Kontent qismiga oʻtish

Turkman adabiyoti

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Turkman adabiyoti (Türkmen edebiýaty (turkman tili)) ogʻzaki ijod namunalarini va qadimgi oʻgʻuz turkiy tillari hamda turkman tilida yozilgan matnlarni oʻz ichiga oladi. Turkman xalqi(Turkmanlar) — o‘g‘uz turklarining bevosita avlodlari boʻlib, ular gʻarbiy turkiy xalqlardan biri hisoblanadi va turkiy tillar oilasining oʻgʻuz tarmogʻini shakllantirgan.

Umumiy turkiy adabiyot tarixi qariyb 1300 yilni oʻz ichiga oladi[1]. Eng qadimgi yozma turkiy yodgorliklar run yozuvidagi bitiklarda uchraydi, ulardan eng mashhurlari VII asrga oid Orxon bitiklaridir. Keyinchalik, IX–XI asrlar oraligʻida Markaziy Osiyodagi ko‘chmanchi turkiy xalqlar orasida ogʻzaki epik she’riyat anʼanalari shakllandi. Bular qatoriga o‘g‘uz turklarining (zamonaviy turklar, turkmanlar va ozarbayjonlarning til va madaniy ajdodlari) Dada Qo‘rqut kitobi hamda qirg‘iz xalqining Manas dostoni kiradi.

Manzikert jangidan soʻng, oʻgʻuz turklari XI asrdan boshlab Anadolu hududiga joylashdilar. Ularning avvalgi ogʻzaki anʼanalari bilan bir qatorda, arab va fors adabiyoti taʼsiri ostida yozma adabiy anʼana ham shakllandi[2].

Turkman adabiyotining dastlabki rivoji oʻgʻuz turklari adabiyoti bilan chambarchas bogʻliq[3]. Turkmanlar oʻgʻuz turkiy kelib chiqishga ega boshqa xalqlar, ayniqsa Ozarbayjon va Turkiya bilan birgalikda qadimgi oʻgʻuz va fors tilida (XI–XII asrlarda Saljuqiylar tomonidan) yozilgan bir qator adabiy asarlarga umumiy daʼvogarlik qiladilar. Bu asarlar qatoriga Dada Qo‘rqut kitobi, Ko‘ro‘g‘li dostoni, „Layli va Majnun“ va „Yusuf va Zulayho“ kiradi[4].

Shunga qaramay, zamonaviy turkman adabiyoti XVIII asrda she’riyat va Magtymguly Pyragy ijodi bilan boshlangan degan umumiy fikr mavjud. U turkman adabiyotining otasi hisoblanadi[5][6]. Shu davrning boshqa mashhur turkman shoirlari qatoriga Döwletmämmet Azady (Magtymgulining otasi), Nurmuhammet Andalyp, Abdylla Şabende, Şeýdaýy, Mahmyt Gaýyby va Gurbanally Magrupy kiradi[7].

Tarix

"Dada Qoʻrqut kitobi"ning Drezden qoʻlyozmasi

Turkman adabiyoti barcha turkiy xalqlar uchun umumiy boʻlgan eng qadimgi turkiy adabiyot bilan chambarchas bogʻliq. Turk sheʼriyatining eng qadimgi maʼlum namunalaridan baʼzilari milodiy VI asrga borib taqaladi va ular uyg‘ur tilida yaratilgan. Uyg‘ur turkiy tili yozuvchilariga mansub ayrim dastlabki sheʼrlar faqat xitoy tilidagi tarjimalar orqali saqlanib qolgan. Og‘zaki she’riyat davrida ilk turkiy sheʼrlar qoʻshiq sifatida yaratilgan boʻlib, ularni ijro etish jamiyatning ijtimoiy hayoti va koʻngilochar faoliyatining muhim qismi boʻlgan[8].

Uzun epik asarlar ichida faqat O‘g‘uznoma toʻliq holda saqlanib qolgan[9]. Dada Qo‘rqut kitobi oʻz ildizlarini X asr sheʼriyatidan olgan boʻlishi mumkin, biroq u XV asrgacha ogʻzaki anʼana sifatida mavjud boʻlgan. Dastlabki yozma asarlar — Qutadg‘u bilig va Devonu lug‘otit turk — XI asrning ikkinchi yarmiga mansub boʻlib, turkiy adabiyotning eng qadimgi maʼlum namunalaridan hisoblanadi[10].

