Underground (1995 film)
| Underground Подземље | |
|---|---|
| Rejissyor(lar) | Emir Kusturica |
| Prodyuser(lar) |
|
| Ssenariy muallif(lar)i |
|
| Rollarda | |
| Bastakor(lar) | Goran Bregović |
| Operator(lar) | Vilko Filač |
| Montajyor(lar) | Branka Čeperac |
| Studiya |
|
| Distribyutor |
|
| Premyera sanasi |
|
| Davomiylik | 170 daqiqa |
| Mamlakatlar | |
| Tillar | |
| Byudjet | €12,5 million |
| Daromad | $171 082 (Shimoliy Amerika)[1] |
Underground (Yer osti: serbcha: Подземље) — 1995-yilda rejissyor Emir Kusturica tomonidan Dušan Kovačević bilan hammualliflikda yozilgan ssenariy asosida suratga olingan epik, satirik, qora komediya va urush haqida hikoya qilivchi film. Kartina ikki doʻstning fojiaviy taqdiri orqali Ikkinchi jahon urushidan tortib Yugoslaviya urushlari boshlanishigacha boʻlgan davrdagi mamlakat tarixini tasvirlaydi. Film 1995-yilgi Cannes kinofestivalida bosh mukofot „Oltin palma novdasi“ni qoʻlga kiritdi, bu Kusturica uchun „Dadam xizmat safarida boʻlganida“ (When Father Was Away on Business, 1985) kartinasidan keyin ikkinchi yirik mukofotni tanqdim etdi[2].
Syujeti
1941-yil 6-aprel, Yugoslaviya Qirolligining poytaxti Belgrad. Tungi maishat va aysh-ishratga mukkasidan ketgan ikki ajralmas doʻst, Petar Popara (laqabi Crni — Qora) va Marko Dren tuni bilan shahar koʻchalarini larzaga keltirib kezib yurishadi. Marko doʻstining mutlaqo xabari boʻlmasada, uni allaqachon yashirin Kommunistlar partiyasiga aʼzo sifatida roʻyxatga yozdirib qoʻygan edi. Biroq tong saharlab fojia boshlanadi, nemis harbiy samolyotlarining bombalari Belgrad uzra dahshat yogʻdiradi, qirollik armiyasining qarshiligi soniyalar ichida tor mor etilib, butun mamlakat parchalab tashlanadi. Chorasiz qolgan Crni va Marko yashirincha fashistlarga qarshi partizanlik kurashiga kirishadi, Marko esa bobosidan qolgan eski hovli yertoʻlasini maxfiy qurol yarogʻ ishlab chiqarish zavodiga aylantiradi. Shu asnosida nemis zobiti Franz Crnining maʼshuqasi mashhur aktrisa Natalijaning goʻzalligiga oshiq boʻlib, unga koʻz tikadi. Nemislarning qurol ortilgan poyezdini hujum qilib, egallab olishgach, nemislar radio orqali har ikki doʻstni qidiruvdagi eng xavfli jinoyatchilar deb eʼlon qiladi. Vaziyat ogʻirlashgach, Marko Crnining homilador xotini Vera, oʻzining goʻl akasi Ivan va boshqa yaqinlarini oʻsha maxfiy yertoʻlaga yashiradi, u yerda Vera oʻgʻil tugʻib, unga Jovan deb ism qoʻyadi lekin oʻzi hayotdan koʻz yumadi.
1944-yil. Crni Natalijaga majburlab uylanish maqsadida uni daryodagi kemaga olib keladi, biroq kutilmaganda nemis qoʻshinlari kemani qurshab oladi. Oʻz manfaati yoʻlida har doim kuchliroq tomonga oʻtib ketishga odatlangan Natalija bu safar ham Crnini tashlab, nemis zobiti Franz tomon yuguradi. Natijada Crni fashistlar qoʻliga tushadi va gospitalda elektr toki orqali dahshatli qiynoqlarga solinadi. Marko esa doʻstini qutqarish uchun kanalizatsiya tizimi orqali yashirincha gospitalga kiradi va Franzni boʻgʻib oʻldirib, Crnini oʻlim changalidan tortib oladi, biroq qochayotgan vaqtida Crni portlagan granata parchasidan ogʻir yaralanadi.
