Turkum:Jamiyatshunoslik

Jamiyatshunoslik (lotincha:socius — jamiyat, yunoncha λόγος (logos) — bilim, nazariya, tushuncha — jamiyat, uning tuzilishi, tarkibiy qismlari, ijtimoiy munosabatlar, jarayonlar, shaxs va guruhlarning jamiyat bilan o‘zaro ta’siri, ijtimoiy o‘zgarishlar, ijtimoiy nazorat, me’yorlar, urf-odatlar, qadriyatlar, ijtimoiy identifikatsiya kabi hodisalarni ilmiy tadqiq etuvchi fanning nomi.

Jamiyatshunoslik empirik tadqiqotlar asosida — ya’ni kuzatuvlar, so‘rovnomalar, intervyular va statistik ma’lumotlar orqali — ijtimoiy hayotning qonuniyatlarini aniqlaydi, umumlashtirishlar qiladi, nazariyalar shakllantiradi hamda jamiyatdagi muammolarni tushunish va yechish bo‘yicha konseptlar ishlab chiqadi.

1. Antik davr: Jamiyat haqida fikrlar va tafakkur antik Yunoniston, Rim va boshqa qadimgi sivilizatsiyalarda paydo bo‘lgan (Platon, Aristotel va boshqalar). Ular davlat, adolat, me’yor, axloq kabi tushunchalarni muhokama qilgan.
2. O‘rta asr va Sharqiy fikr an’analari: Forobiy, Ibn Sino, Beruniy kabi mutafakkirlar jamiyat, uning rivojlanishi hamda inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabat haqida muhim qarashlar bildirgan.
3. Modern davr – XIX asr: Auguste Comte (“pozitivizm” lafzida), Herbert Spencer, Emile Durkheim, Max Weber, Karl Marx kabi olimlar jamiyatshunoslikni fan sifatida mustahkam asosga qo‘yishgan. Ularning ishlari, ijtimoiy sinf, sanoatlashuv, ijtimoiy bog‘liqlik, urf-odatlar, me’yorlar va ijtimoiy o‘zgarishlar haqidagi tushunchalarni yaratgan.
4. XX-XXI asr: Sotsiologiya turli yo‘nalishlarga boʻlinib, ijtimoiy nazariya (strukturizm, funksionalizm, konflikt nazariyasi, ijtimoiy almashuv nazariyasi va boshqalar), empirik metodologiyalar (kvantitative, kvalitative), globalizatsiya, postmodernizm, gender, irq, madaniyat, identitet kabi yangi mavzularni olqishlaydi.

• Ijtimoiy struktur: Jamiyatdagi guruhlar, institutlar, sinf, tabaqalar, oilalar, maktab va hukumat kabi tashkilotlarning (institutsional) tuzilishi.
• Jamiyat va shaxs o‘rtasidagi munosabat: Shaxsning ijtimoiy me’yorlar, qadriyatlar, jamiyat institutsiyalari bilan aloqasi; ijtimoiy identitet, shaxsiy ong va ijtimoiy rol tushunchalari.
• Ijtimoiy o‘zgarish: Texnologik taraqqiyot, iqtisodiy, siyosiy, madaniy omillar orqali jamiyatda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar; barqarorlik va transformatsiya.
• Ijtimoiy nazorat va me’yorlar: Qonunlar, urf-odatlar, diniy, axloqiy me’yorlar orqali jamiyatda intizom, tartib va ishtirokchanlikni ta’minlash.
• Qadriyatlar, urf-odatlar va madaniyat: Jamiyat ichidagi umumiy qabul qilingan qadriyatlar, odat-an’analar, til, san’at, diniy va madaniy identitet shakllari.
• Guruhlar, sinflar, tabaqalar: Iqtisodiy sinf, etnik guruh, gender guruhlari, yosh guruhi, din, shaharlik/qishloq elchisi kabi kategoriyalar.
• Metodologiyalar: Kvantitativ (statistika, so‘rovnomalar, anketalar), kvalitative (intervyu, etnografiya, ishtirok etuvchi kuzatuv) metodlar.