Oʻgʻuz turkiy (turkman) adabiyotining eng muhim namoyandalaridan biri XIII asr sufiy shoiri Yunus Emre hisoblanadi. Turkman adabiyotining „oltin davri“ X asrdan XVII asrgacha davom etgan deb hisoblanadi[11].

Oʻziga xos turkman adabiyotining shakllanishi

A. Hajiyev tomonidan tasvirlangan Goʻroʻgʻli

Yozma adabiyotda zamonaviy turkman tiliga yaqin shaklning ilk qoʻllanishi XV–XVI asrlarga toʻgʻri keladi. Zamonaviy turkman tiliga xos unsurlar umumiy turkiy adabiyotdagi chig‘atoy tilida yozilgan asarlarda ham uchraydi. Chigʻatoy tilining turkman adabiyotiga taʼsiri keyingi davrlarda ham sezilarli boʻlib qolgan. Oʻziga xos turkman adabiyotining eng qadimgi namunalariga Xuroson turkmanlaridan boʻlgan Vafayi tomonidan yozilgan diniy-axloqiy asar Islom nuri (Rownak-ul-Islam, 1464), XVI asrga oid Bairam Khan sheʼrlari hamda Abu al-Ghazi Bahadurning Turkmanlar nasabnomasi (XVII asr) kiradi[12].

XIX asrda qayd etilgan anonim romanlar — Asly Kerem, Şasenem we Garyp, Görogly, Hürlukga we Hemra, Melike Dilaram, Ibrahim, Edehem, Zeýnal-Arap, Baba Röwşen va boshqalar — tili va mazmuni tahliliga koʻra, aslida XV–XVII asrlarda yaratilgan. Ular Sharqda keng tarqalgan „sayyor syujetlar“ asosida tuzilgan boʻlib, sevgi gʻalabasi, qahramonlarning jasorati va mardligini madh etadi. Qahramonlar toʻsiqlarni yengib, yovuz kuchlarga qarshi kurashadi; bu kuchlar koʻpincha devlar, jinlar, parilar kabi fantastik mavjudotlar orqali ifodalanadi. Ushbu mavjudotlar Hürlukga we Hemra, Saýatly Hemra, Görogly va Şasenem we Garyp kabi asarlarda qahramonlarga murakkab muammolarni hal qilishda yordam beradi. Baba Röwşen, Melike Dilaram va boshqa asarlar esa Islom vakillari, xususan Ali va uning izdoshlarining „[ [kofirlar]] ]“ga qarshi kurashini tasvirlaydi. Ushbu romanlarning badiiy shakliga xos jihat — nasr va sheʼriy parchalar almashinib kelishidir[13].

Saqlanib qolgan turkman folklori — ertaklar, qo‘shiqlar, latifalar, maqollar, matallar, tez aytishlar va boshqalar — nafaqat aslzoda qahramonlarni, balki oddiy xalq vakillarini ham oʻz ichiga oladi: Aldar Köse, Kelje, Dälije, Aklamyh gyzlary, Gara atly gyz va boshqalar. Ular mehnatsevarlik, chaqqonlik, topqirlik va jasorat tufayli murakkab vaziyatlarda gʻalaba qozonadi. Turkmanistonda adabiy jarayonning ajralmas qismi doimo xalq orasidan chiqqan badihagoʻy shoir — shahir (şahyr) boʻlib kelgan; ular odatda savodsiz boʻlishgan[14][15].

Mahtumquli Pyragy

Asosiy maqola: Mahtumquli Pyragy

Mahtumquli Pyragy — keng bilimga ega shoir va faylasuf, Azadyning oʻgʻli boʻlib, turkman adabiyotida tub burilish yasagan shaxs hisoblanadi. U adabiy asarlar mavzusini kengaytirib, milliy til va butun xalq muammolariga murojaat qilgan. Tadqiqotchilar uning qariyb 800 ga yaqin sheʼr yozganini taʼkidlaydilar, biroq ularning bir qismi soxta (apokrif) boʻlishi mumkin. Asarlarining katta qismi goshgy (xalq qoʻshiqlari) shaklida yozilgan, ayrimlari esa shaxsiy gʻazal tarzida boʻlib, ularda soʻfiylik unsurlari ham mavjud. XIX asrda Mahtumquli sheʼrlari yozma shaklda emas, balki ogʻzaki tarzda Markaziy Osiyo boʻylab tarqalib, qoraqalpoqlar, tojiklar va kurdlar orasida ham mashhurlikka erishgan[16].

