Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Umaviylarning Qayqonga yurishlari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Umaviylarning Qiqonga yurishlari
Arablarning Hindistonga yurishlari va Hindiston yarimorolidagi musulmon fathlarining bir qismi
Sanalar 661–711
Urush yeri Qiqon, Sind mintaqasi (hozirgi Qalat, Pokiston)
Natija Umaviylar gʻalabasi
Hududiy
oʻzgarishlar
Qiqon Umaviylarning Sindni fath etuvchi yurishlari davomida Umaviylar qoʻliga oʻtdi
Raqiblar
Umaviylar xalifaligi Qiqan qirolligi
jatlar
Qoʻmondonlar
Al-Muhallab ibn Abu Sufra
Al-Horis ibn Murra †
Abdulloh ibn Suvar †
Sinon ibn Salama †
Roshid ibn Amr †
Muhammad ibn al-Qosim
Qiqonshoh
Kuchlar
4000+ 50 000+
Yoʻqotishlar
1500+ oʻldirilgan[1] Nomaʼlum

Umaviylarning Qayqon (Qiqon)ga yurishlari — Umaviylar xalifaligining tarixan yirik Sind oʻlkasi tarkibiga kirgan Qayqon (Kaykon)[1][2] hududini boʻysundirish maqsadida uyushtirgan harbiy yurish va bosqinlari. Umaviylar bu oʻlkani bir necha bor zabt etishga uringan[3][4]. Hudud Umaviylar tomonidan 711-yilda fath etilib, xalifalik tarkibiga qoʻshilgan.

Tarixi

Toʻrtinchi Roshidun xalifasi Ali ibn Abu Tolibning oʻldirilishidan soʻng, Suriyaning uzoq yillik noibi Muʼoviya ibn Abu Sufyon Aliyning katta oʻgʻli Hasanni taxtdan voz kechishga majbur qildi va xalifalikni egallab, Umaviylar sulolasiga asos soldi. Muʼoviya sharqiy hududlarni boʻysundirish orqali xalifalikni kengaytirishni boshladi. U sharqiy Eronga bir necha yurishlar yubordi va Fors ustidan Umaviylar hukmronligini mustahkamlash uchun Basra kuchlarini safarbar qildi[5]. Shundan soʻng Turkshohiylarga qarshi Kobulda bir necha yurishlar amalga oshirildi[6]. U 658/59-yilda Qiqonga qoʻshin yubordi, biroq bu yurish magʻlubiyatga uchradi, qoʻmondoni va qoʻshinining katta qismi halok boʻldi[7].

Makronga tutash Shimoliy Sindh hududi boʻlgan Qiqan hukmdoriga Fors shohlari tomonidan Qiqan Shoh unvoni berilgan edi. al-Balazuriyga koʻra, Qiqon aholisi jatlar (Zuṭṭ) edi[7]. Sindhiy tilidagi Qiqan yoki Kaykân soʻzi „ajoyib ot“ degan maʼnoni anglatgan, chunki bu hudud zotdor otlari bilan mashhur boʻlgan[8].

