Umamba
Umamba, Umamba kaMakula yoki uMamba kaMaquba[1] — Zulu xalq ertagi boʻlib, u onasi tomonidan ilon terisiga yashirib oʻstirilgan yigit haqida hikoya qiladi. U inson qiyofasidagi ayolga uylanadi va ayoli uni sehrdan ozod qiladi.
Manbasi
Ertakning ingliz tilidagi tarjimasi ruhoniy Henry Callaway tomonidan nashr etilgan boʻlib, u ushbu hikoyani Lidiya (Umkasetemba) ismli manbadan yozib olgan[2]. Rossiyalik afrikashunos Igor Snegirev ushbu asarni „Mamba“ nomi bilan rus tiliga tarjima qilgan[3].
Qisqacha mazmuni
Kallavey versiyasida ertak quyidagicha boshlanadi: bir qabilaboshi ikki opa-singilga uylanadi. Ulardan biri bosh xotin (malika) boʻladi, bu esa ikkinchisining hasadini keltiradi. Har ikki ayol homilador boʻladi. Hasadchi ayol malikaning birinchi uchta farzandini oʻldiradi. Toʻrtinchi homiladorlikda malika Umamba deb ism qoʻyilgan mamba ilonini dunyoga keltiradi. Hasadchi ayol esa Unsimba („mushuk-odam“) ismli oʻgʻil tugʻadi.
Yillar oʻtgach, qizlar Unsimba yoki Umambaga turmushga chiqish uchun kelishadi. Inson qiyofasidagi Unsimba qizlarga yoqadi, ammo ilon qiyofasidagi Umambadan hamma qoʻrqadi. Faqatgina Unthlamvu-yetusi ismli qiz Umambani tanlaydi. Qiz ilonning uyiga kirganida, uning odam yemasligini bilishini va undan qoʻrqmasligini aytadi. Umamba xotinidan unga yogʻ surtishni va tanasini choʻzishni soʻraydi. Xotini ilonning tanasini choʻzayotganda, uning qoʻlida ilon terisi qoladi va ichidan kelishgan yigit chiqadi. Umamba oʻz sirini ochadi: onasi hasadchi opasidan himoya qilish uchun uni goʻdakligida ilon terisiga oʻrab qoʻygan edi. Toʻy marosimida u hammaga inson qiyofasida namoyon boʻladi va ota-onasi shod boʻladi[4].
Variantlar
Tadqiqotchi Marianna Brindlining soʻzlariga koʻra, ushbu hikoyaning bir necha xil variantlari mavjud[5].
Sehrlangan podshoh
Ruhoniy O. Stavem tomonidan yozib olingan versiyada podshohning toʻngʻich qizi uMambakamaqulaga turmushga chiqishga qaror qiladi. Yoʻlda u bir mayib ayolga yordam beradi va ayol unga ilon-er bilan qanday muomala qilishni oʻrgatadi. Qiz ilonning qilmishlariga chidaydi va u bilan baxtli yashaydi. Uning singlisi ham xuddi shu yoʻldan bormoqchi boʻladi, lekin mayib ayolga yordam bermaydi va ilonni koʻrib qoʻrqqanidan qochib ketadi[6].
Maqubaning Mambasi
Sibusisa Nyembezi toʻplagan versiyada opa-singillar daryodan suv olishayotganida idishlari sinib qoladi. Katta opa Mamba kaMaqubaga turmushga chiqish uchun yoʻlga tushadi. Yoʻlda u turli sinovlardan oʻtadi (masalan, keksalar va muhtojlarga yordam beradi). U ilon bilan turmush quradi va farzand koʻradi. Keyinchalik u oʻz oilasiga mehmonga keladi. Singlisi ham shunday boylik orttirishni istab yoʻlga chiqadi, lekin yoʻldagi muhtojlarga yordam bermaydi va natijada ilondan qoʻrqib qochadi. Odamlar ilonni oʻldirishadi, lekin birinchi xotini uning kulini yigʻib, uydagi teshikka koʻmadi. Bir necha kundan keyin er teshikdan inson qiyofasida qayta tugʻiladi[7].
Tahlil
Ertak turi
Tadqiqotchilar Denis Godvin va H. C. Gronuold Umamba haqidagi hikoyalarni ATU tizimi boʻyicha 425A toifasiga („Maxluq/Hayvon kuyov sifatida“) kiritishgan[8]. Shuningdek, Sigrid Shmidt bu hikoyalarni 443B („Qirol Lindvurm“) turi bilan bogʻlaydi.
Motivlar
- Qahramon ayol: Harold Sheub ushbu hikoyani qiz bolaning ayol boʻlib voyaga yetish jarayoni sifatida talqin qiladi[9].
- Ilon-er: Umamba obrazi Aka-uka Grimmlarning „Baqa-shaxzoda“ ertagiga qiyoslangan: ikkala qahramon ham hayvon qiyofasiga kirib qolgan shahzodalar boʻlib, ularni faqat sevgan ayoli sehrdan ozod qila oladi[10]. Shuningdek, bu syujet „Sohibjamol va mahluq“ (Beauty and the Beast) hamda „Kupidon va Psixeya“ rivoyatlariga oʻxshashdir.
Yana qarang
- Monyohe (Sotho folklori)
- Hayvon-kuyov syujeti
Manbalar
- ↑ Canonici, Noverino N. Izinganekwane: An Anthology of Zulu Folktales. Zulu Language and Literature, University of Natal, 1993. pp. 60-63.
- ↑ Callaway, Henry. Nursery Tales, Traditions, and Histories of the Zulus: In Their Own Words. Springvale, Natal: J. A. Blair. 1868. p. 331 (source).
- ↑ Снегирев, Игорь Леонтьевич. Сказки Зуlu. Saint-Petersburg: Вита Нова, 2020 — 194–204-bet.
- ↑ Callaway, Henry. Nursery Tales, Traditions, and Histories of the Zulus: In Their Own Words. Springvale, Natal: J. A. Blair. 1868. pp. 321-331 (Zulu text and English translation).
- ↑ Brindley, M. (1986). "The role of old women in Zulu culture: Old women and child-nurture". South African Journal of Ethnology 9 (1): 26–31.
- ↑ St. Lys, Odette. From a vanished German colony: a collection of folklore, folk tales and proverbs from South-West-Africa. London: Gypsy Press, 1916 — 78–82-bet.
- ↑ Groenewald, H.C. (1994). "TWO ZULU TALES OF UMAMBA kaMAQUBA". Merveilles & Contes 8 (2): 325–335.
- ↑ Godwin, Denise; Groenewald, H. C. (1994). "Some Zulu Variants of "The Snake Bridegroom"". Merveilles & Contes 8 (2): 297–308.
- ↑ Scheub, Harold. The Uncoiling Python: South African Storytellers and Resistance. Ohio University Press. 2010. p. 35. ISBN 9780821419229.
- ↑ Kittredge, George Lyman (January 1905). "Disenchantment by Decapitation". The Journal of American Folklore 18 (68): 1–14. doi:10.2307/534258.
Qoʻshimcha oʻqish uchun
- Mollema, Nina (1996). "Psychoanalysis and folktales : a Zulu interpretation". Southern African Journal for Folklore Studies 7 (1): 1–12.