Uning 300 dan ortiq saqlanib qolgan sheʼrlarida oʻz davrida maʼlum boʻlgan deyarli barcha mamlakatlar, fanlar va adabiy manbalarga murojaatlar uchraydi. U urugʻ va qabila chegaralaridan chiqib, butun turkman xalqining birlashuv orzusini ifoda etgan. U xalq tilidan foydalangan boʻlib, uning koʻplab misralari xalq maqollari va matallariga aylangan. Davr ziddiyatlarini ochiq ifodalashi, chuqur samimiyligi va yuqori badiiy saviyasi uning asarlarini boshqa shoirlar uchun namuna qilib qoʻydi hamda keyingi avlod adiblari tomonidan keng taqlid qilindi.

Mahtumqulining toʻplangan asarlari koʻplab turkmanlar tomonidan turkman adabiyotining eng yuksak choʻqqisi sifatida baholanadi. Uning sheʼrlari turkman tilida soʻzlashuvchi hududlardagi koʻplab oilalarda uchraydi, yod olinadi va kundalik nutqda maqol va hikmat sifatida qoʻllanadi. Uning hayoti va ijodi koʻplab ilmiy tadqiqotlar, sharhlar va talqinlar mavzusiga aylangan[17].

Quyida Mahtumqulining Aýryldym (Ayrildim) sheʼridan parchalar (asl turkman tilida va oʻzbekcha tarjimasi) keltiriladi:

Şeýdaýy, Magrupy va boshqalar

XVIII asr oxirida, chig‘atoy tili taʼsiri saqlanib qolgan holda, yozma turkman tili bilan soʻzlashuv tilining yaqinlashuvi boshlandi. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlaridagi ijodiy sheʼriyat Şeýdaýy (Gül we Senuwer nomli fantastik roman va lirik she’rlar muallifi) hamda 400 ta sheʼr toʻplami bilan tanilgan Gaýyby kabi ijodkorlar nomi bilan bogʻliq. Yozuvchi Magrupy esa qahramonlik ruhidagi Ýusup we Ahmet romani va „Seýfel Melek“ muhabbat qissasining muallifi hisoblanadi[19].

Quyida Magrupyning Ýusup we Ahmet asaridan parchalar (asl turkman tilida va oʻzbekcha tarjimasi) keltiriladi:

XIX asr boshlarida

Shoir Mollanepes Turkmanistonning yodgorlik tangasida

XIX asr boshlarida turkman tilida ijod qilgan koʻplab shoir va nasrnavislarning paydo boʻlishi bilan ajralib turadi. Ular qatoriga lirik sheʼrlar hamda ilmiy fantastika ruhidagi asarlar muallifi Şabende, shuningdek Şabehrem, Hojaýy Berdi Han va Nejep Oglan kiradi. Ular dushmanlarga qarshi kurashda jasorat, fidoyilik va qahramonlikni madh etgan. Shoir Mollanepes Zöhre we Tahyr romanining muallifi boʻlib, unda shohlar va saroy amaldorlarining xiyonati fosh etiladi, haqiqat va muhabbatning gʻalabasi ulugʻlanadi. Şabende tomonidan yozilgan „Gül we Bilbil“ („Gul va bulbul“) sheʼri turkman adabiyotining eng sara namunalaridan biri hisoblanadi. Mollanepes sheʼriyati yorqin obrazlar, kuchli tasviriylik va boy til bilan ajralib turadi[21].