Dastlabki davrda musulmonlar bu hududda katta talafot koʻrgan. 662-yilda (42-hijriy), al-Horis ibn Murra al-Abdiy oʻz qoʻshini bilan birga halok boʻlgan. Oʻsha yilning oʻzida Roshid ibn Amr al-Jadidiy al-Abdiy yetib kelib, u ham oʻldirilgan. Keyinroq, 665-yilda (45-hijriy), Abdalloh ibn Savvor al-Abdiy bu hududda sezilarli gʻalabalarga erishib, Muʼoviya I huzuriga borishdan oldin Karz ibn Vabara al-Horisiyni oʻz oʻrinbosari etib tayinladi. Biroq qaytib kelganidan soʻng, u ham musulmon qoʻshini bilan birga oʻldirildi. Shundan keyin, 668-yilda (48-hijriy), Sinon ibn Salama al-Huzaliy keng koʻlamli yurish oʻtkazib, butun mintaqada tinchlik va xavfsizlik oʻrnatdi. Shu butun davr mobaynida Qiqon hukmdorining nomi faqat 664-yildagi (44-hijriy) yurishlar bilan bogʻliq holda uchraydi, garchi musulmonlar uning hududida qayta-qayta muvaffaqiyatsizlikka uchragan boʻlsalar ham. Ayonki, Qiqon Shoh bu ekspeditsiyalarda qatnashgan boʻlishi kerak va boshqa mahalliy hukmdorlar singari musulmon qoʻshinlariga qarshi turgan boʻlishi ehtimol. Biroq u ochiq ravishda oldinga chiqmagan, shu sababli uning nomi tarixiy manbalarda deyarli uchramaydi. Ammo 665-yilgi (45-hijriy) yurishlar chogʻida u maydonga chiqib, magʻlubiyatini tan oldi va Abdalloh ibn Savvorga jizya toʻladi, shuningdek qimmatli va noyob buyumlarni hadya qildi. Qozi Roshid ibn Zubayr shunday yozadi: „Qiqon hukmdori jizya toʻlash orqali sulhga erishdi va Sindhdan ilgari hech qachon koʻrilmagan gʻoyat ajoyib tuhfa va nodir buyumlarni yubordi.“ Bu muhim sovgʻalarning ayrimlari keyinchalik Ibn Savvor tomonidan Muʼoviya I ga taqdim etilgan. Shunday qilib, Qiqon hukmdori vaziyatdagi oʻzgarishni anglab, musulmonlarga nisbatan siyosatini oʻzgartirdi va qarama-qarshilik oʻrniga muzokarani tanladi. Biroq ikki yil oʻtib, 667-yilda (47-hijriy), Ibn Savvor va uning kuchlarining aksariyati Qiqonda oʻldirilgani uning pozitsiyasida yana yangicha burilish yuz berganini koʻrsatadi. Shundan soʻng uning nomi manbalarda boshqa uchramaydi, garchi Qiqon musulmonlar nazorati ostida qolgan boʻlsa-da, bu uning oxir-oqibat sodiq va tinchlikparvar mavqeni qabul qilganini anglatadi[9].

Yurishlar

662-yilda Ali hukmronligi davrida Qiqonga qarshi avvalgi yurishida muvaffaqiyat qozongan al-Horis ibn Murra al-Abdiy Qiqonda oʻz askarlarining bir qismi bilan birga oʻldirildi[10].

Muʼoviya I al-Muhallab ibn Abu Sufra boshchiligida chegaraga harbiy ekspeditsiya yubordi. Umaviylar qoʻshini Bannu va Lohurgacha, Kobul bilan Multon oraligʻidagi ikki hududgacha ilgariladi. Ular janubga, Qiqon tomon yurish qildilar, biroq turklar (André Winkga koʻra, Zunbillar) va medlar hujumiga uchradi. Oʻn sakkiz nafar turk Umaviylarga hujum qildi. Ularning barchasi Umaviylar tomonidan magʻlub etilib, oʻldirildi[11].

Abdalloh ibn Savvor al-Abdiy Qiqonga bostirib kirish uchun 4,000 askar bilan yuborildi. Qiqonda otlar va boshqa turli oʻljalar bor edi, aholisi esa togʻlar himoyasida isyon koʻtargan edi. Arab qoʻshinlari Qiqon hududiga yetib kelgach, ularga jatlar va medlarning viloyat boshliqlari qoʻshinlari hujum qildi. Musulmonlar birinchi hujumni qaytardi, biroq mahalliy aholi katta sonlarda qoʻzgʻaldi. Ular togʻ dovonlarini egallab, arab qoʻshinlari bilan toʻqnashdi. Abdulloh ibn Savad toʻqnashuvda oʻldirildi va arab qoʻshinlari Makronga qadar chekinishga majbur boʻldi[12][13][14].

Roshid ibn Amr va Sinon ibn Salama ibn Muhbiq Sindhni fath etish uchun yuborildi. Sinon agar askarlar qochsa, xotinlarini taloq qilish majburiyatini ularga yukladi. Ular avval Makronga bostirib kirishga urindilar. Sinon Makronning ayrim hududlari ustidan nazorat oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan boʻlsa-da, mahalliy aholi unga qarshi isyon koʻtardi. Roshid va Sinon soliq yigʻish uchun Qiqonga yetib bordi va keyingi fathlar uchun Makronda garnizon shahri barpo etdi. Ular Bhorj va Mauzar togʻlariga yetib keldi, ularning aholisi arablarga qarshi 50,000 qoʻshin toʻpladi. Ikki tomon oʻrtasida bomdoddan peshingacha davom etgan shiddatli toʻqnashuv boʻlib, unda Roshid oʻldirildi. Sinon ularni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi, biroq shundan keyin Budhiya aholisi Sinonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, uni oʻldirdi[15].

