Tursunov Saypulla Narzullayevich
| Saypulla Tursunov | |
|---|---|
| Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов | |
| Tavalludi |
10-may 1956 Sherobod tumani, Surxondaryo viloyati, O‘zbekiston SSR |
| Fuqaroligi | O‘zbekiston |
| Millati | O‘zbek |
| Sohasi | Tarix, etnologiya, etnografiya, toponimika |
| Taʼlimi | Termiz davlat pedagogika instituti |
| Mashhur ishlari | Surxondaryo vohasi tarixi, etnologiyasi va etnografiyasi bo‘yicha tadqiqotlar |
| Mukofotlari | «Mehnat shuhrati» ordeni |
Saypulla Narzullayevich Tursunov (1956-yil 10-mayda Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanida tug‘ilgan) — o‘zbek tarixchisi, tarix fanlari doktori, professor. Uning ilmiy faoliyati asosan Surxondaryo vohasi tarixi, etnologiyasi, etnografiyasi, moddiy va nomoddiy madaniyati hamda toponimikasi masalalarini o‘rganishga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining rasmiy materiallarida Tursunov tarix fanlari doktori, professor sifatida qayd etilgan.[1]
Tursunov ko‘p yillar Termiz davlat universitetida ilmiy-pedagogik va tashkiliy faoliyat olib borgan. Uning ilmiy tadqiqotlari Surxondaryo vohasi tarixi, etnologiyasi, etnografiyasi, tarixiy toponimikasi, moddiy va nomoddiy madaniyati hamda janubiy O‘zbekistonning tarixiy-madaniy jarayonlariga bag‘ishlangan.
Biografiyasi
Bolaligi va ta’limi
Saypulla Narzullayevich Tursunov 1956-yil 10-mayda Surxondaryo viloyati Sherobod tumani Boybuloq mahallasidagi Paxtakor qishlog‘ida tug‘ilgan.
1977-yilda Termiz davlat pedagogika institutini tamomlagan.
Mehnat faoliyatini 1977–1978-yillarda Sherobod tumanidagi 29-maktabda o‘qituvchi sifatida boshlagan.
1978–1980-yillarda Termiz pedagogika institutining Falsafa kafedrasida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. 1980–1996-yillarda mazkur institutning Umumiy tarix kafedrasida katta o‘qituvchi lavozimida faoliyat yuritgan.
Oliy ta’limdagi faoliyati
1996–2000-yillarda Termiz davlat universitetida ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha birinchi prorektor lavozimida ishlagan.
2000–2001-yillarda universitet rektori vazifasini bajaruvchi bo‘lgan.
2001–2002-yillarda yana ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha birinchi prorektor lavozimida faoliyat yuritgan.
2002–2010-yillarda Termiz davlat universiteti Tarix fakultetining Manbashunoslik, tarixshunoslik va maxsus tarix fanlari kafedrasi mudiri bo‘lgan.
2010–2013-yillarda Jahon tarixi va manbashunoslik kafedrasi mudiri, 2013–2014-yillarda mazkur kafedrada professor lavozimida faoliyat yuritgan.
2014–2015-yillarda Jahon tarixi va manbashunoslik kafedrasi mudiri bo‘lgan.
2015–2017-yillarda Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi mudiri lavozimida ishlagan.
2017–2019-yillarda Termiz davlat universiteti Magistratura bo‘limi boshlig‘i bo‘lgan.
2019–2025-yillarda Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat yuritgan.
2025-yildan Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi professori sifatida faoliyat yuritmoqda.
OAKning rasmiy materiallarida Tursunov bir qator tarix va etnologiya yo‘nalishidagi dissertatsiyalarning ilmiy rahbari yoki rasmiy opponenti sifatida qayd etilgan.[2]
Ilmiy faoliyati
Tursunovning ilmiy faoliyati Surxondaryo vohasi tarixi, tarixiy-etnografik jarayonlar, etnologiya, moddiy va nomoddiy madaniyat, xalq amaliy san’ati, baxshichilik, milliy kurash, tarixiy toponimika va mahalliy tarix masalalarini o‘rganishga yo‘naltirilgan.
