10.1086/RESv43n1ms20167587. ISSN 0277-1322. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/RESv43n1ms20167587.
↑ ^9,0 ^9,1 George, Alain F. (2011). "THE ILLUSTRATIONS OF THE MAQĀMĀT AND THE SHADOW PLAY". Muqarnas Online 28 (1): 1–42. doi:10.1163/22118993-90000172. ISSN 0732-2992. https://www.academia.edu/2605793.

Adabiyotlar

Aybey, Neşe (May 1979). „XX Yuzyilda Türk Minyatur Sanatı“ [The Art of the Turkish Miniature in the 20th Century] (PDF). Sanat Dünyamız (turk). 6-jild, № 16. Yapi Kredi Publications. 37–42-bet. 19 September 2018da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 6 June 2017.

Mesara, Gülbün „Türk Tezhip ve Minyatür Sanatı“ (tr) 9–21. 2017-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 6-iyun.

Qoʻshimcha oʻqish uchun

Fetvaci, Emine „Persian aesthetics in Ottoman albums“, . Studying the Near and Middle East at the Institute for Advanced Study, Princeton, 1935–2018. Piscataway, NJ, USA: Gorgias Press, 2018 — 402–412-bet.
Osmanlı Resim Sanatı (Ottoman Painted Art), Serpil Bagci, Filiz Cagman, Gunsel Renda, Zeren Tanindi
Aşk Estetiği (The Aesthetics of Divine Love), Beşir Ayvazoğlu
Turkish Miniature Painting, Nurhan Atasoy, Filiz Çağman
Turkish Miniatures: From the 13th to the 18th Century, R. Ettinghausen
Ottoman miniatures and their downfall form the theme of the 1998 novel My Name is Red by Nobel-laureate Turkish author Orhan Pamuk.

Havolalar

Miniature Gallery (Wayback Machine saytida 2008-03-02 sanasida arxivlangan) Levni va boshqa mashhur rassomlardan
About Surname-i Vehbi
To‘pqopi muzeyidan miniatyuralar

[:6-1] 1,0 ^1,1 Mesinch, Maryam (December 2017). "A Comparative Analysis of Factors Influencing the Evolution of Miniature in Safavid and Ottoman Periods". International Journal of Cultural and Social Studies (3). https://dergipark.org.tr/en/pub/intjcss.

[:4-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 Hoffman, Eva R. (1993). "The Author Portrait in Thirteenth-Century Arabic Manuscripts: A New Islamic Context for a Late-Antique Tradition". Muqarnas 10: 6–20. doi:10.2307/1523167. ISSN 0732-2992. http://dx.doi.org/10.2307/1523167.

[:3-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 ^3,5 Titley, Norah M. (1983). "Early Ottoman Miniature Painting: Two Recently Acquired Manuscripts in the British Library". The British Library Journal 9 (2): 124–139. ISSN 0305-5167. https://www.jstor.org/stable/42554184.

[4] Grabar, Oleg (1962). "Review of Turkish Miniature Painting". Middle East Journal 16 (2): 260–261. ISSN 0026-3141. https://www.jstor.org/stable/4323485.

[:7-5] 5,0 ^5,1 Sakisian, A. (1945). "Turkish Miniatures". The Burlington Magazine for Connoisseurs 87 (510): 224–232. ISSN 0951-0788. https://www.jstor.org/stable/869090.

[6] Fetvaci, Emi̇Ne. Picturing History at the Ottoman Court. Indiana University Press, 2013. DOI:10.2307/j.ctvsn3nrr. ISBN 978-0-253-00678-3.

[TCF-7] „Turkish Miniatures“. TurkishCulture.org. Turkish Cultural Foundation. Qaraldi: 2018-yil 5-iyun.

[:8-8] 8,0 ^8,1 ^8,2 Roxburgh, David J. (March 2003). "Micrographia: Toward a Visual Logic of Persianate Painting" (en). Res: Anthropology and Aesthetics 43: 12–30. doi:10.1086/RESv43n1ms20167587. ISSN 0277-1322. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/RESv43n1ms20167587.

[:9-9] 9,0 ^9,1 George, Alain F. (2011). "THE ILLUSTRATIONS OF THE MAQĀMĀT AND THE SHADOW PLAY". Muqarnas Online 28 (1): 1–42. doi:10.1163/22118993-90000172. ISSN 0732-2992. https://www.academia.edu/2605793.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]