Kontent qismiga oʻtish

Turkiyada Vikipediyaning bloklanishi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Fayl:Censored wikipedia logo for trwiki.svg
Bloklashdan keyin Turkcha boʻlimda oʻrnatilgan Vikipediya logotipining versiyasi. „Vikipedi – Özgür Ansiklopedi“ („Vikipediya – erkin ensiklopediya“) soʻzlari senzura ramzi sifatida qora chiziq bilan yopilgan
2017 yil fevral–may oylarida Vikipediyaning turkcha boʻlimiga tashriflar statistikasi. Blokirovkadan soʻng tashriflar soni 80% ga kamaydi
Fayl:Vikipedi'yeKavustuk.svg
2020-yil 15-yanvardagi blokirovkaning bekor qilinishi munosabati bilan chiqarilgan bayramona logotip

Turkiyada Vikipediyaning bloklanishi (turkcha: Vikipedi'ye Türkiye'den erişimin engellenmesi) – 2017-yil 29-aprel kuni boshlandi[1][2]. Kirish 5651-sonli qonunga muvofiq cheklangan boʻlib, bloklashga viki-maqolalarda davlat terrorizmi haqidagi joylashtirilgan[3], Turkiya IShID va Al-Qoidani moliyalashtirgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlar sabab boʻlgan. Turkiya sudlari ushbu maʼlumotni OAV orqali jamiyatni manipulyatsiya qilishga urinish deb topdi. Turkiya axborot va kommunikatsiya texnologiyalari boshqarmasining bir necha bor qilgan talablariga qaramay, maqoladagi maʼlumotlar olib tashlanmadi. 2020-yil 15-yanvarda blokirovka olib tashlandi.

Tarixi

Turkiya Bashar Asad hukumatiga qarshi jang qilayotgan islomchi guruhlarni, jumladan „Al-Qoida“ning „An-Nusra fronti“ boʻlinmalarini moliyalashtirganlikda bir necha bor ayblangan[4][5]. 2014-yil oktyabr oyida AQSh vitse-prezidenti Joe Biden Turkiya, Saudiya Arabistoni va BAA „Asadga qarshi jang qilishga tayyor boʻlgan har kimga millionlab dollarlar va oʻn minglab tonna qurol quyayotganini“ maʼlum qilgan[4].

Blokirovka Turkiyada prezident vakolatlarini sezilarli darajada kengaytiruvchi oʻzgartirishlar qabul qilingan referendumdan ikki hafta oʻtib sodir boʻlgan.

2017-yil 25-aprel kuni Turkiya aviatsiyasi Suriya va Iroq hududida kurd boʻlinmalari YPG, YPJ va PKK ob’yektlariga bir qator aviatsiya zarbalarini berdi. Ushbu zarbalar natijasida Iroqda taxminan 40 Peshmerga jangchisi, Suriyada esa 20 dan ortiq YPG va YPJ jangchisi halok boʻldi[6]. Suriya Demokratik kuchlari (SDK) AQSh Turkiya tomonidan ularga nisbatan takroriy aviatsiya zarbalarining oldini olish choralarini koʻrmasa, Raqqa (oʻsha paytda IShIDning poytaxti) qamalini toʻxtatishini eʼlon qildi[7]. Javoban, AQSh bunday hodisalarni oldini olish maqsadida SDK bilan birga chegaralarni patrullashni boshladi[8][9].

Bloklash

2017-yil 29-aprel tongida Turkiya hududidan Vikipediyaning barcha til boʻlimlariga kirish bloklandi[1]. Reuters va Bi-bi-si maʼlumotlariga koʻra, blokirovka GMT vaqti bilan soat 5:00 da boshlangan. Turkiyaning Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari boshqarmasi blokirovkani quyidagicha izohladi: „Texnik tahlildan soʻng va 5651-sonli qonunga asosan saytga nisbatan maʼmuriy choralar qoʻllanildi“[2][10].

„Amerika ovozi“ xabar berishicha, turk ommaviy axborot vositalarida blokirovkaning sababi sifatida „terrorizm bilan bogʻliq maqola“ koʻrsatilgan[11]. Turkiya transport va aloqa vazirligida esa quyidagilar aytilgan: „Terrorizmga qarshi kurashda hamkorlik qilish oʻrniga, [Vikipediya] Turkiyani xalqaro OAVda obroʻsizlantirish kampaniyasini olib borayotgan axborot manbalarining bir qismiga aylandi“[12].

Bilgi universitetining soʻrovi asosida sudda blokirovkaga asos boʻlgan Vikipediyaning aniq maqolalari nomlari keltirildi. Bular[13]:

2017-yil 11-may kuni Turkiya transport va aloqa vaziri Ahmet Arslon blokirovka sabablarini izohlar ekan, Vikipediyani oʻqiganda „Turkiya terrorchi tashkilotlarni qoʻllab-quvvatlayotgandek taassurot paydo boʻladi“, deb bayon qildi[14].