XIX asrning birinchi yarmi shoirlari — Seýdi, Zelili va Kemine ijodida ijtimoiy mavzular ustunlik qiladi. Shoir-jangchi Seýdi (1758–1830) Buxoro amirligiga qarshi kurashgan va turkman qabilalarini birlashib ozodlik uchun kurashishga chaqirgan. Zelili (1790–1844) Etrek turkmanlarining azob-uqubatlarini tasvirlab, ularni baýs (boylar), mullalar, Xiva xonligi va Eron hukmdorlari tomonidan ezilganini koʻrsatadi. U hayotiy quvonchlarni madh etib, hukmron tabaqalarning poraxoʻrligi va shafqatsizligini fosh etgan. Xalq qoʻshiqchisi Mämmetweli Kemine (1840-yilda vafot etgan) erkin muhabbat, ona yurt mavzularida ijod qilgan hamda koʻplab kulgili qisqa hikoyalar va latifalar yaratgan[22].

XIX asr oʻrtalarida Dosmämmet, Aşyky, Allazy, Zynhary, Ýusup Hoja, Baýly, Allaguly va Garaoglan kabi shoirlar keng tanilgan boʻlsa-da, ularning faqat ayrim sheʼrlari bizgacha yetib kelgan. 1860-yillarda Abdysetdar Kazy Teke turkmanlarining eronliklarga qarshi janglari haqida mashhur tarixiy „Jeňnama“ dostonini yaratgan[23][manba kerak].

Rossiya Turkistoni davridagi adabiyot

Goʻkdepe qamali

1880-yillarda Turkiston hududi ruslar tomonidan bosib olindi. Shoirlar Mätäji (1824–1884) va Misgin Gylyç (1845–1905) turkmanlarning soʻnggi tayanchi boʻlgan Goʻkdepe qal’asi himoyasini qahramonlik bilan tasvirladilar. Ular, shuningdek, ijtimoiy va ishqiy lirika ham yaratganlar[24].

XIX asrda turkman tilidagi dastlabki bosma kitoblar paydo boʻldi. Inqilobdan oldingi Turkiston maktablarida sunʼiy „Markaziy Osiyo-chigʻatoy tili“ oʻqitilgan, biroq aholining aksariyati savodsiz edi. Zamonaviy turkman tili XX asr boshlarida, turkman tilining teke lahjasi asosida shakllana boshladi. 1913-yilda I. A. Belyaev muharrirligida birinchi ruscha-turkmancha lugʻat nashr etildi. 1915-yilda uning tahriri ostida Turkman tili grammatikasi ham chop etildi[25].

Sovet taʼsiri

Oktyabr inqilobidan keyingi dastlabki yillar

XX asr boshlarida turkman adabiyotida yangi mavzular paydo boʻldi — musulmon ruhoniylarining jaholatini tanqid qilish, eski turmush qoldiqlarini fosh etish, ma’rifatparvarlik falsafasi gʻoyalarini targʻib qilish. Bu mavzular Molla Durdi, Bechora Muhammad Qilich (1922-yilda vafot etgan) va boshqa yozuvchilar ijodida aks etgan. Sovet Turkmanistoni davrida turkman adabiyoti yangi mavzular bilan boyidi, shoirlar (shahirlar) hamda ilk sovet turkman yozuvchi va shoirlari ijodida yangi gʻoyalar paydo boʻldi. Bu jarayon jadidchilik mafkuraviy merosini yengib oʻtish va yangi sovet obrazlari, gʻoyalari hamda voqeliklarini anglash bilan kechdi.

Oktyabr inqilobi, Lenin va Stalin hamda Qizil Armiya kurashi haqidagi ilk qoʻshiqlar Bayram va Kermolla tomonidan yaratilgan. Shoirlar Durdi Qilich (1886-yilda tugʻilgan) va Ota Solih (1908-yilda tugʻilgan) oʻz qoʻshiqlari mavzusini sezilarli darajada kengaytirdilar. Ular sotsialistik qurilish yutuqlari, jahon proletariati gʻalabalari, stalinchilik konstitutsiyasi va SSSR xalqlari doʻstligi, kolxoz qurilishi, ozod qilingan ayollar, qahramon uchuvchilar, dushmanlarni yengish kabi mavzularda asarlar yaratdilar. Bu mavzular sovet davridagi koʻplab mashhur shahirlar — Halla, Tore va Oʻroz Choʻloq ijodining asosini tashkil etdi. Sovet hukumati ularning koʻpchiligini orden va medallar bilan mukofotladi[26].