Urush nihoyasiga yetgach, Marko mamlakat rahbari Josip Broz Tito atrofidagi eng nufuzli qahramonlardan biriga aylanadi va Natalijaga uylanadi. Butun xalq Crnini urush maydonida halok boʻlgan deb hisoblaydi, hatto uning xotirasi uchun „Xalq qahramoni“ maqomida ulkan haykal ham barpo etiladi. Biroq mudhish haqiqat mutqalo boshqacha edi, Crni va uning ulgʻayib qolgan oʻgʻli Jovan va boshqalar hamon yer ostidagi oʻsha yertoʻlada yashashar, urush hali ham davom etmoqda degan soxta tasavvur bilan Marko uchun tun-u kun qurol yarogʻ ishlab chiqarishar edi. Marko ularni boʻysundirish va vaqtni tezlashtirish uchun soat millarini ataylab tez yurgizar, kunlarni qisqartirib koʻrsatardi.
1961-yilga kelib, Markoning yolgʻon xotiralari asosida davlat miqyosidagi yirik tarixiy film suratga olina boshlaydi. Aynan oʻsha kunlarda Soni ismli shimpanze tankdan tasodifan oʻq uzib yuborishi oqibatida yertoʻla devori teshiladi. Bu imkoniyatdan foydalangan Crni va Jovan oʻnlab yillardan buyon birinchi marta yer yuziga, yorugʻlikka chiqishadi. Ular toʻgʻridan toʻgʻri film suratga olinayotgan maydonga duch kelishadi va buni haqiqiy jang maydoni deb oʻylab, Franz rolini ijro etayotgan aktyorni hamda ikki nafar statistni (ommaviy sahna aktyori) sovuqqonlik bilan otib oʻldirishadi. Politsiya quvgʻini paytida esa daryoga sakragan Jovan suv qaʼriga choʻkib halok boʻladi.
1992-yil. Yugoslaviya olov boʻlib yonayotgan bir pallada, Ivan oʻz shimpanzesi Soni bilan birga Markoni topishga muvaffaq boʻladi, biroq u yerda akasining qonli urush zonasida qurol savdosi orqali boylik orttirayotganini koʻrib, gʻazab ustida uni ayovsiz kaltaklaydi. Koʻp oʻtmay Marko va Natalija mahalliy jangarilar qoʻliga asir tushishadi, taqdir taqozosi bilan mazkur guruh qoʻmondoniga aylangan Crni esa ularni shunchaki vijdonsiz qurol savdogarlari deb oʻylab, otib tashlashga buyruq beradi. Shundan soʻng Crni oʻz odamlarini oʻzi oʻnlab yillar davomida yashagan oʻsha maxfiy yertoʻlaga olib boradi. Quduq ichida oʻgʻli Jovanning sharpasini koʻrib, unga intiladi va quduq ichiga yiqilib vafot etadi.
Film tushga oʻxshash sehrli sahna bilan tugaydi. Crni, Marko, Vera, Natalija va boshqa barcha marhum qahramonlar suv ostidan sogʻ salomat chiqib kelishadi hamda Jovanning toʻyi munosabati bilan daryo boʻyidagi katta dasturxon atrofida jam boʻlishadi. Hamma qaygʻularni unutib, shod xurram qoʻshiq aytib, raqsga tushayotgan bir pallada, ular turgan tuproq boʻlagi yarim oroldan sokin ajralib, mustaqil orolga aylanadi va qahramonlar bilan birga uzoqlarga suzib ketadi.