Uning tadqiqotlarida Surxon vohasining tarixiy-madaniy taraqqiyoti, mahalliy aholining an’analari, urf-odatlari, hunarmandchiligi, xalq og‘zaki ijodi, joy nomlarining kelib chiqishi va tarixiy-madaniy mazmuni kabi masalalar o‘rganilgan.
Tursunovning ilmiy yo‘nalishlaridan biri Surxon-Sherobod vohasining etnologiyasi va etnografiyasini tadqiq etishdir. OAKning rasmiy materiallarida uning ilmiy rahbarligi ostida Surxon vohasi aholisi, etnomadaniy jarayonlar va etnografik masalalarga bag‘ishlangan dissertatsiyalar bajarilgani qayd etilgan.[3]
2026-yilda O‘zbekiston toponimlarining tarixiy tahliliga, xususan, Surxondaryo viloyati misoliga bag‘ishlangan PhD dissertatsiyasining ilmiy rahbari sifatida ham Tursunov qayd etilgan.[4]
Ilmiy yo‘nalishlari
Tursunovning asosiy ilmiy yo‘nalishlari quyidagilarni qamrab oladi:
- Surxondaryo vohasi tarixi;
- Surxon vohasi etnografiyasi;
- etnologiya va antropologiya;
- O‘zbekiston janubiy hududlarining etnomadaniy jarayonlari;
- moddiy va nomoddiy madaniyat tarixi;
- xalq amaliy san’ati va hunarmandchilik;
- baxshichilik san’ati tarixi;
- o‘zbek milliy kurashi tarixi;
- tarixiy toponimika;
- tarixiy va madaniy yodgorliklar;
- Termiz va Termiziy allomalar tarixi;
- mahalliy tarix va o‘lkashunoslik.
Ilmiy nashrlari
Tursunovning ilmiy maqolalari tarix, arxeologiya, etnologiya va O‘zbekistonning janubiy hududlari tarixiga bag‘ishlangan ilmiy nashrlarda chop etilgan.
2025-yilda Saypulla N. Tursunov, Ikromjon I. Umarov va Islam M. Karshiev hammuallifligida Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria maqolasi Arxeologiya Yevroosiyo dashtlari jurnalida chop etilgan. Maqolada Shimoliy Baqtriyaning qadimgi shaharlari va qal’alari, jumladan, Sapallitepa, Jarqo‘ton, Bandixon, Qiziltepa, Uzundara, Kampirtepa va Termiz kabi yodgorliklar tarixiy-arxeologik nuqtai nazardan o‘rganilgan.[5]
Mazkur maqola DOAJ bazasida ham indekslangan bo‘lib, unda mualliflarning Termiz davlat universitetiga mansubligi ko‘rsatilgan.[6]
2021-yilda Tursunovning Surxon vohasida sovet rejimining o‘rnatilishi nomli maqolasi O‘tmishga nazar jurnalining maxsus sonida chop etilgan. Maqolada 1917–1921-yillarda Surxon vohasida sovet hokimiyatining o‘rnatilishi va unga qarshi milliy-ozodlik harakatlari tahlil qilingan.[7]
Ilmiy rahbarlik faoliyati
Tursunov Termiz davlat universitetida tarix, etnologiya va etnografiya yo‘nalishlarida ilmiy tadqiqot olib borayotgan yosh olimlarga ilmiy rahbarlik qilgan.
OAKning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, u turli yillarda bir qator PhD dissertatsiyalarining ilmiy rahbari sifatida ko‘rsatilgan.
Jumladan, 2026-yilda Afg‘onistonlik o‘zbek va tojiklarning etnomadaniy hayotidagi o‘zgarishlarga bag‘ishlangan PhD dissertatsiyasiga Tursunov ilmiy rahbarlik qilgan.[8]
Shuningdek, Surxon-Sherobod vohasidagi nikoh marosimlarining etnomadaniy jarayonlarga ta’siriga bag‘ishlangan dissertatsiyada ham Tursunov ilmiy rahbar sifatida qayd etilgan.[9]
Shuningdek, u Surxon vohasidagi sovet davri tarixi, janubiy O‘zbekistonning etnomadaniy jarayonlari va tarixiy toponimikasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarga rahbarlik qilgan.
Ilmiy loyihalari
Tursunov turli yillarda Surxondaryo tarixi, etnografiyasi, madaniyati, toponimikasi va tarixiy-madaniy merosini o‘rganishga qaratilgan ilmiy hamda innovatsion loyihalarda ishtirok etgan.