XX asrda bir necha bor turkman alifbosini, avval arab yozuvi asosida boʻlgan tizimdan boshqa yozuvlarga oʻtkazish masalasi koʻtarildi. 1926-yilda Bokuda oʻtkazilgan turkologlar qurultoyidan soʻng turkman yozuvi lotin alifbosiga oʻtkazildi va 1940-yilgacha shu shaklda qoʻllanildi. Keyinchalik, SSSRdagi barcha turkiy respublikalarda boʻlgani kabi, yozuv ayrim qoʻshimcha harflar bilan kirill alifbosiga oʻtkazildi. 1993-yilda Turkmaniston yana lotin yozuviga qaytdi, biroq mamlakat tashqarisidagi turkmanlar hanuz arab yozuvidan foydalanib kelmoqda[27].

Birinchi sovet turkman shoiri Molla Murt (1879–1930) sotsialistik inqilobning dastlabki kunlaridanoq oʻz sheʼrlarida sotsializmni xalq uchun sodda va tushunarli tilda madh etgan. Birinchi sovet turkman nasrnavisi Ogʻaxon Durdiyev (1904-yilda tugʻilgan) oʻzining „Orzular dengizida“, „Zarbdorlar toʻlqini“, „Meret“, „Gurban“, „Oltin burgut changalida goʻzal“ kabi asarlarida Qoraqum cho‘lidagi qurilishlar, Sharq ayollarini ozod qilish muammolari haqida yozgan[28].

Sotsialistik qurilish romantikasi boshqa turkman yozuvchilari ijodida ham oʻz aksini topdi. Jumladan, Durdi Agamammedov (1904-yilda tugʻilgan) „Sona kolxoz hayoti“, „Oktyabr oʻgʻli“ kabi asarlari bilan mashhur; Beki Seytakov (1914-yilda tugʻilgan) hazil-mutoyiba ruhidagi sheʼrlari, „Akjagul hikoyalari“, „Kommunar“ asarlari va „Olov ichida“ dostoni bilan tanilgan; Alty Garliyev „Paxta“, „Annagul“, „Ayna“ (1916) pyesalari muallifi; ilk turkman ayol dramaturg va shoir To‘vshan Esenova (1915-yilda tugʻilgan) esa „Millionerning qizi“ komediyasi hamda „Poʻlat qizlar“, „Lina“ sheʼrlari bilan mashhur[29].

Berdi Kerbabayev

Sovet turkman yozuvchisi Berdi Kerbabayev

Sovet turkman yozuvchilari orasida eng yirik shaxslardan biri — Turkmaniston SSR Fanlar akademiyasi akademigi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni Berdi Kerbabayev (1894-yilda tugʻilgan) hisoblanadi. U 1920-yillarda satirik shoir sifatida ijodini boshlagan. „Qizlar olami“ (1927) va „Mustahkamlangan, yoki Odat qurboni“ (1928) sheʼrlarida u sovet axloqiy meʼyorlarini oʻrnatish va eski urf-odat qoldiqlaridan xalos boʻlish gʻoyalarini ilgari surgan. Birinchi turkman inqilobiy tarixiy romani — Hal qiluvchi qadam (1947) uchun u 1948-yilda SSSR Davlat mukofoti laureati unvoniga sazovor boʻlgan.

Ulug‘ Vatan urushi yillarida „Gurban Durdy“ (1942) hikoyasi, „Oylar“ (1943) dostoni hamda Birodarlar (1943) va Mahtumquli (1943) pyesalari yozilgan. 1942–1950-yillarda u Turkmaniston Yozuvchilar uyushmasi raisi boʻlgan. Urushdan keyin Kerbabayevning kolxoz qishlogʻi hayotiga bagʻishlangan asarlari chop etildi: „Oq oltin yurti Aysoʻltan“ (1949, 1951-yil SSSR Davlat mukofoti), neftchilar hayotiga oid Nebit-Dag (1957) romani hamda turkman inqilobchisi K. Atabayev haqida Moʻjizaviy tugʻilish (1965) tarixiy romani shular jumlasidandir. Kerbabayev shuningdek rus va sovet shoirlari hamda yozuvchilarining asarlarini turkman tiliga tarjima qilish bilan ham shugʻullangan[30][31].