Jamiyatshunoslikda bir nechta yirik nazariy yo‘nalishlar mavjud:

• Struktur-funktsionalizm: Jamiyat bir butun bo‘lib, uning tarkibiy qismlari (institutsiyalar, ijtimoiy me’yorlar) hamkorlikda jamiyat barqarorligini saqlashga xizmat qiladi.
• Konflikt nazariyasi: Jamiyatdagi kuch, resurslar, me’yorlar bo‘yicha tengsizlik va ziddiyatlar asosiy tahlil obyekti; sinflar o‘rtasidagi raqobat, qudrat zo‘rligi.
• Symbolik interaktsionizm: Shaxslar va guruhlar o‘rtasidagi aloqa, til va ramzlar (simvol) orqali shakllanadigan ijtimoiy munosabatlar; madaniyat va identitet shakllanishi.
• Modernizatsiya nazariyasi: Jamiyatlar industrial, texnologik, shaharshunos taraqqiyotni bosib o‘tishi; ma’naviy, siyosiy, iqtisodiy o‘zgarishlar sahnasida turli jarayonlar.
• Qadriyatlar nazariyasi, postmodernizm, feminizm, postkolonyal nazariyalar: Globalizatsiya, madaniyatlararo aloqa, gender tenglik, irqiy identitet va hokazo mavzular.

Jamiyatshunoslikning asosiy maqsadi — jamiyatni yaxshiroq tushunish, uning ichidagi muammolarni aniqlash va ularga konstruktiv yechimlar taklif qilish. Quyidagi funksiyalar mavjud:

• Tushuntirish (eksplanator funktsiya): Jamiyatdagi hodisalarni tushuntirish, sabablarini aniqlash.
• Nazorat funktsiyasi: Jamiyatdagi muammolar, xatarlar va nohaqliklarni aniqlash, asoslangan siyosat va chora-tadbirlar taklif qilish.
• Prognoz funktsiyasi: Jamiyatdagi o‘zgarishlarning yo‘li va natijalarini oldindan taxmin qilish.
• Tarbiyaviy funktsiya: Jamiyat a’zolarini qadriyatlar, axloq me’yorlari, madaniyat asosida shakllantirish.
• Amaliy funktsiya: Ijtimoiy ish, siyosat, hukumat, notijorat sektori va jamiyatdagi tashkilotlar faoliyatida bilim asosida qarorlar qabul qilishh.

Jamiyatshunoslikning asosiy maqsadi — jamiyatni yaxshiroq tushunish, uning ichidagi muammolarni aniqlash va ularga konstruktiv yechimlar taklif qilish. Quyidagi funksiyalar mavjud:

• Tushuntirish (eksplanator funktsiya): Jamiyatdagi hodisalarni tushuntirish, sabablarini aniqlash.
• Nazorat funktsiyasi: Jamiyatdagi muammolar, xatarlar va nohaqliklarni aniqlash, asoslangan siyosat va chora-tadbirlar taklif qilish.
• Prognoz funktsiyasi: Jamiyatdagi o‘zgarishlarning yo‘li va natijalarini oldindan taxmin qilish.
• Tarbiyaviy funktsiya: Jamiyat a’zolarini qadriyatlar, axloq me’yorlari, madaniyat asosida shakllantirish.
• Amaliy funktsiya: Ijtimoiy ish, siyosat, hukumat, notijorat sektori va jamiyatdagi tashkilotlar faoliyatida bilim asosida qarorlar qabul qilish.

O‘zbekistonda jamiyatshunoslik nazariyasi va amaliyoti o‘ziga xos jihatlarga ega:

• Tarbiya va maktabda o‘qitish: “Jamiyatshunoslik” so‘zi sovet davrida o‘quv fanlaridan biri bo‘lgan. I
• Universitetlar va ilmiy tadqiqot: Samarqand davlat universiteti kabi oliy ta’lim muassasalarida sotsiologiya kafedralari faol; “Sotsiologiya va ijtimoiy ish” kabi yo‘nalishlar mavjud.
• Mahalliy mavzular: Zamonaviy O‘zbek jamiyatida yoshlar, gender, milliy identitet, urbanizatsiya, migratsiya, ijtimoiy adolat, iqtisodiy tengsizlik kabi muammolar jamiyatshunoslik tadqiqotlarining markazida. Masalan, “Variations on Uzbek Identity” nomli bir tadqiqot milliy va geografik kontekstda identitetga oid nazariyalar va amaliy muammolarni ko‘rib chiqadi.

1. “Sotsiologiya” — O‘zbek tilidagi ZiyoSfera maqolasi. ZiyoSfera
2. “Jamiyatshunoslik” — UzPedia. UzPedia
3. “Jamiyatshunoslik jamiyatning tuzilishini va unda insonning o‘rnini o‘rganadi” — 5plus.uz maqolasi. 5Plus
4. “Variations on Uzbek Identity” — identitetga oid ilmiy tadqiqot. Berghahn Books