Uning ilmiy faoliyatida Surxondaryoni etnografik makon sifatida o‘rganish, O‘zbekiston janubiy hududlaridagi etnomadaniy jarayonlar, moddiy madaniyat, tarixiy toponimika va madaniy meros obyektlarini tadqiq etish yo‘nalishlari muhim o‘rin tutadi.
Asarlari
Tursunov tarix, etnografiya, etnologiya, toponimika va mahalliy tarixga oid monografiya, darslik, o‘quv qo‘llanma va ilmiy maqolalar muallifi va hammuallifi sifatida faoliyat yuritgan.
Monografiya va kitoblari
- В плену утопического мышления
- Sherobod tarixi
- Denov yog‘-ekstraksiya zavodi tarixi
- Ikkinchi jahon urushi yillarida Sherobod mehnatkashlarining jasorati
- Unutilmas jasorat
- Xayoliy fikrlash asrida
- O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini rivojlantirish yo‘lidagi urinishlar (1946–1965): niyatlar va natijalar
- O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yo‘lida
- O‘zbekiston iqtisodiyotida agrar sektorning rivojlanishi va muammolari
- Surxondaryo tarix ko‘zgusida
- Termiziy buyuk siymolar
- Termiz yilnomasi
- Surxondaryo tarixi
- O‘zbekiston tarixi va madaniyati — Surxondaryo etnografiyasi
- Surxondaryo viloyati tarixini o‘rganish
- Sherobodliklar
- Surxondaryo viloyati toponimlari
- Rahbar ma’naviyati
- Surxondaryo viloyati nomoddiy madaniyati
- Syuanszang va buddizm tarixiga doir
- Jarqo‘rg‘on
- Denov
- Boysun
- Xotira barhayot — qadr mangu
- Surxondaryo — etnografik makon
- Mahalla — mustaqil yurt tayanchi
- Milliy ma’naviyatimiz va barkamol avlod tarbiyasi
- O‘zbekistonning janubiy hududlarida nomoddiy madaniyat tarixi
- Xalq hikmatlarining barkamol avlod tarbiyasidagi ahamiyati
- Sherobod tarixidan lavhalar
- Sho‘rchi tarixidan lavhalar
- Surxon vohasi moddiy madaniyati tarixi
- Surxon vohasi arxitekturasi: o‘tmish va bugun
- O‘zbekistonda baxshichilik san’atining shakllanishi va taraqqiyoti tarixi
- Baxshichilik
- Termiziy allomalar
- O‘zbek milliy kurashi tarixi: an’analari
- O‘zbekiston janubiy hududlarida madaniy va amaliy san’at yodgorliklari tarixi
- O‘zbekistonda toponimik nomlar va ularning tarixi
- Termiziylarning ilmiy tafakkuri
- Imom Iso Termiziy va Termiziy allomalar
- Jarqo‘rg‘on tarixidan lavhalar
- Qumqo‘rg‘on tarixidan lavhalar
- Termiz shahri tarixi
- Termiz tumani tarixi
- Bandixon tarixi
- Qiziriq tarixi
- Surxonnoma
- Surxondaryo quruvchilari tarixi
- Shahid ketgan qatag‘on qurbonlari — xotirasi abadiy (1920–1938-yillar)
- O‘zbekiston baxshilari jahon turizmi nigohida
- Sariosiyo va Uzun tarixi
- Boysun bahori
- Termiziylarning hayoti va ijodi: dunyoviy va diniy e’tiqodlari
- Hadis ilmi asoschilaridan Imom Termiziy va Termiziy allomalar
- Termiziy va Termiziy allomalar
- Surxondaryo viloyati joy nomlarining izohli lug‘ati
- Angor tumani tarixi
- Oltinsoy tumani tarixi
Shuningdek, Tursunov Surxondaryo tarixi, Surxondaryo etnografiyasi va Jahon tarixi kabi darslik va o‘quv qo‘llanmalarida muallif yoki hammuallif sifatida qatnashgan.
Jamoat va tashkiliy faoliyati
Tursunov ilmiy-pedagogik faoliyati bilan bir qatorda jamoat va tashkiliy faoliyatda ham qatnashgan.