SSSR davrida ijodi keng ochilgan koʻplab shoir va yozuvchilar ham mavjud edi: Kemal Ishanov, Saryhanov, Ata Govshudov[32], Meret Qilichov, Pomma-Nur Berdiev, Chari Guliyev, Monton Janmyradov, Ahmet Ahundov-Gurgenli, Seyidov, Hemrayev va boshqalar. Umuman olganda, 1920–1990-yillar turkman adabiyoti sovet madaniyati doirasida rivojlanib, turkman xususiyatlariga moslashtirilgan sotsialistik realizm obrazlarini oʻzlashtirdi.

Sovet davrining muhim yutuqlaridan biri — sovet tarixchilari va tilshunoslari olib borgan katta ilmiy tadqiqotlar boʻlib, ular XV–XVI asrlarga oid eng qadimgi turkman adabiy manbalarini aniqlagan va oʻrgangan.

Mustaqillikdan keyin

1990-yillarda Turkmaniston mustaqilligi eʼlon qilingach, turkman adabiyoti yangi yoʻnalishlarni aks ettira boshladi[33]. Biroq zamonaviy turkman adabiyotining hozirgi holatini va rivojlanish yoʻllarini toʻliq yoritish hamda bugungi shoir va yozuvchilar ijodi haqida umumiy xulosa berish murakkab. Har bir ijodkor voqelikni oʻzicha idrok etadi, oʻz mavzusi va uslubiga ega.

Agageldi Allanazarovning Muhr romani qahramonlarning ichki kechinmalari, turkman xalqining anʼanalari va axloqiy asoslarini yoritadi[34]. Hudayberdi Diwanguliyevning Yekagachga qaytish asari esa qahramonlarning murakkab vaziyatlarda bilim va tajribasi orqali sharaf bilan chiqib ketishini tasvirlaydi. Asar optimistik ruhda boʻlib, ilmiy bilimlar orqali dunyoni anglash va jamiyatni birlashtirish gʻoyasini ilgari suradi.

Komek Guliyev ijodiga mansub „Har bir ertakning oʻz yakuni bor“ hikoyasi yumshoq hazil, inson psixologiyasini chuqur bilish va qahramonlar xarakterini toʻliq ochib berish uslubi bilan ajralib turadi.

Atamyrat Atabayev sheʼrlari va ruboiylari mamlakat kelajagiga nisbatan chuqur tashvish va mehr bilan yoʻgʻrilgan boʻlib, yangi mustaqil va betaraf Turkmaniston sharoitida insonlar oʻrtasidagi munosabatlar haqida falsafiy mulohazalarni oʻz ichiga oladi. Ularda vatanga muhabbat, tarixga hurmat va ajdodlar jasoratiga ehtirom yaqqol seziladi.