2017-yil 3-may kuni „Vikimedia Jamgʻarmasi“ jamgʻarmasi Anqaradagi sudda blokirovkaga qarshi daʼvo bilan chiqishga harakat qildi[15], ammo 5-may kuni daʼvo rad etildi[16]. Sud bayonotida, „noqonuniy“ maqolalar oʻchirib tashlanmaguncha blokirovka olib tashlanmasligi aytilgan. Shu kuni Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari boshqarmasi quyidagi rasmiy bayonotni berdi[17]:

* barcha sa’y-harakatlarga qaramay, Turkiya tomonidan terrorchi tashkilotlarga qo‘llab-quvvatlash haqida yolg‘on da’volar Vikipediyadan o‘chirilmadi;

  • maqolalarni aniq ma’lumotlarga moslashtirishning imkoni bo‘lmadi;
  • Vikipediya HTTPS protokolidan foydalangani sababli texnik jihatdan URL bo‘yicha filtrlash imkonsiz, shuning uchun alohida maqolalarni bloklash mumkin emas;
  • shunday qilib, Vikipediyaning barcha mazmuni filtrlanishi kerak;
  • Vikipediya muharrirlari ushbu va shunga o‘xshash maqolalar bo‘yicha barcha zarur choralarni ko‘rishi shart.

2017-yil 2-may kuni Istanbul shahar hokimiyati Jimmy Walesga oldin yuborilgan „World Cities Expo“ koʻrgazmasiga taklifni bekor qildi. Koʻrgazma 15—18-may kunlari Istanbulda oʻtishi rejalashtirilgan edi[18][19]. Wales blokirovkaga qaramay koʻrgazmaga tashrif buyurmoqchi ekanini bildirgan va shunday degan: „Men bu safarni intiqlik bilan kutyapman. Istanbul mening eng sevimli shaharlarimdan biridir“[20][21].

2019-yil 26-dekabrda Turkiya Konstitutsiyaviy sudi taqiqlashning Turkiya konstitutsiyasiga zid ekanligi toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Sud fikricha, taqiq fuqarolarning oʻz fikrini bildirish huquqini buzadi. Sud taqiqni bekor qilishga qaror qildi[22].

Reaksiya

Fayl:Italian Wikipedia against Turkey's censorship (Screenshot 2017-05-08).jpg
Turkiyada Vikipediyaning bloklanishiga qarshi norozilik belgisi sifatida Italyancha Vikipediyada banner joylashtirildi.

Turkiya muxolifati, jumladan Respublika Xalq partiyasining (RXP) koʻplab aʼzolari blokirovkani qoralab chiqdi. Xususan, RXP deputati Eren Erdem bu voqealar „Turkiyani Shimoliy Koreya bilan bir qatorda qoʻyadi“ deb bayon qilgan boʻlsa, Barish Yarkadash blokirovkani „senzura va axborotga erkin kirish huquqining buzilishi“ deb atadi[23][24].

Blokirovkadan soʻng IPFS texnologiyasidan foydalangan holda turkcha Vikipediyaning nusxasi yaratildi[25][26][27]. Shuningdek, inglizcha va turkcha Vikipediyaning pirat „oynalari“ ham yaratildi, ular „TurkceWikipedia.org“ manzilida joylashtirildi[28].

Hodisa munosabati bilan ensiklopediya asoschisi Jimmy Wales oʻzining shaxsiy profilida Turkiya fuqarolariga murojaat eʼlon qildi. Unda axborotga erkin kirish insonning asosiy huquqi ekanini va bu huquq uchun kurashni davom ettirishini taʼkidladi[29]. Shu kuni Vikipediya Jamgʻarmasi blogida Jamgʻarmaning ijrochi direktori Ketrin Marrning bayonoti eʼlon qilindi. Unda Turkiya hukumatini turk xalqi uchun Vikipediyaga toʻliq kirishni tiklashga va ularga dunyodagi eng yirik bilim resursiga murojaat qilish imkoniyatini qaytarishga chaqirdi[30].

Ushbu bayonotlarga qoʻshimcha ravishda, „Meta-viki“ saytida Vikipediya loyihalari ishtirokchilari hamjamiyati nomidan murojaat joylashtirildi, uni 7000 dan ortiq kishi imzoladi"[31][32]. Unda, xususan, shunday deyiladi:

Biz hamjamiyatlarimiz terrorizmni yoki har qanday zo‘ravonlik harakatlarini qo‘llab-quvvatlaydi degan taxmindan ranjidik va hayratdamiz. Bu faktlar va asosiy nuqtai nazarlarni xolis tarzda bayon etishga qaratilgan ishimizning asl mohiyatiga zid. Biz Vikipediyada siyosiy targ‘ibotni qo‘llab-quvvatlamaymiz. Biz terrorizmni qo‘llab-quvvatlamaymiz.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „Wikipedia blocked in Turkey“. Turkey Blocks (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 29-aprel.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Turkish authorities block Wikipedia without giving reason“ (en). BBC News (2017-yil 29-aprel). 2019-yil 24-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  3. ↑ „İNTERNET ORTAMINDA YAPILAN YAYINLARIN DÜZENLENMESİ VE BU YAYINLAR YOLUYLA İŞLENEN SUÇLARLA MÜCADELE EDİLMESİ HAKKINDA KANUN“ [Turkish law based ban of Wikipedia] (tr). mevzuat.gov.tr. 2017-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 2-avgust.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Gulf allies and ‘Army of Conquest“. Al-Ahram Weekly (2015-yil 28-may). 2019-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  5. ↑ Kim Sengupta.. „Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria“. The Independent (2015-yil 12-may). 2015-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  6. ↑ „Turkey may hit YPG in Syria "all of a sudden": President Erdoğan“. Hürriyet Daily News (2017-yil 30-aprel). 2017-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 8-may.
  7. ↑ „YPG threatens to withdraw from Raqqa ops amid Turkish attacks“. NRT TV (2017-yil 28-aprel). 2017-yil 16-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-aprel.
  8. ↑ Bilginsoy, Zeynep1; Deeb, Sarah El. „Turkey, U.S. move armored vehicles onto either side of Syrian border“ (en). CP24 (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  9. ↑ „Turkey attacks Rojava to impede anti-ISIS operations in Raqqa: Western SDF volunteer - ARA News“ (en). ARA News (2017-yil 30-aprel). 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-aprel.
  10. ↑ „Turkey blocks access to Wikipedia“. Reuters (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  11. ↑ „Monitors: Turkey Blocks Access to Wikipedia“ (en). VOA (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  12. ↑ „Turkey: Wikipedia blocked for disregarding the law“. Anadolu Agency (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 29-aprel.
  13. ↑ Yazıcıoğlu, Yıldız. „Wikipedia Türkiye İçin 'Sansür' Uygulayacak mı?“ (tr). Amerikanın Sesi (2017-yil 3-may). 2017-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  14. ↑ „Turkey warned Wikipedia over content, demands it open office: minister“. Reuters (2017-yil 11-may). 2017-yil 11-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 14-may.
  15. ↑ „Wikipedia takes the first legal step against Turkey's ban“. 'Birgün Daily' (2017-yil 3-may). 2017-yil 9-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 4-may.
  16. ↑ „Wikipedia itirazı reddedildi“ (tr). Ensonhaber (2017-yil 5-may). 2017-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  17. ↑ BTK [@BTKbasin]. „BTK official statement on twitter“ (2017-yil 5-may).
  18. ↑ „Мэрия Стамбула решила отменить приглашение основателя Wikipedia после блокировки сайта“. 2019-yil 19-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  19. ↑ „Days after banning Wikipedia, Turkey disinvites founder from Istanbul expo“ (en). Turkey Purge (2017-yil 2-may). 2018-yil 6-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-may.
  20. ↑ Can, Ahmet „Wikimedia Foundation appeals court ruling blocking Wikipedia in Turkey“. Hürriyet Daily (2017-yil 2-may). 2017-yil 2-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-may.
  21. ↑ „Istanbul cancels invite for Wikipedia founder Jimmy Wales after ban“ (en). Deutsche Welle (2017-yil 2-may). 2017-yil 2-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 3-may.
  22. ↑ Wikipedia ban: Top court calls for Turkey to lift block Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (31-dekabr 2019-yil), BBC, 27.12.2019
  23. ↑ News, ABC. „Turkish court formally blocks access to Wikipedia“ (en). ABC News (2017-yil 29-aprel). 2017-yil 2-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  24. ↑ Bilginsoy, Zeynep. „Access to Wikipedia blocked by government in Turkey“ (en). Chicago Tribune. 2017-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-oktyabr.
  25. ↑ „Turkey Can’t Block This Copy of Wikipedia“. Observer (2017-yil 10-may). 2017-yil 18-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 14-may.
  26. ↑ „Wikipedia’nın Engellenemeyen Türkçe Sürümü Yayına Girdi!“ (tr). Webtekno. 2017-yil 15-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 14-may.
  27. ↑ „Wikipedia’nın ‘Engellenemeyen Türkçe Sürümünü’ Çıkardılar!“ (tr). www.entertusu.net. Qaraldi: 2017-yil 14-may.[sayt ishlamaydi]
  28. ↑ „‘Pirate’ Wikipedia launched in Turkey after access ban - SCIENCE & TECHNOLOGY“. Hurriyetdailynews.com (2017-yil 13-sentyabr). 2017-yil 14-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-sentyabr.
  29. ↑ Tursiya: Uikipediya ochernya imidja na stranata ni Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (17-avgust 2017-yil) // Dir.ru. 30 aprelya 2017[1]
  30. ↑ Wikimedia Foundation urges Turkish authorities to restore access to Wikipedia, By Katherine Maher, Wikimedia Foundation. April 30th, 2017[2]
  31. ↑ O sayte Meta-viki
  32. ↑ Otvet vikipedistov na blokirovku tureskim pravitelstvom // Meta-viki, 29.04.2017 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Turkiyada_Vikipediyaning_bloklanishi&oldid=832340" dan olindi