2015–2019-yillarda hamda 2022-yilda xalq deputatlari Surxondaryo viloyati Kengashi deputati bo‘lgan.
2010-yildan Surxondaryo viloyati hududiy innovatsiya faoliyati va texnologiyalar transferi markazi rahbari sifatida faoliyat yuritgan.
Mukofotlari
2021-yilda O‘zbekiston mustaqilligining 30 yilligi munosabati bilan davlat xizmatchilari, tadbirkorlar va ijtimoiy-iqtisodiy soha vakillarini davlat mukofotlari bilan taqdirlash to‘g‘risidagi Prezident farmoniga muvofiq, Saypulla Narzullayevich Tursunov «Mehnat shuhrati» ordeni bilan taqdirlangan.
2021-yilgi mukofotlash haqidagi xabarda Tursunov Surxondaryo viloyati hududiy innovatsiya faoliyati va texnologiyalar transferi markazi rahbari sifatida ko‘rsatilgan.[10]
Ilmiy merosi
Saypulla Tursunovning ilmiy merosi O‘zbekistonning janubiy hududlari, xususan, Surxondaryo vohasining tarixiy, etnografik va etnomadaniy taraqqiyotini o‘rganish bilan bog‘liq.
Uning tadqiqotlarida tarixiy manbalar, etnografik materiallar, mahalliy og‘zaki ma’lumotlar, toponimik ma’lumotlar hamda moddiy-madaniy meros obyektlaridan foydalanilgan.
Tursunovning ilmiy rahbarligi ostida Surxondaryo va janubiy O‘zbekiston tarixining turli masalalariga bag‘ishlangan bir qator dissertatsiyalar bajarilgan. OAK ma’lumotlari uning tarix, etnologiya va etnografiya yo‘nalishlarida ilmiy kadrlar tayyorlashdagi ishtirokini tasdiqlaydi.[11]
70 yilligi
2026-yilda Saypulla Tursunovning 70 yilligi munosabati bilan uning ilmiy-pedagogik faoliyati va Surxondaryo tarixini o‘rganishga qo‘shgan hissasiga bag‘ishlangan yubiley materiallari e’lon qilingan.
Yubiley materiallarini maqolaga qo‘shishda nashrning aniq nomi, muallifi, jurnali, soni va sahifalarini ko‘rsatish tavsiya etiladi.
Ilmiy e’tirof
Tursunovning ilmiy faoliyati Surxondaryo tarixi, etnografiyasi, etnologiyasi va tarixiy toponimikasiga bag‘ishlangan tadqiqotlar bilan bog‘liq.
Uning ilmiy maqolalari xalqaro va mahalliy ilmiy nashrlarda e’lon qilingan. Xususan, 2025-yilda Shimoliy Baqtriyaning qadimgi shaharlari va qal’alariga bag‘ishlangan maqolasi xalqaro ilmiy jurnalning maxsus sonida chop etilgan va DOI bilan ro‘yxatdan o‘tgan.[5]
Shuningdek qarang
- Surxondaryo viloyati
- Surxondaryo tarixi
- Termiz
- Termiz davlat universiteti
- O‘zbekiston tarixi
- Etnologiya
- Etnografiya
- Toponimika
Adabiyotlar
- ↑ „Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „Dusnazarova Mavjuda Ilyamonovnaning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „O‘zbekiston toponimlarining tarixiy tahlili (Surxondaryo viloyati misolida)“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ 5,0 5,1 Tursunov, Saypulla N.; Umarov, Ikromjon I.; Karshiev, Islam M. (2025). "Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria". Archaeology of Eurasian Steppes 2: 283–293. doi:10.24852/2587-6112.2025.2.283.293.
- ↑ „Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria“ (en). DOAJ. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ Tursunov, Saypulla Narzullayevich (2021). "Surxon vohasida sovet rejimining o‘rnatilishi". O‘tmishga nazar SI-3: 10–19. doi:10.5281/zenodo.5840988.
- ↑ „Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „Dusnazarova Mavjuda Ilyamonovnaning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „Davlat xizmatchilari, tadbirkorlar va soha mutaxassislaridan 500 nafardan ortig‘i mukofotlandi“ (uz). Kun.uz (2021-yil 26-avgust). Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.
- ↑ „Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon“ (uz). O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi. Qaraldi: 2026-yil 28-avgust.