Bugungi kunda Orazguly Annayev, Gurbanyaz Dashgynov, Gurbannazar Orazgulyyev kabi koʻplab zamonaviy shoir va yozuvchilar mavjud boʻlib, ularning ijodi nafaqat Turkmanistonda, balki post-sovet davlatlarida ham mashhurdir[35].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „Ipak yo‘llari dasturi“. Qaraldi: 2016-yil 13-aprel.
  2. ↑ Babyr. Devon. Ashgabat: Miras, 2004 — 7-bet. 
  3. ↑ Johanson, L.. Jahon tillari qisqacha ensiklopediyasi. Elsevier, 6 April 2010 — 110–113-bet. ISBN 978-0-08-087775-4. 
  4. ↑ Akatov, Bayram. Qadimgi turkman adabiyoti, o‘rta asrlar (X–XVII asrlar) (turkman tilida). Turkmenabat: Turkmaniston davlat pedagogika instituti, Ta’lim vazirligi, 2010 — 29, 39, 198, 231-bet. 
  5. ↑ „Turkmaniston madaniyati“. Asian recipe (2022-yil 9-avgust). 2020-yil 23-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 11-aprel.
  6. ↑ Levin, Theodore; Daukeyeva, Saida; Kochumkulova, Elmira. Markaziy Osiyo musiqasi. Indiana University Press, 2016 — 128-bet. ISBN 978-0-253-01751-2. 
  7. ↑ „Nurmuhammet Andalyp“. Dunya Turkmenleri. 2025-yil 14-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 11-aprel.
  8. ↑ Halman, Talat. Turk adabiyotining ming yilligi — 4–6-bet. 
  9. ↑ Halman, Talah. Turk adabiyotining ming yilligi — 4–5-bet. 
  10. ↑ Halman, Talah. Turk adabiyotining ming yilligi — viii-bet. 
  11. ↑ Akatov, Bayram. Qadimgi turkman adabiyoti, o‘rta asrlar (X–XVII asrlar) (turkman tilida). Turkmenabat: Turkmaniston davlat pedagogika instituti, Ta’lim vazirligi, 2010 — 9-bet. 
  12. ↑ „Milliy taqvim (turkman tilida)“. Turkmen Sahra. 2025-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 11-aprel.
  13. ↑ Janos Sipos, Ethnomusicology Ireland 5, Collecting Folk Music in the Land of the Zemzems: Report on the Turkmen expedition of 2011, pp. 163-170
  14. ↑ Janos Sipos, Ethnomusicology Ireland 5, Collecting Folk Music in the Land of the Zemzems: Report on the Turkmen expedition of 2011, p. 164
  15. ↑ „Qozog‘iston xalq ertaklari | Aldar Ko‘se haqidagi ertaklar“. www.ertegi.ru. 2021-yil 18-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 11-aprel.
  16. ↑ „Turkman adabiyoti“. Encyclopedia Britannica.
  17. ↑ Ashyrov, Annagurban. Magtymguly qo‘lyozmalarining tahlili (turkman tilida). Ashxobod: Turkmaniston davlat nashriyot xizmati, 2014 — 9–12-bet. 
  18. ↑ „Aýryldym“. Türkmen kultur ojagynyň internet sahypasy. 2022-yil 7-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 11-aprel.
  19. ↑ Levin, Theodore; Daukeyeva, Saida; Kochumkulova, Elmira. Markaziy Osiyo musiqasi. Indiana University Press, 2016 — 138-bet. 
  20. ↑ Levin, Theodore; Daukeyeva, Saida; Kochumkulova, Elmira. Markaziy Osiyo musiqasi. Indiana University Press, 2016 — 138–139-bet. ISBN 978-0-253-01751-2. 
  21. ↑ Mollanepes va XIX asr turkman hayoti: Xalqaro ilmiy konferensiya materiallari. Mari, 8–10 aprel 2010. Turkmaniston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar milliy instituti. Mari, 2010.
  22. ↑ „Mammetweli Kemine“. Gollanma (2011-yil 7-dekabr).
  23. ↑ „WebCite query result“. www.webcitation.org. 2022-yil 31-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  24. ↑ „Annaguli Mataji“. Dunya Turkmenleri.
  25. ↑ Belyayev, Ivan Aleksandrovich. The Grammar of the Turkmen Language, Russian State Library, 1915. 
  26. ↑ Katta Sovet Ensiklopediyasi. 2-jild. 2-nashr. 1950. 344-bet
  27. ↑ Soyegov, M. Yangi turkman alifbosi: uning ishlab chiqilishi va qabul qilinishi masalalari (Wayback Machine saytida 2015-04-02 sanasida arxivlangan)
  28. ↑ „Og‘axon Durdiyew“. Gollanma (2015-yil 8-mart).
  29. ↑ Sidelnikova L. M. Sovet shoirasi yoʻli. Ashxobod, 1970.
  30. ↑ „Kerbabayev Berdi Muradovich (rus tilida)“. ЦентрАзия. 2016-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-aprel.
  31. ↑ A. Kerbabayeva. „Hayot — uy kabi: uning poydevori chuqur va mustahkam bo‘lishi kerak! (rus tilida)“. Великороссъ.
  32. ↑ A. Aborskiy, Ata Govshudov. Hayoti va ijodi haqida ocherk (rus tilida), Ashxobod, 1965.
  33. ↑ Tuwakow, M. Zamonaviy turkman adabiyotining asosiy muammolari (turkman tilida). Ashxobod: Magtymguly nomidagi Turkmaniston davlat universiteti, 2010 — 7–8-bet. 
  34. ↑ Allanazarow A. Muhr. Ashxobod, 2007. 1–192-betlar.
  35. ↑ Agaliyev, K „Zamonaviy turkman adabiyoti haqida“. Siberian Lights.

Tashqi havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Turkman_adabiyoti&oldid=832434" dan olindi