Upaya
 Buddizm |
|---|
| Madaniyati |
| Tarixi |
| Buddistlar |
| Maktablar |
| Ibodatxonalar |
| Matnlar |
| Portal |
Buddizmda upaya (Sanskrit: उपाय, upāya, vosita, pedagogika) – bu Buddizmda ozodlikka erishish yo‘llaridagi yoʻl-yoʻriq berishning bir jihati boʻlib, bunda ongli, ixtiyoriy harakat yoʻnalishi boʻyicha „toʻliq boʻlmagan asos“ga tayangan holda amalga oshiriladi. Upaya koʻpincha kaushalya (कौशल्य, „ustalik“) bilan birga ishlatiladi, va upaya-kaushalya „vositalarda mahorat“ maʼnosini bildiradi.
Upaya-kaushalya – bu konseptsiya boʻlib, u shuni taʼkidlaydi, amaliyotchilar maʼrifatga erishish uchun vaziyatga mos keladigan oʻziga xos usullar yoki texnikalarni qoʻllashlari mumkin. Bunda shu nazarda tutiladi: agar biror usul yoki qarash eng oliy maʼnoda „haqiqiy“ boʻlmasa ham, u amaliy jihatdan foydali boʻlishi mumkin; yaʼni, u amal qiluvchini haqiqiy anglashga yaqinlashtiradi. Uskuna sifatida ishlatilgan mahorat, yaʼni tinglovchiga moslashtirilgan xabar yetkazish qobiliyati, Pali kanonida juda katta ahamiyatga ega[1].
Digital Dictionary of Buddhism loyihasining qayd etishicha, xitoycha fāngbiàn soʻzini ingliz tiliga ‘skillful’ (ustalik bilan) yoki ‘expedientʼ (vositali) deb tarjima qilish qiyin, chunki konnotatsiyalar kontekstga qarab oʻzgaradi: (1) bu taʼlimotlarga qoyil qolish – Buddaning murakkab haqiqatlarni oddiy tilda tushuntira olishi (shuning uchun, „ustalik bilan“), ammo shu bilan birga (2) ular eng oliy haqiqatga nisbatan pastroq darajadagi taʼlimotlar boʻlib, haqiqatni toʻliq aks ettirmaydi va bir turdagi „oraliq chora“ sifatida xizmat qiladi (shuning uchun, „vositali“)[2].
Manbalar
- ↑ "It is true that the term translated 'skill in means', upaya-kausalya, is post-canonical, but the exercise of skill to which it refers, the ability to adapt oneʼs message to the audience, is of enormous importance in the Pali Canon." How Buddhism Began, Richard F. Gombrich, Munshiram Manoharlal, 1997, p. 17.
- ↑ In colloquial usage, fangbian can also mean „go to the toilet“ (e.g., literal „large“ and „small“ conveniences are dabian 大便 „defecation“ and xiaobian 小便 „urination“). See Victor Mair's „Linguistic Advice in the Lavatory“.
Adabiyotlar
- Federman, Asaf (2009), „Literal means and hidden meanings: a new analysis of skillful means“ (PDF), Philosophy East and West, 59 (2): 125–141, doi:10.1353/pew.0.0050, S2CID 574336
- Matsunaga, Daigan and Alicia (1974). The concept of upāya in Mahāyāna Buddhist philosophy, Japanese Journal of Buddhist Studies 1 (1), 51–72
- Pye, Michael (1978). Skilful Means – A concept in Mahayana Buddhism. London: Gerald Duckworth & Co. Ltd. ISBN 0-7156-1266-2
- Snellgrove, David (1987). Indo-Tibetan Buddhism: Indian Buddhists & Their Tibetan Successors (2 volumes). Boston, Massachusetts, USA: Shambhala Publications, Inc. ISBN 0-87773-311-2 (v. 1) & ISBN 0-87773-379-1 (v. 2)
- Schroeder, John (2001) Skillful Means: The Heart of Buddhist Compassion. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2442-3
- Tatz, M., trans. (1994). The Skill in Means (Upayakausalya) Sutra. Delhi: Motilal Banarsidass