Ishlab chiqarish
Film Yugoslaviya (Serbiya), Fransiya, Germaniya, Chexiya va Vengriya kompaniyalari hamkorligida ishlab chiqarilgan. Suratga olish ishlari 1993-yilning kuzida boshlanib, 1995-yilning erta bahorigacha uzilishlar bilan davom etgan. Davlatga qarashli Serbiya radiotelevideniyesi filmni moliyalashtirishda qisman ishtirok etgan, rekvizit hamda harbiy texnikalar esa Yugoslaviya armiyasidan ijaraga olingan. Kartina musiqasini Goran Bregović bastalagan boʻlib, saundtrekni yaratishda xonanda Cesária Évora ham ishtirok etgan.
Filmning kinoteatrlar uchun moʻljallangan versiyasi 163 daqiqa davom etadi. Kusturicaning intervyularida taʼkidlashicha, kartinaning asl montaj varianti besh soatdan oshgan, biroq prodyuserlar uni qisqartirishni talab qilishgan. Ushbu besh soatlik toʻliq talqin keyinchalik Serbiya radiotelevideniyesida „Bila jednom jedna zemlja“ („Qadim zamonda bir yurt boʻlgan ekan“) nomli miniserial (koʻp qismli film) sifatida namoyish etilgan.
Film premyerasi 1995-yil 1-aprelda Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasida boʻlib oʻtdi. Fransiyada u 25-oktabrda katta ekranlarga chiqdi va atigi 350 mingga yaqin tomoshabin toʻpladi[3][4]. AQShda film uchun uzoq vaqt davomida distribyutor (tarqatuvchi kompaniya) topilmadi, shu sababli uning namoyishi faqat bir nechta festival doirasidagina cheklanib qoldi. Oxir-oqibat, film namoyishi huquqini „New Yorker Films“ kompaniyasi sotib oldi va 1997-yil 20-iyunda Nyu-Yorkda filmning premyerasini oʻtkazdi[5]. Ayrim manbalar ushbu kartinaning tijoriy muvaffaqiyatsizligini Fransiyaning „CiBy 2000“ prodyuserlik kompaniyasi yopilishining asosiy sabablaridan biri sifatida koʻrsatadi[4].
Film 68-Oscar mukofotining „Eng yaxshi xorijiy tildagi film“ nominatsiyasi uchun Serbiyadan rasman taqdim etilgan, biroq yakuniy nomzodlar roʻyxatiga (short-list) kiritilmagan. 1998-yilda kartina „Independent Spirit“ mukofotining „Eng yaxshi xorijiy film“ nominatsiyasiga daʼvogarlik qilgan, ammo yakunda sovrinni „The Sweet Hereafter“ filmiga boy bergan. „Underground“ oʻzining siyosiy mazmuni tufayli jamoatchilik va kinotanqidchilar orasida qizgʻin bahs munozaralarga sabab boʻlgan, ayrim kinotanqidchilar uni serb targʻiboti (propaganda) deb qoralagan boʻlsa, boshqalari bu kabi ayblovlarni mutlaqo asossiz deb hisoblagan.
Rollarda
- Miki Manojlović — Marko Dren
- Lazar Ristovski — Petar „Crni“ Popara
- Mirjana Joković — Natalija Zovkov
- Slavko Štimac — Ivan Dren
- Ernst Stötzner — Franz
- Srđan Todorović — Jovan Popara
- Mirjana Karanović — Vera
- Danilo Stojković — Markoning bobosi
- Bora Todorović — Golub
- Davor Dujmović — Bata
- Mirsad Tuka — tergovchi
- Predrag Zagorac — Tomislav
Manbalar
- ↑ „Underground (1997)“. Box Office Mojo. Qaraldi: 6-yanvar 2012-yil.
- ↑ „Underground“. festival-cannes.com. Qaraldi: 25-iyun 2017-yil.
- ↑ „Underground“ (fr). allocine.com. Qaraldi: 1-iyul 2026-yil.
- ↑ 4,0 4,1 Marie-Claude Martin. „Palme d'or d'une polémique sans fin“ (fr). Le Temps (2012-yil 28-may). Qaraldi: 1-iyul 2026-yil.
- ↑ Maria Roman. „'Underground' arises in U.S.“. Variety (11-iyun 1997). Qaraldi: 1-iyul 2026-yil.