Milodiy 704-yilda al-Hajjoj ibn Yusuf „Ilafiylar“ nomi bilan tanilgan bir guruh isyonchilarni boʻysundirish uchun Mujjaʼa ibn Siʼr ismli shaxsni yubordi; Ilafiylar Mujjaʼa yetib kelishidan oldin Sindhga qochib ketgan edi. Biroq Mujjaʼa Qiqonning mahalliy qabilalarini yoki „Kandabil qabilalari“ni boʻysundirdi; ular ehtimol Ilafiylar bilan hamkorlik qilgan boʻlishi mumkin. Shu voqealardan keyin brahman hukmdori Arorning Dahiri Qiqonni egallab, jiyani Chandarning oʻgʻli Dholni Qiqon hokimi etib tayinladi. Keyinchalik Muhammad ibn al-Qosim milodiy 711-yilda Sindhni fath etdi. Qiqon as-Sind viloyati tarkibidagi maʼmuriy okrug sifatida qoʻshib olindi va nihoyat hudud barqarorlik davriga kirdi[16].

Qiqon jatlariga qarshi ekspeditsiyalar hatto 844-yilgacha ham yuborishda davom etilgan[7].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Mubarakpuri, Qazi Athari. العقد الثمين في فتوح الهند ومن ورد فيها من الصحابة والتابعين, 1st (ar), Mumbai: Dar al-Ansar, 1980 — 90-bet. 
  2. ↑ Panhwar, M. H.. An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011-1351 AD (en). Soomra National Council, Pakistan, 2003 — 24 (on pdf)-bet. Qaraldi: 2026-yil 25-yanvar. „Kaikan (Kizkanan) | Kalat“ 
  3. ↑ Zakeri, Mohsen. Sāsānid Soldiers in Early Muslim Society: The Origins of ʻAyyārān and Futuwwa (en). Otto Harrassowitz Verlag, 1995 — 195-bet. ISBN 978-3-447-03652-8. 
  4. ↑ Mubarakpuri, Qazi Athar. رجال السند والهند إلى القرن السابع, 1st (ar), Mumbai: al-Maṭba'ah al-Ḥijāzīyah, 1987 — 36–-bet. 
  5. ↑ Rehman, Abdur (1979). The Last Two Dynasties of the Śahis: An Analysis of Their History, Archaeology, Coinage, and Palaeography (PhD thesis) (inglizcha). Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University. 57-bet.
  6. ↑ Petrie, Cameron A.. Resistance at the Edge of Empires: The Archaeology and History of the Bannu basin from 1000 BC to AD 1200 (en). Oxbow Books, 2020 — 71-bet. ISBN 978-1-78570-306-5. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Wink, André. Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th–11th Centuries (en). Brill, 2002 — 129, 158, 172, 211-bet. ISBN 978-0-391-04173-8. 
  8. ↑ Baluchistan: Terra Incognita, Studies in the Archaeology and History of Baluchistan. Oxford, England: BAR Publishing, 2016 — 124-125-bet. DOI:10.30861/9781841715131. ISBN 978-1-84171-513-1. 
  9. ↑ Mubarakpuri, Qazi Athar. خلافت امویہ اور ہندوستان (ur). Delhi: Fikr-o-Nazar Publications, 1975 — 310–311-bet. Qaraldi: 2026-yil 26-yanvar. „قیقان کا راجہ“ 
  10. ↑ Jairazbhoy, Rafique Ali. Foreign Influence in Ancient Indo-Pakistan (en). Sind Book House, 1995 — 164-bet. ISBN 978-969-8281-00-7. 
  11. ↑ Roy, Kaushik. Warfare in Pre-British India – 1500BCE to 1740CE (en). Routledge, 2015 — 86-bet. ISBN 978-1-317-58692-0. 
  12. ↑ Mahajan, V. D.. History of Medieval India (en). S. Chand Publishing, 2007 — 16-bet. ISBN 978-81-219-0364-6. 
  13. ↑ Mahajan, Vidya Dhar; Mahajan, Savitri. The Muslim Rule in India (en). S. Chand, 1962 — 10-bet. 
  14. ↑ Khan, Mofakhkhar Hussain. The Holy Qur'ãn in South Asia: A Bio-bibliographic Study of Translations of the Holy Qurʼãn in 23 South Asian Languages (en). Bibi Akhtar Prakãs̆ani, 2001 — 5–6-bet. 
  15. ↑ Ahmad, Aijaz. New Dimensions of Indian Historiography : Historical Facts and Hindutva Interpretation (en). K.K. Publications, 2022 — 132-bet. 
  16. ↑ Baloch 1978, ss. 534–535.

Adabiyotlar

  • Baloch, N.A. „ḲANDĀBĪL“, . Islom ensiklopediyasi, IV jild (ERON-KHA). Leiden: E.J. Brill, 1978 — 534–5-bet. ISBN 90-04-05745-5.