Ur davlati

Ur davlati (shumercha Urim) — Qadimgi shahar-davlat. Nosiriya shahri (Iroq)dan 20 km janubi-gʻarbda, Tel-Muqayyar shahar xarobasi oʻrnida joylashgan. Ingliz olimlari D.Teylor (1854-yil), R. Kempbell-Tompson (1918-yil), R.Xoll (1919-1922-yillar) va ayniqsa, L.Vulli rahbarligidagi Angliya-Amerika ekspeditsiyasi (1922-1934-yillar) tomonidan keng koʻlamda oʻrganilgan. Arxeologik tadqiqotlar Ur oʻrnida mil. avv. 5-mingyillik oxirida qishloq vujudga kelgani va u Ubayd madaniyatiga mansubligini aniqladi. Mil. avv. 4-mingyillikda Uruk davrida Ur shahar sifatida shakllangan. Qazishmalar natijasida topilgan eng koʻp va qiziqarli yodgorliklar Urda I va III sulolalar hukmronligi davriga mansub (mil. avv. 25 va 21-asrlar). I-sulolaga mansub 16 ta maqbaraga (koʻpchiligi qadimda talon-toroj qilingan) hukmronlar va ularga qurbonlik qilingan jangchilar, arfa chaluvchi ayollar, aravakashlar qoʻshib dafn qilingan. Bu topilmalar dafn marosimi haqida tasavvur qilish imkonini beradi. Shumer sanʼatining noyob namunalari; oltin dubulgʻa, oltin idishlar va arfalar, tinchlik va urush sahnalari aks ettirilgan mozaikali bayroq (tugʻ)lar shu davrga oid. III-sulola hukmronligi davriga mansub shaharning qalin mudofaa devori, saroy, ibodatxona devori qoldiqlari chiqqan; ibodatxona markazida 3 qavatli zikkurat (balandligi 42 m) va boshqa inshootlar joylashgan. Mil. avv. 25 asrda, Urning I-sulolasi davrida (Mesanepada, Aanepada hukmronligi va b.) Ur kuchli davlat boʻlgan. Mil. avv. 24-22 asrlar mobaynida (biroz tanaffuslar bilan) qoʻshni shahar-davlatlar Umma, Uruk, Akkad, gutiylarga qaram boʻlgan. Mil. avv. taxminan 21 asrda „Shumer va Akkad podsholigi“ (Urning III-sulolasi) poytaxtiga aylangan. Podsho Ur-Nammu davrida (mil. avv. 21 asr) Mеsоpоtamiyadagi eng qadimgi huquqiy nizom yaratilgan. Urning ushbu davri tarixi uchun shohlarning katta xoʻjaliklari, qullar, qarollar („gurush“ va „gim“) mavjudligi xos boʻlgan. Mutlaq podsho hokimiyatining mafkuraviy asoslari yaratilgan (maʼbudlarga sajda qilishning yagona tizimi „podsho hokimiyatining abadiyligi“ va b.). III-sulolaning keyingi 4 podshosi (Shulgi, Amar-Suen, Shi-Suen, Ibbi-Suen) hayotliklari chogʻlarida ilohiylashtirilganlar. Urning III-sulolasi davrida shumer tilidagi madaniyat ravnaq topgan, biroq akkad tili ham tarqala boshlagan. III-sulola davlati mil. avv. taxminan 2000-yilda Elam va amoriylar bilan boʻlgan urush jarayonida qulagan. Ur Bоbil (mil. avv. 18-6 asrlar) va Ahamoniylar podsholiklari (mil. avv. 6 asrdan) qoʻl ostida muhim savdo-hunarmandchilik markazi sifatida qolgan; mil. avv. 4 asrga kelib Ur tanazzulga uchragan.

Manbalar

Ergashev Sh. „Qadimgi Sivilizatsiyalar“. — Toshkent: „Oʻzbekiston“ NMIU, 2016.
Boynazarov F. A. „Qadimgi dunyo tarixi“. –T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.
Kabirov A. „Qadimgi sharq tarixi“. — Toshkent: „Tafakkur“, 2016.

Adabiyotlar

Bekmuhammadov H. Y. Tarix terminlarining izohli lugʻati. Toshkent, Oʻqituvchi, 1986.
Boboyeva M. Q., Qurbongaliyeva R. S. Qadimgi dunyo tarixidan izohli lugʻat. Toshkent, Oʻqituvchi, 1992.
Qadimgi dunyo tarixi: (maktab, akademik litsey, kasb-hunar kolleji oʻquvchilari, abiturientlar va tarix fani oʻqituvchilari uchun qoʻshimcha qoʻllanma).Tuzuvchi-mualliflar: F.Sultonov va boshq.; Oʻzbekiston Respublikasi xalq taʼlimi vazirligi, Respublika Taʼlim markazi, Oʻzbekiston Respublikasi FA Tarix instituti. –T.; O`zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “Fan” nashriyoti, 2007.